Кіріспе
Шығыс Азия мен Орталық Азия дәстүрлеріндегі адам жанының символы. Жел атты – Шығыс Азия мен Орталық Азияның шамандық дәстүрінде адам жанының символы болып табылады. Тибет буддизмінде ол төрт бағытты білдіретін жануарлардың ортасындағы маңызды элемент ретінде қарастырылады және игілік пен сәттілік идеясының символы саналады. Сондай-ақ, ол бес жануардың суреті бейнеленген дұға жалаушасының атына да айналды. Тілдерге қарай символдың атауы сәл өзгеше болуы мүмкін. Тибет тілінде "лунгта" деп айтылады, сөзбе-сөз аударғанда "жел атты", мағынасы – "жан".
The wind horse is a symbol of the human soul in the shamanistic tradition of East Asia and Central Asia. In Tibetan Buddhism, it was included as the pivotal element in the center of the four animals symbolizing the cardinal directions and a symbol of the idea of well being or good fortune. It has also given the name to a type of prayer flag that has the five animals printed on it. Depending on the language, the symbol has slightly different names. , pronounced lungta, Tibetan for "wind horse"
, literally "gas horse," semantically "wind horse," colloquial meaning soul.
Тибет тілінде
Тибетте буддизм (сөзбе-сөз "құдайлық дхарма") мен халық дінін ("адамдық дхарма") ажыратады. Тибет ғалымы Самтен Г. Кармай түсіндіргендей, жел атты ат халықтық мәдениеттің ерекшелігі болды, ол "буддистік діни идеал емес, қарапайым адамның ойы" еді. Дегенмен, "рлунг таның бастапқы түсінігі буддизмге қатысы жоқ" болғанымен, ғасырлар бойы буддистік элементтер енгізілуі жиі болды, және жел аттыға буддалық мән беріліп, буддалық контексте қолданыла бастады. "Жел атты" сөзінің тибет тілінде бірнеше мағынасы бар. Кармай атап көрсетеді: "Бұл сөз әлі күнге дейін, көбінесе қате түсінікпен, үйдің төбесіне немесе ауылдың жанындағы биік жерге орнатылған туды білдіреді. Шындығында, ол жақсылықтың немесе бақыттың символы. Бұл идея "rlung rta dar ba" – "жел аттының артуы" (біреудің жағдайы жақсы болғанда) және "rlung rta rgud pa" – "жел аттының төмендеуі" (керісінше болғанда) сияқты тіркестерде айқын көрінеді. Бұл сөздің сөйлеу тіліндегі эквиваленті – "лам гро", яғни сәттілік". Кармай "өзен атты" (klung rta) шын мәнінде Қытайдан әкелінген Тибеттің нагртсис астрологиялық жүйесінде кездесетін бастапқы ұғым екенін айтады. Нагртсис жүйесінде төрт негізгі элемент бар: срод (өмірлік күш), лу (дене), вангтанг ("қуат өрісі") және лунгта (klung rta, өзен атты). Кармейдің пікірінше, klung rta өз кезегінде қытайлық lung ma, "аждаһа атты" идеясынан туындаған, себебі қытай мифологиясында аждаһарлар көбінесе өзендерден шығады (бірақ druk – тибет тіліндегі аждаһа, кейбір жағдайларда олар қытайлық lung сөзін фонетикалық түрде береді). Осылайша, оның ұсынған этимологиясында қытайлық lung ma klung rta болды, ол өз кезегінде rlung rta болды. Самтай "өзен атты" түсінігінен "жел атты" түсінігіне ауысу Тибеттегі "идеал атты" (rta chogs) жылдамдықпен және желмен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Бұл жағдайда жел атты әдетте қанаты жоқ, бірақ Үш асыл тасты немесе тілек орындайтын асыл тасты алып жүреді. Оның көрінуі бейбітшілік, байлық және келісім әкеледі деп есептеледі. Жел аттыны шақыру рәсімі әдетте таңертең және ай өсіп тұрғанда өткізіледі. Тулар көбінесе жел атты деп аталады. Олар желмен желпіліп, дұғаларды желмен ұшып бара жатқан жылқыдай көкке жеткізеді. Гаруда мен аждаһаның шығу тегі Үндістан (буддистік және индуистік) және Қытай мифологиясына қатысты. Алайда, жануарлардың төрттік ретінде пайда болуына қатысты "жазбаша немесе ауызша түсіндірмелер жоқ", XIII ғасырдағы "Кіші қара баслы адамның көрінісі" (dBu nag mi'u dra chag) атты қолжазбадан басқа, онда қар барысының орнына як қойылған, себебі ол Тибеттің ұлттық символы ретінде әлі пайда болмаған. Мәтінде нен (тау рухы) өзінің қызының кек алу үшін жасаған қате әрекетімен өзінің күйеу баласы, алғашқы адам Кхри Тоны өлтіреді. Нен өзінің қателігін делдал арқылы түсінеді және Хритоның алты ұлына жолбарыс, як, гаруда, аждаһа, ешкі және итті сыйлайды. Алғашқы төрт ағайынды анасының өліміне қатысқан қарақшыларды өлтіру үшін экспедиция ұйымдастырады, содан кейін олардың әрқайсысының жануары төрт ағайындының біреуіне жеке drala ("қорғаушы жауынгер рухы") болады. Жел атты рәсімдері әдетте лхасанг ("тәудеге түтін шашу") рәсімімен бірге өткізіледі, онда қалың және хош иісті түтін жасау үшін қарағай бұтақтары жағылады. Бұл жоғарыда аталған төрт элементтің супликатордағы күшін арттырады деп есептеледі. Көбінесе бұл рәсім рисанг лунгта деп аталады, яғни "түтін шашу және rlung ta-ны таудың биік жеріне лақтыру немесе орнату". Бұл дәстүр "негізінен дінсіз рәсім" және "ешқандай арнайы рәсімшінің қатысуын қажет етпейді, ол қоғамдық немесе жеке болсын". Адам тау құдайына: "Ат жүгіргендей байлығымды арттыр, сүт қайнағандай берекемді көбейт" деп жалбарынады.
Чёгям Трунгпа
ХХ ғасырдың соңында тибет буддистік шебері Чогьям Тронпа жоғарыда аталған көптеген элементтердің, әсіресе жел атты, драла, төрт жануардың (ол оларды "қадір-қасиеттер" деп атады), вангтанг, лха, нен және лудың түрлерін Шамбала оқытуы деп аталатын діни емес ілімдер жүйесіне біріктірді. Батыс елдеріндегі көптеген адамдар осы идеялармен Шамбала оқытуы арқылы танысты.
Геральдика
Жел атты геральдикада сирек кездесетін элемент. Ол қанаттары бар, күшті стильделген ұшатын жылқы түрінде бейнеленеді. Ең көп таралған мысалы – Моңғолияның елтаңбасы.