Кіріспе

Ат спорты

Шыдамдылықпен жүру – бақыланатын ұзақ қашықтыққа жарыс негізіндегі ат спорты. Бұл FEI мойындаған халықаралық жарыстардың бірі. Әлем бойынша шыдамдылықпен жүру жарыстары өткізіледі. Шыдамдылықпен жүру жарыстары кез келген қашықтықта болуы мүмкін, бірақ бір күндік жарыста олар көбінесе 160 км-ден аспайды. Алыс қашықтыққа жүрудің екі негізгі түрі бар: жарыстық жолмен жүру және шыдамдылықпен жүру. Осы мақалада талқыланатын шыдамдылықпен жүру жарысында жеңімпаз ат бірінші болып финиш сызығын кесіп өтеді, сонымен қатар ветеринарлық тексеруден өтіп, денсаулығының жақсы екеніне және жарысты жалғастыруға жарамды екеніне көз жеткізеді. Адамның марафонға қатысқандай, көптеген аттылар өз жылқысының жеке нәтижесін жақсарту үшін қатысады және ветеринарлық комиссияның дұрыс тексеру қорытындысымен қашықтықты аяқтауды «жеңіс» деп есептейді. АҚШ-та шыдамдылықпен жүру жарыстарының көпшілігі 50 немесе 100 миль (161 км) ұзындықта болады. Спортқа жаңа келгендер немесе жас аттарды дайындау үшін қысқа қашықтықтағы жарыстар (LD) ұйымдастырылады. Дегенмен, LD жарыстары өз алдына жеке жарысқа айналды, онда тәжірибелі аттылар мен жылқылар да қатысады. Сонымен қатар, ұзақ, көбінесе бірнеше күндік жарыстар да өткізіледі. АҚШ-та Америкалық шыдамдылықпен жүру конференциясы (AERC) шыдамдылықпен жүру жарыстарын санкциялайды. АҚШ-та тағы бір ұйым бар, ол негізінен PNW аймағында орналасқан, оның атауы Equine Distance Riding Association (EDRA). Олар да шыдамдылықпен жүру жарыстарын санкциялайды, бірақ AERC-мен бірге емес. Ұлыбританияда Endurance GB басқарушы орган болып табылады. Жеңімпаз аттылар 160 шақырымдық қашықтықты 14-15 сағат ішінде жүзе алады. Кез келген тұқым жарысқа қатыса алады, бірақ араб тұқымының төзімділігі мен табиғи қабілеттеріне байланысты жоғары нәтижелерге жиі қол жеткізеді.

Тарих

Жылқыны қолданудан бері ұзақ қашықтыққа атпен жүру қажеттілігі болғанмен, төзімділікпен ат жүру ұйымдасқан шара ретінде алғаш рет АҚШ-та еуропалық ат әскерінің (әсіресе, бірінші дүниежүзілік соғыстағы поляк және орыс әскерлерінің) және асыл тұқымды мал өсіру бағдарламаларының сынақтарының негізінде пайда болды. Бұл сынақтар бір күнде 100 мильден (161 км) астам қашықтықты жүруге қабілетті болуды талап етті. Ұйымдастырылған төзімділікпен ат жүру 1913 жылы Вермонт штатында Морган аттар клубының жеті ат теміршісі шағын аттармен, араб немесе Морган тұқымды аттармен бастады. Олар 31 сағаттың ішінде 154 миль жол жүрді. Ең танымал төзімділікпен ат жүру 1955 жылы басталды, онда Венделл Роби және ат теміршілер тобы Тахо көлі аймағынан Сьерра-Невада таулары арқылы Обернге 24 сағаттан кем уақытта атпен жетті. Олар тарихи Батыс штаттары жолымен жүрді. Бұл жарыс көп ұзамай «Тевис кубогы» деп аталды және қатал жер бедері, биік орналасуы және 100 градусқа дейін (~37°C) жететін температурасының салдарынан әлемдегі 100 мильдік ең қиын жарыс болып саналады. Төзімділікпен ат жүру алғаш рет 1960 жылдары Еуропаға әкелінді.

Жүгірудің құрылымы

Атқа міну алдында жылқыны ветеринар тексеріп, оның жарысқа қабілетті екеніне көз жеткізеді. Жүргізушілерге маршрут картасы немесе GPS координаттары беріледі, онда жол, міндетті тоқтаулар ("ұстақтар" деп аталады) және кез келген табиғи кедергілер (қазаншұңқырлар, тік беткейлер және су кешіп өту орындары) көрсетілген болады. Жолдар көбінесе түсті геодезиялық ленталармен белгіленеді, ал жолдың қиылыстарында қосымша ленталар немесе кішкентай көрсеткіштер орнатылады. Жарыс түрлі атаулармен (кезеңдер, фазалар, циклдар т.б.) бөлінген бөлімдерге бөлінеді, бұл жарыс ұйымдастырушысына байланысты. Әрбір бөлімнен кейін жылқы ветеринарлық тексеруге тоқтатылады (әдетте "ветеринарлық тексеру" деп аталады, сирек "ветеринарлық қақпа" деп аталады), онда оның денсаулығы мен сусыздану деңгейі тексеріледі, сондай-ақ пульсі мен тыныс алу жиілігі өлшенеді. Жарысты жалғастыру үшін жылқы тексеруден өтуі керек, оның ішінде жүрек соғуы белгіленген шектен төмендеуі тиіс, әдетте 64 соққы/мин, бірақ жер бедері мен ауа райына байланысты ветеринарлар басқаша шекті мән белгілеуі мүмкін. Жүргізушінің уақыты жылқы қажетті көрсеткіштерге жеткенше есептеледі, сондықтан жылқының мүмкіндігінше тезірек қалпына келуі маңызды. Егер жылқы жарысқа қабілетсіз деп танылса (мысалы, ақсап немесе тым шаршағандықтан), ол жарыстан шығарылады ("тізгінделген" деп аталады). Ветеринарлық тексеруден кейін жылқы қосымша уақытқа ұсталып тұрады (әдетте 40–60 минут), осы уақыт ішінде оған тамақ және су беріледі. Егер ветеринарлық тексеру базалық лагерьде емес, жолда жүргізілсе, жарыс ұйымдастырушылары тексеру орнына жүргізушінің жеке заттарын, тағамын және суын жеткізеді. Жүргізушілер қосымша көмексіз жарыса алады, мұндай жағдай "кавалериямен жүру" деп аталады, бірақ көптеген жүргізушілер ветеринарлық тексеру кезінде оларға көмектесетін көмекшілер тобын жалдайды. Жоғары деңгейдегі жарыстарда жылқыны ветеринарлық тексеруге тиімді дайындау және міндетті тоқтау уақытында жылқы мен жүргізушіге күтім жасау өте маңызды. Жақсы көмекшілер тобы жүргізушіге қысқа демалыс беруге және жолдың қиындықтарына толық назар аударуға мүмкіндік береді. Жүргізушілер жарыс барысында өздеріне қолайлы жылдамдықты таңдап, жер бедеріне және жылқының жағдайына бейімделе алады. Сондықтан олар жылдамдық режимін жақсы білуі керек, жарыс кезінде қашан баяулауға немесе жылдамдауға болады, сондай-ақ жылқының жағдайы мен шаршау белгілерін білуі керек. Жарысты аяқтауға белгілі бір уақыт лимиті қойылған (50 мильге 12 сағат, 100 мильге 24 сағат). Жүргізушілер аттан түсіп, атпен бірге жүгіре алады немесе серуендеуге шыға алады, бұл жағдайда ешқандай айыппұл салынбайды. Алайда, FEI ережелері бойынша, жүргізушілер старт және финиш сызығын атқа мінген күйінде кесіп өтуі керек. AERC жүргізушілері үшін жарыс барысында немесе одан кейін атқа міну талабы қойылмайды. Жарыс жолдары әртүрлі болуы мүмкін. Жолдардағы табиғи кедергілер ("қауіпті орындар" деп аталады) белгіленген. Кейбір аймақтарда жабайы табиғатты немесе дамылмаған жерді табу қиын, сондықтан мұндай жерлерде жолдың 10% аспауы тиіс.

Жеңімпазды анықтау

FEI және AERC ережелеріне сәйкес, бірінші болып финиш сызығын кесіп, ветеринарлық тексеруден "жалғастыруға жарамды" деп танылған ат жеңімпаз болады. Жарыс жолымен жүріп, төзімділік спортының ережелеріне және кейбір елдердің төзімділік қағидаларына (бірақ халықаралық жарыстарға және АҚШ-тағы жарыстарға қатысты емес), сондай-ақ шектеулі қашықтықтағы төзімділік жүрістерінде (бір күнде 25–49 миль немесе 40–79 км) жеңімпаз жылдамдық пен аттың қалпына келу қарқынының комбинациясымен немесе белгілі бір стандартқа сәйкес келуімен анықталады. 50 миль (80 км) немесе одан көп қашықтықтағы жарыстарда топ-10-ға кірген ең жақсы жағдайдағы аттарға қосымша сыйлықтар беріледі. "Жағдай бойынша үздік" (BC) сыйлығы көбінесе бірінші орынға қарағанда құндырақ болып саналады, өйткені ол жылдамдық, аттың жүк көтеру қабілеті және ветеринарлық бағалардың комбинациясымен анықталады. Демек, бірінші орын алған атқа қарағанда ауыр жүк көтеріп, ветеринарлық бағалары бірдей болған төртінші орын алған аттың BC сыйлығын жеңу мүмкіндігі жоғары.

Америкалық төзімділік саяхат конференциясы

Америкалық төзімділік жарыстарының көпшілігі 1972 жылы ұзақ қашықтықтағы жүрісті басқару үшін құрылған Америкалық төзімділік жарыстар конференциясы (AERC) арқылы санкцияланады. AERC-тің ұраны: "Аяқтау – жеңіс". Жарысты бірінші аяқтаған ат пен аттысы техникалық түрде жеңімпаз деп есептелсе де, AERC аттыларының көпшілігі орынға емес, "аяқтауға" ұмтылады. Адамның марафонға қатысуы сияқты, көптеген аттылар жылқысының жеке жетістігін жақсарту үшін қатысады және ветеринарлық комиссияның жарамды қорытындысымен қашықтықты аяқтауды "жеңіс" деп санайды. Сонымен қатар, әр қашықтық жарысы үшін уақыт лимиті белгіленген. Мысалы, 50 мильдік жарысты он екі сағат ішінде аяқтау керек, ал 100 мильдік жарысқа қатысушылар аяқтау үшін жиырма төрт сағат алады. Жарысқа қатысушылардың көпшілігі – аттарды өзі жүргізетін және көбінесе бірнеше жылқыға ие болатын әуесқойлар. Көбірек бәсекелес аттылар топ-10-ға ілесу үшін жарысады, бірақ жылқының денсаулығы басты орынға қойылады және жарыс үшін жылқының денсаулығын қауіпке салуға қатысты үлкен наразылық бар. Дәстүрлі төзімділік жарысының қашықтығы 50–100 миль аралығында. Ең көп таралған қашықтық – 50 миль, бірақ 75 және 100 мильдік ұзақ қашықтықтар да бір күнде аяқталады. Кейде 2 күндік 100 мильдік жарыстар ұйымдастырылады, онда бір аттысы мен жылқысы екі күн қатарынан 50 мильді аяқтап, 100 мильдік жарысқа есептеліп жатады (қатысушылар 100 мильдік жарысқа тіркеліп, екі күннің екеуін де аяқтауы керек). Көтеру жарыстары қатысушыларға сол күні ұсынылатын үлкен қашықтыққа өту мүмкіндігін бере отырып, қысқа қашықтыққа тіркелуге мүмкіндік береді. Көп күндік жарыстар, кемінде екі күн қатарынан өтетін және кемінде 155 мильді құрайтын бірнеше төзімділік жарыстарын қамтиды, әдетте, жарыстың барлық күндерін сәтті аяқтаған жылқыларды марапаттау үшін сыйлықтар ұсынады. Бұл жарыстар бір күндік 100 мильдік жарыстан кем емес, тіпті одан да қиын болуы мүмкін және ат пен аттысының ерекше күтімі, дайындығы және адалдығын көрсетеді. Көптеген жарыстар бір немесе бірнеше айналымдардан тұрады, басталу және аяқталу сызықтары базалық лагерде орналасқан, ал Пионерлік жарыстар (мысалы, Tevis) – аттылар бір жерден бастап, екінші жерде аяқтайтын нүктеден нүктеге жарыстар. Кейбір аттылар лагерьдегі команданың көмегімен жарысады, олар әдетте достары, отбасы мүшелері немесе басқа аттылардан тұрады. Алайда, көптеген аттылар өздігінен жарысады және аттылар бір-біріне қажет болған жағдайда көмектеседі. AERC 50 немесе одан да көп мильдік дәстүрлі төзімділік қашықтықтарымен қатар, Шектелген қашықтық (LD) дивизионына да ие. LD кемінде 25 миль және 35 мильге дейін болуы мүмкін. Бұл бастапқыда жаңадан бастаған аттылар мен жылқыларға арналған жаттығу жарысы ретінде енгізілген, бірақ ол өз бәсекелестік деңгейіне жетті. Алайда, ұзақ қашықтықтарға байланысты талаптардың айырмашылығына байланысты LD мильдері төзімділік мильдерінен бөлек есептеледі және мойындалады. Кейде, жаңадан бастаған аттылар мен жылқылар үшін төзімділік жарысымен қатар, бәсекеге қатыспайтын таныстыру жолы ұйымдастырылады, оның ұзақтығы шамамен 15 мильді құрайды. Барлық AERC жарыстарында аяқтау критерийлеріне сәйкес келетін (жылқының "жалғастыруға жарамды" деп танылуын қоса) барлық атты-жылқы командаларына аяқтау сыйлықтарын, сондай-ақ орындар мен ең жақсы жағдай сыйлықтарын ұсыну қажет. Жеке жарыстар орташа орын сыйлықтары және соңғы орын сыйлығы (соңғы орын) сияқты қосымша марапаттар ұсынуы мүмкін. Сыйлықтар көбінесе төмен бағалы және ақшалай емес, көбінесе сезімталдық құндылығы бар. Футболкалар танымал сыйлықтар. Сонымен қатар, AERC жыл соңындағы жетістіктерді (мысалы, ең көп маусымдық шақырым) және жылқы мен аттының өмір бойына жинаған жетістіктерін мойындайды. Әр түрлі аймақтық клубтар мен ұйымдар қосымша марапаттар мен сыйлықтар ұсынады. Көпшілік тарапынан жоғары бағаланған аттылар әдетте өмір бойы жинаған мильдері жоғары және "түсірулер" (аяқтамаулар) саны аз болады.

Жылқының әл-ауқатын қорғау туралы дау

Соңғы уақытта FEI және әсіресе Таяу Шығыстағы VII топта жылқының денсаулығы мен әл-ауқаты мәселесіне қатысты алаңдаушылық күшейді, оның ішінде жарақаттар (атап айтқанда, сүйек сынулар), допинг және ережелерді жалпы түрде бұзу. Франция, Бельгия және Швейцария сияқты әлемнің көптеген төзімділік спорты ұйымдары FEI-дің осы мәселелерді тиімсіз шешуіне шағым түсірді. 2013 жылдың маусым айында AERC USEF-ке хат жолдап, шара қабылдауды талап етті. AERC мүшелерін ең көп алаңдатқан нәрсе – жоғары жылдамдық пен жарыс жүргізудің салдары, сондай-ақ төзімділік спортының қалыптасқан беделі болды. Осы қатаң хаттың нәтижесінде Солтүстік Америка осы мәселелерді шешу жолдары туралы пікір алмасуға шақырылды. Бұл пікір алмасулар FEI төзімділік стратегиялық жоспарлау тобының құрылуына әкелді, ол қазіргі мәселелерді шешу және болашаққа бағытталған жоспарларды жасау үшін жұмыс істеп жатыр.

Жабдық

Түздік, көптеген басқа ат спортынан гөрі ресми емес, сондықтан аттылар ыңғайлы киімдерді таңдайды. AERC жасөспірім аттылардың қауіпсіздік шлемдерін киюін талап етеді, басқа жабдыққа талаптар жоқ. Дегенмен, жеке жарыс ұйымдастырушылары шлем кию немесе қабықшаны қорғау сияқты қосымша талаптар қоюы мүмкін, бұл ақпарат жарыс туралы хабарламада және/немесе веб-сайтта көрсетіледі. FEI жарыстарында аттылар мінезді қорғайтын шлем, аттыларға арналған шалбар немесе тайц, дұрыс аяқ киім және жағасы бар көйлек киюі керек. Түздік аттылары көбінесе ат пен аттының ұзақ сапарда ыңғайлы болуын қамтамасыз ететін жеңіл ат құшағын пайдаланады. Түздік үшін арнайы жасалған ат құшақтары бар, бірақ олар барлық жерде қолданылмайды. FEI деңгейінде бұл көбінесе ағылшын ат құшағының нұсқасы болып табылады, бірақ оның панельдері кеңірек және қосқыштары кеңірек болуы мүмкін. Батыс ат құшақтарының жеңіл түздік үлгілері де танымал, әсіресе AERC жарыстарында. Ағашсыз және икемді панельді ат құшақтары сияқты түрлі эксперименталдық үлгілер де жиі кездеседі. Үлгісіне қарамастан, түздік ат құшақтары өте жеңіл болып жасалады, себебі аттың қажетсіз салмақ тасуын болдырмау керек. Көптеген түздік ат құшақтарында жабдықтарды ілу үшін қосымша металл сақиналар бар. CEI жарыстарында қатысатын аттылар ат құшағы мен жабдықтарының ең төменгі салмағын сақтауы керек. Егер атты мен оның жабдығының салмағы талап етілгеннен кем болса, олар салмақ қосып жүруге міндетті. Салмақ тексерулер әдетте жарысқа дейін және кейін жүргізіледі, бірақ жарыс барысында қосымша тексерулер де болуы мүмкін. AERC-де салмақ бойынша түрлі топтар бар, атты тіркелген топтан ауыррақ болса да, жеңіл болмауы керек. Аттың тоқалдары әртүрлі біттерді немесе хакаморларды пайдалана алады. Аттылар көбінесе ат құшағын қиын жерлерде бекіту үшін кеуде бауын қосады. Круперді қолдану жиі кездеспейді, бірақ кейде ол ат құшағының алға жылжуын болдырмау үшін қолданылады. Аттың аяқтарын қорғау үшін арнайы жабын киюге болады, бірақ кейбір жерлерде бұл қиындықтар тудыруы мүмкін (олар сығулы болуы, кір мен тозаң жинауы және судан өтетін болса, суға толуы мүмкін, бұл аттың аяқтарын тітіркендіріп, жарақатқа әкелуі мүмкін), сондықтан қолдану жарыс түріне және аттының қалауына байланысты өзгереді. Қабықшаны қорғау үшін жалаң аяқ, аяқ киімдер мен қабықша қолданылады.