Кіріспе
Персия мәдениетіндегі қанатты рух. Перилер (жекеше: пери) – иран мифологиясынан бастау алған, әдемілігімен танымал қанатты рухтар. Кейін перилер басқа мәдениеттерге де сіңіп кетті. Бір дереккөз бойынша, олар жұмаққа кіруге лайық болмаған, тәубе етіп, күнәсін өтегенге дейін кірмеген оқыс жандар ретінде сипатталады. Исламның ықпалымен перилер, оқыс джинндер мен жаман джиндерге (шайтандарға) қарсы, игі ниетті рухтарға айналды. Ғалым Ульрих Марзолф перилердің индоирандық тегін көрсетеді, олар кейін арабтардың хури туралы әңгімелеріне енді.
Peris (singular: peri) are exquisite, winged spirits renowned for their beauty originating in Iranian mythology. Peris were later adopted by other cultures. They are described in one reference work as mischievous beings that have been denied entry to paradise until they have completed penance for atonement. Under Islamic influence, peris became benevolent spirits, in contrast to the mischievous jinn and evil divs (demons). Scholar Ulrich Marzolph indicates an Indo Iranian origin for peris,
which were later integrated into the Arab houri tale tradition.
Этимология
Пар сөзінің парсы тіліндегі түпнұсқасы – орта парсы тіліндегі parīg, ал одан бұрынғы көне парсы тіліндегі *parikā сөзі. Бұл сөз парсы тіліндегі "қанат" мағынасын беретін par сөзімен бір түбірден шыққан болуы мүмкін. Бұл қуғын-сүргін дивтердің пікірінше, перилердің бұрылысқа қарсы көтеріліске қосылуға жеткілікті өзіне сенімсіздік танытуынан туындаған. Қазақ батырлары кейде көмек сұрап парилермен ақылдасқан. Ұйғыр батырлары әйелдерді түсік салғаннан емдеу және зұлым джинндерден қорғау үшін парилердің көмегін пайдаланады деген хабар бар. Парилер туралы мәліметтер түрік деректерінде 11 ғасырдан бастап кездеседі. Пари термині, исламдық көздер арқылы түркі сенімдеріне енген кезде, араб джинндерімен байланысты болған болуы мүмкін. Джин мен пари кейде синоним ретінде қолданылса да, пари термині мистикалық әңгімелерде жиірек қолданылады. Түрік деректерінде парилер көбінесе игілік деп есептеледі, бірақ қазақ дәстүрінде олар кейде зұлым джин деп саналады. Парилер ертерек татар поэзиясында күрделі бейнелер ретінде суреттелген, ал қазіргі ой-пікірде олар көбінесе жын-шайтандармен бір категорияға біріктіріледі. Түрколог Игнац Кунос айтуынша, түрік ертегілерінде перилер көк түсті бұлт сияқты киімдермен және көгершін нысанында әуеде ұшады. Олардың саны сонымен қатар қырық, жеті немесе үш болуы мүмкін және адамдар әлемінен ұрланған адамнан құрылған пери патшасына қызмет етеді. Кунос жазғандай, перилер де, батыр қыздар сияқты, жүректерінде махаббат сезімі оянғанша рухани әлемге жатады, содан кейін олар өз сүйіктілерімен бірігіп, аруақ сестерінен айырылып, өздерінің тағдырларына қалады. Адамдар мен парилердің алғашқы кездесуі, әдетте, парилер суға түскен кезде болады.
Исламның жазбалары мен жазбалары
Персия арқылы ислам дінінің таралуымен пери ислам халық ауыз әдебиетіне енді. Құранның ертедегі парсы тіліндегі аудармаларында джинндер перилер ретінде, ал джиндер джиблер ретінде айқындалған. Хафиз оларды хурилермен теңестірді. Әбу Әли Баламаның Құран тәпсірі Тафсир әл-Табариге сәйкес, перилер – қатыгез джиндерден кейін Алланың жаратқан әдемі әйел рухтары. Олардың көпшілігі Аллаға сенеді және көбінесе адамзатқа жақсылық тілейді. Некеге тұру мүмкін болғанымен, ислам әдебиетінде орынсыз саналады. Адамдардың жолсыздығы мен сенімсіздігі салдарынан адамдар мен перилердің арақатынасы үзіледі. Бір дерек бойынша, Сәба патшайымы Билкис – пери мен адам арасындағы сәтсіз қарым-қатынастың нәтижесінде туған қыз. Бүгінде олар халық ауыз әдебиетінің құрамында сақталып, адамдарға көрінеді, кейде таулардағы құрметсіздік жасайтын немесе ресурстарды ысыраптайтын аңшыларды жазалайды, тіпті жастарды өз шараларына алып кетеді. Перилермен кездесу физикалық та, психологиялық та болуы мүмкін. Үндістандағы мұсылмандар арасында периге сенім әлі де бар, олар оны джинндер, шайтандар (шаятин) және зұлымдардың рухтары (ифрит) сияқты рухани жаратылыстардың бір түрі деп санайды. Хо халқы арасында перилер махаббат сиқырын қолданады деп есептеледі, оны пери хан (фаристердің шебері) деп аталатын рухани ұстаз пайдаланады. Олар қалалық аймақтардан алыс жерде тұрып, перилермен жұмыс істеу өнерін меңгерген. Перилер көбінесе жақсы жандар ретінде қарастырылса да, "Ауа халқы" кітабында олар моральдық тұрғыдан бейтарап жаратылыстар екені, мұсылман немесе кәпір болуы мүмкін екені айтылады.
Батыс өкілдіктері
Пері, табиғаттан тыс әйел ретінде, лебедь қызбен ұқсас белгілерге ие, себебі адам еркегі перінің қанаттарын жасырып, оған үйленеді. Біраз уақыт өткен соң, пери әйел қанаттарын қайта алып, өлімдік күйеуін тастап кетеді. «Пери» термині 1782 жылы француз тілінде жазылған Уильям Томас Бекфордтың «Ватек» шығыс ертегісінде кездеседі. Томас Мурдың «Жәннат және пери» поэмасында, «Лалла Рукх» жинағының бір бөлігінде, пери үш рет періштеге Құдайға ең қымбат сыйлық беруге тырысқаннан кейін жұмаққа кіреді. Бірінші әрекет – «Еркіндік соңғы құрбандығын тартып алады / Оның үшін қан төгіп, жүрегі ауырған жаннан», яғни Махмуд Газнидің өміріне қастандық жасаған жас сарбаздың төгілген қан тамшысы. Екіншісі – «Таза, өзін-өзі құрбан ететін махаббаттың құнды демі»: Рувензори тауларында обадан бірге қайтыс болған, аурудан және сүйіктісінен қуғын-сүргіннен аман қалғаннан гөрі өліп бара жатқан бойжеткеннің соңғы демі. Үшінші сыйлық, периді жұмаққа кіргізген сыйлық – «Жылы да көңілді жас / Өкініш білдірген күнәкардың бетін суарған»: Сириядағы Балбектегі Күн ғибадатханасының қираған жерлерінде дұға оқып тұрған баланы көргенде өкініш білдірген зұлым қарттың жасы. Роберт Шуман Мурдың әңгімесін «Жәннат және пери» атты ораторияға музыкалық қойылым ретінде жазды, неміс тілінен қысқартылған аударманы пайдаланды. Француз композиторы Пол Дукастың «Ла Пери» балеті (1912) жердің шетіне саяхаттап, өлместік гүлін іздеп, ақырында оның қорғаушысы – Перимен кездесетін жас парсы ханзадасын бейнелейді. Гилберт пен Салливанның 1882 жылғы «Иоланте» опереттасы «Пир және пери» деген тақырыппен жазылған. Бұл туындыдағы «перилер» сонымен қатар «феялар» деп те аталады. Шашында күші бар пери Элизабет Энн Скарбороның 1984 жылғы «Аман Акбардың гаремі» романында пайда болады. Лотте Рейнигердің «Принц Ахмедтің оқиғалары» шығармасында басты кейіпкер Пари Бану есімді жұлдыз патшайымға ғашық болады.