Кіріспе

Турул – венгр және түркі дәстүрінде көбінесе бүркіт ретінде бейнеленетін мифологиялық жыртқыш құс, сонымен қатар венгрлердің ұлттық символы.

Шығу тегі

Турулдың негізі үлкен соколда болуы мүмкін. Венгр тіліндегі turul сөзі соколды білдіреді және сөздің шығу тегі қазіргі уақытта түркілік деп есептеледі (Clauson 1972: 472). (Róna Tas және басқалар. 2011: 2: 954 56)), бұл қазіргі венгр лексикасындағы сөздердің 10% -дан астамы және "венгр" экзонимі мен "хун" сөзі шыққан тіл. Тогриль немесе тогрул - Accipitridae тұқымдасына жататын аулаушы құстардың орта және ірі түрлерін, қазқаз немесе қызыл желкенді білдіреді. Венгр тілінде sólyom сөзі соколды білдіреді, ал соколды сипаттау үшін үш көне сөз бар: kerecsen [грекше κερχνηίς] (сакер соколы), zongor [түрікше sungur = gyrfalcon] (еркек аты Csongor) және turul. Геста-Гунгарорум мен Хроника Пиктумда жазылған Емезе туралы аңызда, турлан Емезенің арманында, ол жүкті болған кезде, болған деп айтылады. Турулдың рөлі - ол нәресте Альмосты зияннан қорғайтын қорғаушы рух. Бұл Иранның "Шахнаме" эпосындағы Симургтың рөліне өте ұқсас мотив. Екінші түсінде венгр тайпаларының басшысы, онда бүркіттер (печенегтердің эмблемасы, венгрлердің жаулары) олардың жылқыларына шабуыл жасады, ал Турул келіп, оларды құтқарды. Турулдың бейнесі мен рөлі өмір ағашына көтерілген скандинавтың Ведфолниріне ұқсас. Хунндар өздерінің басшыларын бейнелейтін бүркіттің бейнесін де қолданған. Сака скиф мәдениетінде жыртқыш құстың бейнесі өте танымал болды. Жалпы алғанда, бұл бейне Орта Азияның көшпелі тұрғындары арасында кең тараған. Арпад әулеті - 9 және 10 ғасырларда Венгрия княздігінің және 1000-1301 жылдар аралығында Венгрия Корольдігінің билік еткен әулеті. Арпад әулеті Туруль әулеті деп те аталады. Gesta Hunnorum et Hungarorum-да Арпад әулеті Турул генсінен (кланнан) тарағанын атап өткен, ал Gesta Hungarorum-да Арпадтің тотемдік ата-бабасы Турул болғандығы жазылған. Ал капитандар арасында, Арпад, Альмос ұлы, Эльдд ұлы, Угюк ұлы, Турул кланынан, байлық жағынан бай және соғыста күшті болды. Кезаның Симон: Геста Хуннорум эт Гунгарорум Турул кланынан герцог Геза, олар айтқандай, көктен шақыру алған алғашқы венгр болды. Угюк ұлы Эльдтың Скиф еліндегі Эунодубилия қызынан Алмос есімді ұл туды, өйткені ол жүкті болған кезде анасының түсінде соколь пішіндес құс пайда болды, оның құрсағынан асығыс ағыс шықты, ол өсті, бірақ өз елінде емес, және осыдан кейін оның белінен салтанатты патшалар шығады деп пайғамбарлық етілген. Себебі біздің тілімізде "арман" - "álom", ал сол баланың тууы арманмен алдын ала айтылған, сондықтан ол Альмос деп аталды. Gesta Hunnorum et Hungarorum-ға сәйкес, Атилла патшаның қалқанында Турул құсы болған және ол ханзада Гезаның кезіне дейін венгрлердің әскери белгісі болған. Атилла патшаның өзінің қалқанында пайдаланған гербінде таққа бай құстың бейнесі бар, ол мажар тілінде "Турул" деп аталады. Бұл гербті мажарлар қауымдастықтардың соғыстарында, қауымдастықтар өздерін өзі басқаратын уақытқа дейін, Таксонийдің ұлы князь Гезаның кезіне дейін алып жүрді. Кезаның Симон: Геста Хуннорум эт HungarorumАттила патшаның өзі өзінің туылған қатаңдығы мен қараңғы көрінісі үшін өз азаматтары қорқытты, бірақ ол өзіне бағынған халықтарға асыл рухпен қарады. Әскери белгі ретінде оның қалқанына да, туына да тәжді соколь суреттелген. Бұл әскери белгі Гунн, атап айтқанда, венгрлер, ханзада Таксонийдің ұлы ханзада Гезаның уақытына дейін киген. Оның атағы былай: Бендегуздің ұлы Аттила, ұлы Нымродтың немересі, ол Енгаддиде өсті, Құдайдың рақымымен, Гунн, Мидия, Готтар мен Дания патшасы, әлемнің қорқынышы, Құдайдың жазасы.

Трансильванияның елтаңбасы

Трансильванияның алғашқы геральдикалық бейнелері 16 ғасырға дейін жетеді. 1659 жылғы диета Трансильванияның елтаңбасында Үш ұлт одағының бейнесін қалыптастырды. Онда қара құс, көк фонға боялған турул (венгрлерді бейнелейді), күн мен ай (секелілерді бейнелейді) және сары фондағы жеті қызыл мұнара (Трансильвания сакстарының жеті бекінілген қаласын көрсетеді) бейнеленген. Трансильванияның туы мен елтаңбасы 1765 жылы королева Мария Тереза Габсбург монархиясы құрамында Ұлы княздық құрғанда ресми түрде бекітілді.

Қазіргі заманғы қолданысы

Турул Венгрия қорғаныс күштерінің, Терроризмге қарсы орталықтың және Ұлттық қауіпсіздік басқармасының қанатты белгілерінің дизайнында қолданылады. Венгрия қорғаныс күштерінің эмблемасының орталық елемі – тырнақтарында қасиетті король Стефанның қылышын ұстаған, кең жайылған қанаттары бар Турул құсы. Венгрияда кем дегенде 195 Турул мүсіні, Румынияда 48 (32-сі Трансильванияда және 16-сы Партиумда), Словакияда 8, Сербияда 7, Украинада 5, Австрияда 1 және Хорватияда 1 мүсін сақталған. 2012 жылы, Архангел Михаил күні орнатылған соңғы мүсіндердің бірі Венгрияның Опустасцер ұлттық мұра паркінде орналасқан. Венгрия Корольдігінің 1900 жылдан кейін шығарылған кейбір почта маркаларында Турул суреті бейнеленген.