Түркі мифологиясындағы Әлем төңірегінің құдайы Эрлік

Кіріспе

Түрік және моңғол мифологиясындағы жер асты әлемінің құдайы – Ерлік, Эрлиг, Эрлик Хан, Эрлег немесе Ерлег (венгр мифологиясындағы Эрдёгке балама). Ол өлім мен жер асты әлемінің құдайы, түркі мифологиясында кейде Тамақ (тозақ) деп аталады. "Ер" (немесе "жер") – Жерді білдіреді, және Ерлік осы жердің тереңдігінде мекендейді. Жер астынан Ерлік өлімді, обаны және жаман рухтарды әкеліп, адамдарды мазалап, олардың жандарын өз әлеміне алады. Тенгризм жазба деректерге негізделмегендіктен, түркі халқының рухани тәжірибесін қамтиды, сондықтан түркі халықтары арасында бірауыздан қабылданған сенім жоқ. Ерлік Орхон жазбаларында ертеден айтылған және түркі сенімдерінде жер асты әлемінің иесі ретінде тұрақты бейнесі бар.

Аңыздар

Түркі мифологиясында Ерлік адамзаттың жаратылуына қатысқан. Ол елші құдай Майдере/Майдерені өлтірді және күнәға үйретуші. Кейде оны тотемдік аю бейнелейді. Түркі мифологиясында Ерлік – жамандықтың, қараңғылықтың құдайы, төменгі әлемнің иесі және өлгендердің соткері. Ерлік – Үлгеннің інісі, екеуі де Қайрадан (Тәңірі Қайра ханнан) жаратылған. Ол Үлгенмен тең болуды қалайды, өз жерін жасап, Жердің тоғызыншы қабатындағы түрмеге айдалды және жоғары әлемге, нұрлы әлемге қарсы болды. Хакастардың айтуынша, Ерлік жер астының ең тереңінде мыс сарайда тұрады, онда жиһазы алтыннан жасалған. Алтай аңызына сәйкес, Ерлік әлі көкте болғанда рухтарды (Ие) жаратқан. Ерлік пен оның рухтары қуылды және ол өзінің құдайлығын жариялағанда бірге жерге құлады. Алтай халқының тағы бір аңызында, Құдай (Тәңірі) Ерлікке балға мен ұстара берген, бірақ ол онымен жамандық жасағанда күшін алып қойған. Василий Радлов жазған тағы бір аңыз бойынша, Құдай алғашқы адамға бастапқы суға сүңгіп, теңіз түбінен жұмбақ топырақ алып шығуға бұйрық берген. Бірақ алғашқы адам кейінірек өз әлемін құру үшін топырақты жасыруды ойлады. Алайда, аузындағы топырақ өсіп, ол оны түкіріп тастады. Осы аңызда әлемді жобалаған Қайра, алғашқы адамды жазалап, көктен қуды және оған Ерлік деп ат қойды. Тағы бір аңғымеде, Ерлік пайда болғанға дейін адамдар өлімсіз болған. Адамдар мен жануарлар әлемді тым толықтырып алған, сонда қарға өлімді шақыруды ұсынғанға дейін. Сөйтіп, адамдар Ерлікті шақырды, сол кезде өлім дүниеге келді. Бастапқыда, барлық адам өлетін күнін білген, сондықтан олар қорқынышпен өмір сүрген, Тәңірі өлім күнін жасырмайынша. Ерлік жаратқан зұлым рухтар адамзатқа бақытсыздық, ауру және өлім әкеледі. Бұл рухтар Ерліктің көмекшілері саналады. Одан бөлек, оның тоғыз ұлы мен қызы әкесіне жамандық жолында көмектеседі. Ерліктің қыздары әсіресе шаманның ойын бұрмалауға тырысады, ол өз сұлулығымен Үлгенге жетуге ұмтылады. Ерлік түрлі ауруларды таратып, халықтан құрбандықтар талап етеді. Егер олар оған құрбандық шалмаса, ол өлтірген адамдардың денелерін алып, төменгі әлемге апарып, оларды құл етеді. Сондықтан, әсіресе Алтайда, ауру пайда болғанда, адамдар Ерліктен қорқып, оған көптеген мал құрбандықтарын шалады. Динозавр – Эрликозавр оның құрметіне аталған.

In the Turkic mythology, Erlik was involved in the creation of humanity. He slew the messenger god, Maidere/Maydere, and is a teacher of sin. He is sometimes represented by a totemic bear. In Turkic mythology, Erlik was the deity of evil, darkness, lord of the lower world and judge of the dead. Erlik is a brother of Ülgen, they both have been created from Kayra (Tengere Kayra Khan). He wants to be equal to Ulgen, he makes his own land and was sent to the prison at the 9th layer of the earth and became opposed to the upper world, the realm of light. According to the Khakas, Erlik resides in the deepest underworld in a palace of copper with furniture made of gold. According to an Altai legend, Erlik created the spirits (İye) while he was still in heaven. Erlik and his spirits were cast out and fell to earth together when he claimed divinity for himself. Another legend of the Altai people recorded states, God (Tengri) endowed Erlik with a hammer and an anvil, but took his power away when Erlik was creating evil with it. According to another legend, recorded by Vasily Radlov, God ordered the first human to dive into the primordial water and remove a handful of soil from the bottom of the sea. The first human, however, desired to hide some soil in order to create his own world later. But the soil in his mouth grew and he spit it out. Kayra, who designs the world in this legend, cast the first human away from the heavenly realm as means of punishment and thus named him Erlik. In yet another narrative, people have been immortal before the advent of Erlik. People and animals overpopulated the world, until a crow suggested to summon Death into the world. So people summoned Erlik, whereupon death enters. First, all people knew when they would die, and so they lived in fear, until Tengri hid their date of death. The evil spirits created by Erlik cause misfortune, sickness and death to mankind. These spirits are imagined as Erlik's assistants. Besides these, his nine sons and daughters help their father in the way of evil. Erlik's daughters especially try to change a shaman's mind while he is attempting to reach Ulgen with their beauties. Erlik gives all kinds of sickness and wants sacrifices from the people. If they do not sacrifice to him, he catches the dead bodies of the people that he killed and takes them away to this lower world and then makes them his slaves. So, especially in the Altays, when sickness appears, people become scared of Erlik and make many animal sacrifices to him. The dinosaur Erlikosaurus is named after him.

Ерлік ұрпақтары

Ерліктің Қараоғланлар ("қара ұлдар") деген тоғыз ұлы бар. Олар: Қараш хан, Матыр хан, Шыңғай хан, Комур хан, Бадиш хан, Ябаш хан, Темір хан, Учар хан және Керей хан. Оның сондай-ақ, Қарақызлар ("қара қыздар") деп аталатын тоғыз қызы бар, олардың есімдері белгісіз.

Қарағланлар

Олар Ерліктің ұлдары. Қараш Хан: Қараңғылық құдайы. Матыр Хан: Батылдық пен қайраттың құдайы. Шыңғай Хан: Хаос құдайы. Комур Хан: Жамандықтың құдайы. Бадыш Хан: Апаттың құдайы. Ябаш Хан: Жеңілістің құдайы. Темір Хан: Темір мен кен өндірудің құдайы. Ушар Хан: Сыбаға берушілердің құдайы. Керей Хан: Дүрліксіздік құдайы.

Діни рәсімдер

Ерлікті Сібір мен Орталық Азияның кейбір дәстүрлі діндерінде, мысалы, буряттарда құлшылық еткен. Ерлік жын-шайтандардың және жер асты әлемінің билеушісі саналғаны үшін, оған аурулардан арылу немесе өлгеннен кейін жер асты әлеміне кіретін адамдар үшін құрбандықтар шалынған. Сондай-ақ, адамдар Ерлікке құрбандық шалып, оның жер асты әлемінде жоғары дәреже алуға тырысады. Ерлікке табынушы шамандарды қара шамандар (қара кам) дейді. Олардың іс-әрекеттері көбінесе жақтырылмайды, себебі олар зұлым рухтармен келісімге келеді. Ерлік әрбір жанды өзіне қаратуға құқылы емес, тек жамандыққа бой алғандарды ғана ала алады. Адам өлген кезде, Ерлік жанды алып кету үшін кормос (бір түрлі көрініс) жібереді, сонымен бірге көк жақтан жанды жұбату үшін рух жіберіледі. Бұл екі рухтың арасындағы күрес жанның тағдырын анықтайды. Вербицкийдің сөзіне сүйенсек, түркі тіліндегі деректерде Құдай Ерлікке былай деген:

"Енді сен күнәлі болдың. Маған қарсы жамандық ойладың. Тіпті саған сенетін адамдар да жамандыққа ұшырайды. Маған бағынғандар таза болады, күннің нұрын көреді. Енді сенің атың Ерлік болсын, өз күнәларын менің алдынан жасыратындар – сенің жамағатың, ал өз күнәларын сенің алдынан жасыратындар – менің жамағатым болады" (Вербицкий 1903: 102-103; Инан 1972: 19-21). Кейбір ғалымдар Ерліктің теңгрилік космологиядағы құдайлық аспан мен төменгі жер арасындағы қарама-қайшылықты бейнелейтінін айтса, енді біреулері Үлген мен Ерліктің Теңгрімен бірге жақсылық пен жамандықтың екі билеушісі екенін мәлімдейді.