Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Корнуоллдың конституциялық мәртебесі туралы шолу
Overview of the constitutional status of Cornwall within the United Kingdom
Ұлыбританияда Корнуоллдың конституциялық мәртебесі пікірталас пен дау-дамайдың нысаны болды. Корнуолл – Англияның әкімшілік округі. Этникалық және мәдени тұрғыдан алғанда, 1700 жылға дейін Корнуолл және оның тұрғындары көрші ағылшындар тарапынан бөлек халық ретінде қарастырылған. Корнуоллдың ерекшелігі – корн тілі, ол ерте заманауи кезеңге дейін сақталған және қазіргі заманда қайта жаңғыртылған. Корнуолл атауы екі элементтің бірігуінен құралған. Екіншісі – ағылшын-саксон сөзі wealh, яғни «келт», «римдік», «брит», сондай-ақ Уэльс және «уэльстік» сөздерінде де сақталған. Бірінші элемент «Corn», яғни жарты аралының пішінін көрсетеді, ол кельт тіліндегі kernou сөзінен шыққан, бұл сөз ағылшын тіліндегі horn және латын тіліндегі cornu сөздерімен байланысты. Қазіргі заманғы харталарда (түпнұсқа қолжазбасы немесе түпнұсқа саналатын ерте көшірмесі бар) Уэссекстің Эгберті (802–839) Корнуоллдағы Килкгемптон, Рос, Мейкер, Паутон (Сент-Бреокта, Уэдбриджден алыс емес, Домсейд кітабындағы Пайдардың бас имелігі), Кельвик (мүмкін, Эглосхайлдегі Кельвиг немесе Кельвик) және Лаухитон жерлерін Шерборн аббаттығына және Шерборн епископына бергені көрсетілген. Паутоннан басқа анықталатын барлық жерлер Корнуоллдың шығысында орналасқан, сондықтан бұл сілтемелер оның шығыс шеттеріне Батыс саксонның бақылауын көрсетеді. Мұндай бақылау, әрине, король Альфред Ұлының (871–899) өсиетінде көрсетілгендей, тоғызыншы ғасырдың соңында белгілі бір жерлерде орнатылған. 924 жылы Англия тағына отырған король Ательстан өзінің билігін нығайту үшін бірден науқан бастады және шамамен 926 жылы Нортумбрия Корольдігін бағындырды, содан кейін ол Шотландия және Корнуолл сияқты басқа патшалықтармен нақты шекаралар белгіледі. Соңғы келісім, 12-ғасырдың Батыс елінің тарихшысы Вильям Малмсбериге сәйкес, Эксетердегі корнуоллдықтардың тұру құқығын тоқтатты және Корнуолл шекарасын Тамар өзенінің шығыс жағалауында бекітті. 928 жылы Пасхада Ательстан Эксетерде уэльстік және «батыс уэльстік» билеушілермен бірге сот отырысын өткізді, ал 931 жылы ол Корнуоллға ағылшын шіркеуінің ішінде епископ тағайындады (яғни Кентербери архиепископының билігіне бағынды). Бодминнің екі-үш ұрпақтан кейінгі босатулары Корнуоллдың билеуші тобының тез «англикалыққа» ұшырағанын көрсетеді, көптеген құл иелерінің ағылшын-саксондық есімдері болған (олар ағылшын тегі болғандықтан емес, кем дегенде кейбіреулері өздерінің есімдерін өзгерткен корнуоллдық дворяндары болған). Осы кезде ағылшын корольдері англосаксондық елді мекендердің ядросынан тыс жерлерді ерекше деп танығаны анық. Ательстанның ізбасары Эдмунд, Эксетердің солтүстігіндегі жерге арналған хартада өзін «Англияның королі және бұл британдықтар провинциясының билеушісі» деп атады. Эдмундтың ізбасары Эдгар өзін «Англияның королі және көрші елдердің билеушісі» деп атады. Англия корольдері Эдмунд I (939–946), Эдгар (959–975), Эдвард Шейіт (975–978), Этельред II (978–1016), Эдмунд II (1016), Кнут (1016–1035) және Эдвард Исповедник (1042–1066) шығарған харталар осы корольдер берген Корнуоллдағы жерлерді тіркейді. Тоғызыншы ғасырда ағылшын корольдері иеленген немесе берген егістіктердің шығысқа шоғырланғандығына қарағанда, оныншы және он бірінші ғасырлардағы гранттар Корнуолл бойынша кеңінен таратылған. Осы кезеңдегі харталардағыдай, кейбір осы құжаттардың түпнұсқалығы күмән тудырады (егер Дела Хук Корнуолл материалдарының жоғары сенімділігін анықтаса да), бірақ басқаларының (мысалы, Эдгардың 960 жылы Эанульфтан алған Тиварнхайл мен Босовстағы иеліктері, Эдвард Исповедниктің Трабо, Треваллак, Гругвит және Третевидеги иеліктерін Епископ Элдредке 1059 жылы бергені) күмән тудырмайды. Бұл гранттардың кейбіреуі жер иелігімен байланысты болатын патшаға қатысты міндеттемелерден босатуды қамтиды, ал басқаларын, соның ішінде әскери қызметке қатыстыларын сақтайды. Бұл құжаттар шынайы деп есептесек, Англия короліне Корнуолл жеріне иелік ету туралы осы міндеттемелерді бекіту бұл аймақтың оның тікелей билігінде болғанын және король мен оның азаматтары арасындағы құқықтық және әкімшілік қарым-қатынас оның патшалығындағы басқа жерлердегідей екенін білдіреді. 1051 жылы Уэссекс графы Годвин мен оның ұлдары жер аударылып, графтық атақтарынан айырылған кезде Одда есімді адам осылайша босатылған жерлердің бір бөлігіне граф болып тағайындалды: бұл Дорсет, Сомерсет, Девон және «Вейлас» кірді. Вейлас – шетелдіктер үшін саксон сөзі, бұл «Батыс Уэльс» – яғни Корнуоллды білдіруі мүмкін, немесе ол Девонда немесе басқа жердегі корнуоллдық шетелдіктердің билеушісі болғанын білдіруі мүмкін. Элизабеттік тарихшы Вильям Камден, Корнуоллға арналған «Британия» бөлімінде былай жазады:
The constitutional status of Cornwall has been a matter of debate and dispute. Cornwall is an administrative county of England. In ethnic and cultural terms, until around 1700, Cornwall and its inhabitants were regarded as a separate people by their English neighbours. One aspect of the distinct identity of Cornwall is the Cornish language, which survived into the early modern period and has been revived in the modern era. The name Cornwall is a combination of two elements. The second derives from the Anglo Saxon word wealh, meaning "Celt", "Roman", "Briton", which also survives in the words Wales and Welsh. The first element "Corn", indicating the shape of the peninsula, is descended from Celtic kernou, an Indo European word related to English horn and Latin cornu. References in contemporary charters (for which there is either an original manuscript or an early copy regarded as authentic) show Egbert of Wessex (802–839) granting lands in Cornwall at Kilkhampton, Ros, Maker, Pawton (in St Breock, not far from Wadebridge, head manor of Pydar in Domesday Book), Caellwic (perhaps Celliwig or Kellywick in Egloshayle), and Lawhitton to Sherborne Abbey and to the Bishop of Sherborne. All of the identifiable locations except Pawton are in the far east of Cornwall, so these references show a degree of West Saxon control over its eastern fringes. Such control had certainly been established in places by the later ninth century, as indicated by the will of King Alfred the Great (871–899). King Athelstan, who came to the throne of England in 924 CE, immediately began a campaign to consolidate his power, and by about 926 had taken control of the Kingdom of Northumbria, following which he established firm boundaries with other kingdoms such as Scotland and Cornwall. The latter agreement, according to 12th century West Country historian William of Malmesbury, ended rights of residence for Cornish subjects in Exeter, and fixed the Cornish boundary at the east bank of the River Tamar. At Easter 928, Athelstan held court at Exeter, with the Welsh and "West Welsh" subject rulers present, and by 931 he had appointed a bishop for Cornwall within the English church (i. e. subject to the authority of the Archbishop of Canterbury). The Bodmin manumissions, two to three generations later, show that the ruling class of Cornwall quickly became "Anglicised", most owners of slaves having Anglo Saxon names (not necessarily because they were of English descent; some at least were Cornish nobles who changed their names). It is clear that at this time areas beyond the core of Anglo Saxon settlement were recognised as different by the English kings. Athelstan's successor, Edmund, in a charter for an estate just north of Exeter, styled himself as "King of the English, and ruler of this province of Britons". Edmund's successor Edgar styled himself "King of the English and ruler of the adjacent nations". Surviving charters issued by the Kings of England Edmund I (939–946), Edgar (959–975), Edward the Martyr (975–978), Aethelred II (978–1016), Edmund II (1016), Cnut (1016–1035) and Edward the Confessor (1042–1066) record grants of land in Cornwall made by these kings. In contrast to the easterly concentration of the estates held or granted by English kings in the ninth century, the tenth and eleventh century grants were widely distributed across Cornwall. As is usual with charters of this period, the authenticity of some of these documents is open to question (though Della Hooke has established high reliability for the Cornish material), but that of others (e. g., Edgar's grant of estates at Tywarnhaile and Bosowsa to his thane Eanulf in 960, Edward the Confessor's grant of estates at Traboe, Trevallack, Grugwith and Trethewey to Bishop Ealdred in 1059) is not in any doubt. Some of these grants include exemptions from obligations to the crown which would otherwise accompany land ownership, while retaining others, including those regarding military service. Assuming that these documents are authentic, the attachment of these obligations to the King of England to ownership of land in Cornwall suggests that the area was under his direct rule and implies that the legal and administrative relationship between the king and his subjects was the same there as elsewhere in his kingdom. In 1051, with the exile of Godwin, Earl of Wessex and his sons and the forfeiture of their earldoms, a man named Odda was appointed earl over a portion of the lands thus vacated: this comprised Dorset, Somerset, Devon, and "Wealas". As Wealas is Saxon for foreigners, this could mean "West Wales"—that is, Cornwall—or it could mean that he was overlord of the Cornish foreigners in Devon or elsewhere. Elizabethan historian William Camden, in the Cornish section of his Britannia, notes that:
Графтарға қатысты, британдық қандық ешкім есімдері айтылмаған, тек Кандор (басқалар Кадокус деп атайды), ол кейінгі жазушылардың пікірінше, британдық тегінен соңғы Корнуолл графы есептеледі.
As for the Earles, none of British bloud are mentioned but onely Candorus (called by others Cadocus), who is accounted by the late writers the last Earle of Cornwall of British race.
Корнуолл "шаирлері"
Сонымен қатар, Корнуолл "Жүздіктер" деп бөлінді, олар көбінесе ағылшын тілінде "шир" атауын алып жүрді. Корнуолл тілінде оларды kevrangow (дара саны – кевранг) деп атады. "Шир" атауы бүгінде әдетте округ мәртебесін білдірсе де, кейбір ағылшын округтеріндегі жүздіктер де жиі "шир" жұрнағын қосты (мысалы, Салфордшир), бірақ ағылшын графтықтары жүздіктерге бөлінгенде әрқайсысының өз констеблі болса, Корнуолл жүздіктері приход деңгейінде констебльдерге ие болды. Дегенмен, Кеврангоулар ағылшын жүздіктері емес еді: Триггшир Трикориден, яғни "үш әскерлік жасақтан" шыққан, бұл үш жүз сарбазды ұстауға қабілетті әскери жиын алаңына сілтеме жасайды. Алайда, бұл атаудан ғана жасалған болжам екенін және Корнуолл жүздігінің құрамындағы кез келген әскерлік күштің тарихи дәлелі емес екенін атап өткен жөн. Корнуолл кеврангтары Англияның графтық жүйесін кішірек көлемде көшірген. XV ғасырға қарай Корнуолл графтықтары жүздіктерге айналғанмен, әкімшілік ерекшеліктер одан әрі ұзақ сақталды.
Additionally, Cornwall was also divided into "Hundreds", which often bore the name of "shire" in English. In Cornish, they were called kevrangow (sing. kevrang). Although the name "shire", today implies some kind of county status, hundreds in some English counties often bore the suffix 'shire' as well (e. g., Salfordshire), but where English shires were split into hundreds each having their own constable, Cornish hundreds had constables at parish level. The Kevrangow were not however, English hundreds: Triggshire came from Tricori 'three warbands', suggesting a military muster area capable of supporting three hundred fighting men. However it must be said that this is an inference from name alone, and does not constitute historical evidence of any fighting force raised by a Cornish hundred. The Cornish kevrang replicated England's shire system on a smaller scale. Although by the 15th century the shires of Cornwall had become hundreds, the administrative differences remained in place long after.
Қазіргі әкімшілік мәртебе
Корнуолл басқа ағылшын округтерімен бірге 1888 жылғы Жергілікті басқару туралы заңмен енгізілген өзгерістерге сәйкес әкімшілік округ ретінде құрылды, ол 1889 жылғы 1 сәуірде күшіне енді. 1972 жылғы Жергілікті басқару туралы заңмен 1974 жылы бұл "Англия" аймағына кіретін Корнуоллдың қалалық емес округімен алмастырылды.
Along with other English counties, Cornwall was established as an administrative county under the changes introduced in the Local Government Act 1888, which came into effect on 1 April 1889. This was replaced by a non metropolitan county of Cornwall in 1974 by the Local Government Act 1972, which includes it under the heading of "England".
Ағылшын тілінің конституциялық мәртебесіне қатысты дәлел
1328 жылы 1312 жылы Пирс Гевестонның абыройсыздыққа ұшырап, өлімге кесілуінен кейін жойылған Корнуолл графтығы қайта құрылды және король Эдуард III-нің кіші інісі Джонға табысталды. Корнуоллдағы нәсілдік теңдік жөніндегі кеңестің конституциясы Корнуоллды былай анықтады: «Корнуолл Корнуолл герцогтығы мен қалайы кеніштеріне негізделген Корольдікпен бірегей және ерекше конституциялық қарым-қатынасты сақтайды. Басқа мақсаттар үшін ол кельт аймағы немесе ұлты ретінде танылады және өзінің ұлттық туына ие». 2009 жылдың 14 шілдесінде Либерал-демократтар партиясының депутаты Дэн Роджерсон Корнуоллдан бөліну туралы заң жобасын Вестминстердегі Парламентке ұсынды – «Корнуолл Үкіметі туралы» заң жобасы. Заң жобасы Уэльс пен Шотландиядағыдай Корнуолл үшін децентрализацияланған Ассамблея құруды ұсынды. Заң жобасында Корнуоллдың Ұлыбританиядағы лайықты орнын қайта иеленуі керек екендігі айтылған. Роджерсон «Корнуоллдің өз ұлты ретінде танылуына қатысты саяси және әлеуметтік ниет бар. Конституциялық тұрғыдан алғанда, Корнуоллдың өзін-өзі басқарудың белгілі бір деңгейіне құқығы бар. Егер Үкімет Шотландия мен Уэльстің ерекше мәдени және саяси жағдайларына байланысты өзін-өзі анықтау құқығын мойындағысы келсе, онда олар бізді де мойындауы керек» деді.
In 1328 the Earldom of Cornwall, extinct since the disgrace and execution of Piers Gaveston in 1312, was recreated and awarded to John, younger brother of King Edward III. The constitution of the now defunct Council for Racial Equality in Cornwall defined Cornwall as follows: "Cornwall retains a unique and distinct constitutional relationship with the Crown, based on the Duchy of Cornwall and the stannaries. For other purposes it is recognised as a Celtic region or nation and enjoys its own national flag." On 14 July 2009, Dan Rogerson MP, of the Liberal Democrats, presented a Cornish 'breakaway' bill to the Parliament in Westminster – The Government of Cornwall Bill. The bill proposed a devolved Assembly for Cornwall, similar to the Welsh and Scottish setup. The bill states that Cornwall should re assert its rightful place within the United Kingdom. Rogerson argued that "there is a political and social will for Cornwall to be recognised as its own nation. Constitutionally, Cornwall has the right to a level of self Government. If the Government is going to recognise the right of Scotland and Wales to greater self determination because of their unique cultural and political positions, then they should recognise ours."
ХХІ ғасырдағы үкіметтің орны
2008 жылы үкімет Корнуоллдың конституциялық мәртебесін қарауды жоспарламағанын және округтің мәртебесін өзгертетін болмайтынын мәлімдеді. Әділет министрі Майкл Уиллс Эндрю Джорджтың сұрағына жауап беріп: «Корнуолл – Англияның әкімшілік округі, ол Ұлыбритания Парламентіне депутаттар сайлайды және Ұлыбритания заңнамасына бағынады. Ол әрқашан Одақтың ажырамас бөлігі болды. Үкімет Корнуоллдың конституциялық мәртебесін өзгертуді жоспарламайды», – деді. 2007 жылдың 26 шілдесінде Дэвид Кэмерон Марк Прискиді Корнуолл жөніндегі көлеңке министрі етіп тағайындады, бірақ оның көлеңкелеуі үшін ресми үкіметтік лауазым болған жоқ. Бұл Корнуоллды Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландиямен бір деңгейге келтіруді көздеді, олардың барлығының дербес министрлік деңгейдегі ведомстволары бар. Алайда, 2010 жылы Консервативтік партия Либерал-демократтармен бірігіп үкімет құрғанда бұл лауазым мен оған байланысты департамент ресми жарияланбады. 2015 жылы Корнуоллға децентрализация келісімі берілді, бұл кеңес органдарына берілген алғашқы келісім болды. Бұл келісім децентрализацияны қолдаушылар мен ұлтшылдар тарапынан Корнуоллға жеткілікті өкілеттік берілмегені үшін сынға ұшырады. «Mebyon Kernow» партиясының жетекшісі Дик Коул Корнуоллға Уэльс немесе Шотландия сияқты децентрализациялық өкілеттіктер берілуі керек деп мәлімдеді.
In 2008, the government said it will not be undertaking a review of the constitutional status of Cornwall and will not be changing the status of the county. The Justice Minister, Michael Wills, replying to a question from Andrew George MP, stated that "Cornwall is an administrative county of England, electing MPs to the UK Parliament, and is subject to UK legislation. It has always been an integral part of the Union. The Government have no plans to alter the constitutional status of Cornwall." On 26 July 2007, David Cameron appointed Mark Prisk as Shadow Minister for Cornwall, although there was no formal government post for him to shadow. This would bring Cornwall into line with Scotland, Wales and Northern Ireland, all of whom have their own respective ministerial level departments. The post and associated department was not made official when the Conservative party went into government with the Liberal Democrats in 2010 however. In 2015, Cornwall was granted a devolution deal, the first of its kind given to a council authority. It was criticised by devolution campaigners and nationalists for not ceding enough powers to Cornwall Mebyon Kernow leader Dick Cole argued Cornwall should be given devolution powers like those of Wales or Scotland.
Станарлар және олардың қайта өркендеуі
1974 жылы бір топ өздерін қайта жаңғырған Корнуолл штандарлы парламенті деп жариялады және Корнуолл қалайы кеншілерінің жиналыстарының Вестминстерден заң шығаруға вето қоюға ежелгі құқығы бар екенін мәлімдеді, бірақ олар Корнуолл герцогтығына қарсы болды. 1977 жылы Plaid Cymru партиясының парламент депутаты Даффид Вигли Англия мен Уэльстің бас прокуроры Сэмюэл Силкиннен 1508 жылғы Кешірім жарлығының күшін жойған күнін сұрады. 1977 жылдың 14 мамырында Лорд-канцлерден келіп түскен және қазір Уэльстің Ұлттық кітапханасында сақталатын жауап хатында жарлықтың ешқашан ресми түрде кері қайтарылмағаны немесе өзгертілмегені, алайда "Парламенттің штандар үшін заң шығаруы мүмкін екендігіне ешқандай күмән тумағаны" айтылды. Бұл топ 2008 жылдан бері белсенді емес сияқты.
In 1974, a group claimed to be a revived Cornish Stannary Parliament and have the ancient right of Cornish tin miners' assemblies to veto legislation from Westminster, although it opposed the Duchy of Cornwall. In 1977 the Plaid Cymru MP Dafydd Wigley in Parliament asked the Attorney General for England and Wales, Samuel Silkin, if he would provide the date upon which enactments of the Charter of Pardon of 1508 were rescinded. A letter in reply, received from the Lord Chancellor on 14 May 1977 and now held at the National Library of Wales, stated that the charter had never been formally withdrawn or amended, however that "no doubt has ever been expressed" that Parliament could legislate for the stannaries without the need to seek the consent of the stannators. The group seem to have been inactive since 2008.