Кіріспе
Балалардың, нәрестелердің және жандардың түркі құдайы Умай (;; , Ūmai ana; , Umay ene; Ума́й / Ымай, Umáj / Ymaj, Umay (Ana)) – түркі мифологиясы мен теңгризміндегі құдай. Умай әйелдерге, аналарға және балаларға байланысты, нәрестелерді қорғап, тәрбиелеумен ғана шектелмей, сонымен қатар, жанды өлгендерден, әсіресе кішкентай балалардан бөліп алады. Ол көкте мекендейді және қарапайым адамдарға көрінбейді. Тууға тиіс балалардың жандары оның Ямай тас немесе Амай тауындағы "ғибадатханасында" сақталады. Хакастар оны ерекше құрметтейді. Умайдан оттың мәні (Од Ана) туды.
Umay (also known as Umai; ; , Ūmai ana; , Umay ene; Ума́й / Ымай, Umáj / Ymaj, Umay (Ana)) is the goddess of fertility in Turkic mythology and Tengrism and as such related to women, mothers, and children. Umay not only protects and educates babies, but also may separate the soul from the dead, especially young children. She lives in heaven and is invisible to the common people. Souls of babies to be born are kept in her "temple" of Mount Ymay tas or Amay. The Khakas emphasize her in particular. From Umai, the essence of fire (Od Ana) was born.
Этимология
Түркі тіліндегі "умай" түбірі бастапқыда "плацента, босанғаннан кейінгі бала" деген мағынаны білдірген. Бұл сөз әйелдер мен балаларды қорғау және күту функциясын атқаратын қасиетті әйелдің аты ретінде қолданылған, сонымен қатар ол өнімділікпен байланысты. Моңғол тілінде "Умай" сөзі "жатыр" немесе "аналық без" дегенді білдіреді, бұл моңғолдардың түркілерден мәдени ықпалға ұшырағанын немесе моңғолдар мен түркілердің арасындағы ежелгі сөздік байланысты көрсетеді.
Балалардың құдайы
Бұл атау 8-ғасырдағы Күл Тигіннің жазуында "Умай тег öгüm katun kutıŋa" деген сөз тіркесінде "әйелім, құдайға ұқсас анамның қамқорлығымен" деп жазылған. Умай – әйелдер мен балалардың қорғаушысы. Ең көне дәлелдер Орхон жазуы ескерткіштерінде кездеседі. Осылардан Умайдың ана және жол көрсетуші ретінде қабылданғаны түсініледі. Сондай-ақ, хағандар Көк Тенгриді бейнелейтін болған. Хағанның әйелдері, катундар немесе хатундар да Умайлар деп есептелген. Умайдың көмегімен катундар бала көтеріп, олардың тууы империяның кепілдігі болған. Диваню Лугатит Тюрктің мәліметінше, әйелдер Умайға құлшылық еткенде ұл бала туады. Түркі әйелдері кішкентай бесіктермен байланған жіптерді Умайдан бала тілеу үшін байлайды. Осындай сенім оңтүстік Сібірдегі тунгус және алтай халықтарында да кездеседі. Умай әрқашан баламен бірге бейнеленген, мұндай суреттерге сирек ерекшеліктер бар. Егер Умай ұзақ уақытқа баладан кетіп қалса, бала ауырып қалады, сондықтан шамандар Умайды қайта шақыруға тырысады. Ұйықтаған сәбидің күлімсіреуі Умайдың жанында екенін, ал жылауы – Умайдың кеткенін көрсетеді. Потаповтың сөзіне сүйенсек, балаларды қорғаушы Умай қайтыс болған балаларды көкке алып кетеді. Қырғыз халқының пікірінше, Умай тек балаларды ғана емес, сонымен қатар бүкіл әлемдегі түркі тайпаларын да қорғайды. Одан бөлек, Умай адамдарға азық-түлік пен игіліктерге қол жеткізуге көмектеседі және оларға бақ сыйлайды. Умай күнмен байланысты болғандықтан, оны Сары қыз деп атайды, сары түс – оның символы. Оның алтын түстес алпыс шашы бар, олар күн сәулесіндей жарқырайды. Бұрын Умайдың Одайезибен бір есімді болғаны айтылады. Умай және Эче есімдері Түркия Республикасында әйелдерге берілетін есімдердің қатарында.