Кіріспе

Түркі-монғол дінінің басты құдайы Тенгри (; Ежелгі ұйғыр: tängri; Орта түркі: تآنغرِ;;;;;; Tanrı;;;; Proto-түрік: teŋri / taŋrɨ; Моңғол жазуы: ᠲᠩᠷᠢ, T'ngri; , Tenger; , tengri) – дәстүрлі түркі, енисей, монғол және басқа да көшпелі алтайлық діни сенімдердегі аспан құдайы. Тенгри әдеттегі мағынада құдай емес, ғаламның бейнесі болып саналады. Дегенмен, Тенгри өмірдің судьясы және көзі ретінде, мәңгілік және жоғарғы болу сипаттары еуропалық және мұсылман авторларын түркі және монғол халықтарының құдайы деп қарауға итермеледі. Моңғол сенімі бойынша, Тенгридің еркі (джаяян) өзінің қалыпты заңдарын бұзып, таңдалған адамды жерге жіберіп, іске қосылуы мүмкін. Бұл ерте түркі және монғол халықтарының басты құдайларының бірі. Тенгриге табыну тенгризм деп аталады. Тенгризмдегі негізгі тұлғалар – Көк Әке (Тенгер Этсег) және Жер Ана (Умай Ана). Оған ата-бабаларға табыну, себебі Тенгри түркі аймақтары мен Моңғолияда адамзаттың түпкі атасы деп есептелген, сондай-ақ шаманизм, анимизм және тотемизм кіреді.

Атауы

Атаудың ең көне түрі б.з.д. 4 ғасырдан бергі қытай жылнамаларында тіркелген, ол Хұннұ тайпаларының сенімдерін сипаттайды. Ол /Cheng li түрін алады, бұл Тенгридің қытайша транскрипциясы деп болжанады. (Сөздің прототүрік түрі *Teŋri немесе *Taŋrɨ болып қайта құрастырылған.) Балама ретінде, *T`aŋgiri ("анти қадам" немесе "құдай") алтай этимологиясы құдайдың аспан үстіндегі билігінен гөрі, оның құдайлығын баса көрсетуі мүмкін. Жалпы алғанда, "тенгри" термині бастапқыда "аспан" деген мағынаны білдірген деп есептеледі. Андрей Кононов бұл терминнің tän (таң) және injir (кеш) сөздерінен tänri болып қалыптасқанын ұсынды, бұл аспанға жалпы сипаттама береді. Қазіргі тілдердегі атаудың басқа да көріністері ("аспан"), ал қытай тіліндегі "аспан" сөзі 天 (мандарин: tiān < көне қытай тілі *thīn немесе *thîn) Тенгримен байланысты болуы мүмкін, бұл орталық Азияның ежелгі тілінен қытай тіліне қарыз сөз болуы мүмкін. Алайда, "天" таңбасының көне қытай тіліндегі айтылуын *qʰl'iːn (Чжэнчжан) немесе *l̥ˤi[n] (Бакстер Сагарт) сияқты жаңадан құрастырулар бұл ұсынысты күмәнді етеді, олар 天 үшін дауыссыз бүйірлік дыбыстық бастауды ұсынады, кластер немесе жеке дауыс. Бакстер және Сагарт (2014:113 114) шығыс Хань тіліндегі диалектілік айырмашылықтарға, 天-ның фонетикалық компонент ретінде қолданылуына және шетелдік дыбыстарды жазу үшін 天-ның таңдалуына назар салды, осының нәтижесінде б.з. 200 жылына қарай 天-ның дыбыстық бастауы екі айтылуға ие болғанын тұжырымдады: *tʰ және *x корональды және дорсальды, екеуі де ертерек дауыссыз бүйірлік *l̥ˤ-ден шыққан болуы мүмкін. Тілші Стефан Георг түркі сөзінің түпнұсқасы протоенисейлік *tɨŋgɨr "биік" сөзінен алынғанын айтады. Эми Чуа бұл атауды "Мәңгілік көк аспан" деп береді, бұл атаудың қолданылуымен байланысты мағыналық байланыстарға байланысты болуы мүмкін.

Тарих

Тенгри – гөктүрктердің ұлттық құдайы, «түрік құдайы» (Түрік тенгрисі) деп сипатталады. Сыртқы ықпалдарға дейін түркілердің тенгри туралы түсінігі аспан немесе аспанды басқаратын күш, мүмкін бір түрлі энергия деп есептелген. Осыдан жеке тұлғаның түсінігі қалыптасты. Алғашқыда түркілер басқа діндерді қабылдағанда, тенгри сөзі жеке құдайдың немесе «жоғары мәңгілік» аталымына айналды. Тенгри – 6-9 ғасырларда Орталық Азия далаларындағы халықтардың (түріктер, моңғолдар және венгрлер) билеуші топтарының ең басты құдайы болған. 8 ғасырда уйғыр қағандары манихейшілікті мемлекеттік дін деп жариялағаннан кейін оның маңызы азайды. Тенгриге табыну ғұндар мен ерте болгарлар арқылы Шығыс Еуропаға тарады. Тенгри – барлық жаратылыстың бастауы болған басты құдай деп саналады. Осы аспан құдайынан өзге, Тенгридің қажеттіліктерін орындайтын кіші құдайлар (Алптар) да болған. Көк Тәңірі ретінде ол күннің (Қояш) және айдың (Ай Тәңірі) әкесі, сондай-ақ Умай, Ерлік және кейде Үлгеннің де әкесі есептелген.

Мифология

Тенгри – түркі пантеонының басты құдайы, аспан сферасын басқаратын. Тенгри үнді-еуропалық аспан құдайы *Диеуспен ұқсас саналады, ал қайта құрылған прото-үнді-еуропалық діннің құрылымы, Жақын Шығыс немесе Жерорта теңізінің ежелгі халықтарының дініне қарағанда, ерте түркілердің дініне жақын. Христиандық түрік тілінде Тенгри Исаның әкесі үшін қолданылады, ол «Тенгри Оғлы» (Құдайдың Ұлы) және «Мшиха Тенгри» (Мессия Құдай) деп аталады. Тенгри сондай-ақ Алла мен Худамен салыстырылады. Қол жеткен мәліметтерге сүйенсек, түріктердің түпкілікті Тенгри ұғымы – «көк» немесе көкте билік ететін рух болған. Бұл рух, қазіргі этнологиядағы «манаға» ұқсас, қандай да бір күш ретінде көзге елестеген. Тенгриге табынудың ең маңызды дәлелі 8 ғасырдың басына жататын көне түркі тіліндегі Орхон жазуларында табылды. Бұл жазулар Орхон жазуы деп аталады. Құлтегінге арналған жазуда (Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Тіл комитеті ұсынған аудармада) былай делінген: «Жоғарыдағы көк аспан [Тенгри] және төмендегі қоңыр жер жаратылғанда, олардың арасында адам жаратылды. Адамзатқа менің ата-бабаларым Бүмін қаған мен Истеми қаған билік етті. Олар түрік заңдарымен халықты басқарды, оларды жетектеді және сәттілікке жетті» (бет 1, 1-жол); «Тенгри өлімді жаратады. Адамдардың бәрі өлу үшін жаратылған» (бет 2, 9-жол); «Сен қайтыс болдың (яғни, 'ұшып кеттің') Тенгри саған қайтадан өмір сыйлағанша» (бет 2, 14-жол). Ежелгі түркі халықтары Тенгридің еркімен билік етіп, осы ойларын Орхон жазуларының мәтіндерінде былай сақтаған: «Мен, Тенгриге ұқсайтын және Тенгриден туған түрік Билге қаған осы уақытта таққа отырдым». Бір түркі мифінде Тенгри – шексіз су кеңістігінің үстінен үздіксіз ұшып жүретін, уақытты бейнелейтін таза, ақ қаз. Осы судың астында Ақ Ана («Ақ Ана») оған «Жаратушы!» деп үн қояды. Жалғыздықты жеңу үшін Тенгри Ер Кішіні жаратады, ол Тенгридей таза немесе ақ емес, және олар бірлесіп әлемді құрады. Ер Кіші зұлым күшке айналып, адамдарды адастырып, қараңғылыққа тартады. Тенгри Тенгри Үлген деген атты қабылдап, көкке шығып, қасиетті жануарлар арқылы адамдарға басшылық беруге тырысады. Ақ Тенгрилер көктің бесінші деңгейінде орналасқан. Тенгри Үлгенге жетуді қалайтын шамандар осы деңгейден асып өте алмайды, онда олар өз тілектерін құдайлық жетекшілерге жеткізеді. Жерге немесе адам деңгейіне оралу қаз пішіндес ыдыста жүзеге асырылады.

Географиялық атаулар

Қытай, Қазақстан және Қырғызстан арасындағы Тянь-Шань тауларының пирамида тәрізді шыңы "Хан Тенгри" деп аталады. Тянь-Шань өзі ұйғыр тілінде Танри Таги деп белгілі. Антарктиданың Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Тангра таулары да осы құдайдың атымен аталған. Болгарлар Рила тауларындағы үлкен тауға Тангра есімін берген, бірақ ол 15 ғасырда Осман түріктерімен Мусала ("Алла тауы") деп өзгертілген. Отгонтенгер – Монголиядағы Хангай тауларының ең биік тауы. Тенггер шөлі – Қытайдың Ішкі Монголиядағы шөл.