Кіріспе

Американдық христиандықта шіркеу мүшелігінің тарихи түрі – Жартылай келісім. 1660 жылдары отарлық Жаңа Англияның қауымдық шіркеулері қабылдаған ішінара шіркеу мүшелігінің түрі. Пюритандық қауымдық шіркеулер шіркеу мүшелігіне қол жеткізу және балаларын дұрыс шомылдыру үшін жеке тұлғаның дінге бет бұрғандығының куәлігін талап етті. Бірақ екінші буын отаршылары арасында дінге бет бұру жиі кездеспеді, және бұл мәселе тудырды, себебі дінге бет бұрмаған ересектердің балалары шомылдыру рәсімінен өте алмады. Осы мәселені шешу үшін Жартылай келісім ұсынылды. Ол шомылдырылған, бірақ дінге бет бұрмаған ата-аналарға өз балаларын шомылдыруға мүмкіндік берді, алайда олар шіркеу мүшелігінің басқа да артықшылықтарынан айырылды. Бұл келісім 1657 жылы пасторлардың жиналысымен және 1662 жылы шіркеу синодымен бекітілді. Дегенмен, ол қауымдық шіркеулер арасында қатты дау тудырды, көптеген консерваторлар шіркеу стандарттарының төмендеуіне алып келеді деп қорқады. Сан алуан қауымдық шіркеулер осы мәселе бойынша жарылды. Кейбір тарихшылар Жартылай келісімді қабылдауды Жаңа Англия пуритандығының құлдырауының және шіркеудің тек дінге бет бұрғандардың қауымдастығы ретіндегі идеалдарының белгісі деп түсіндірді. Басқа тарихшылар үшін бұл сектанттықтан бас тартудың белгісі болды. Жартылай келісім қауымдық шіркеулер арасында қасиеттіліктердің мәні және дінге бет бұрудың қажеттілігі туралы пікірталас тудырды. Либералды қауымдық шіркеулер өзін христиан деп жариялағандардың барлығына шіркеу мүшелігіне қатысуға рұқсат берді, және уақыт өте келе осы шіркеулердің көпшілігі унитариандыққа айналды. Бірінші Ұлы оянудың себебі болған жаңарушылық, ішінара Жартылай келісімге қарсы реакция болды.

Атауы

"Жартылай келісім" термині осы практиканың қарсыластары қолданған қарапайым атау еді. Сол кездегі жақтастары қолданған термин "үлкен конгрегациялықтық" болды.

Өмірбаян

1620-1630 жылдары колониялық Жаңа Англияны пуритандар қоныстанды, олар Құдаймен келісімде тұрып, қасиетті қоғам құруға міндетті деп сенді. Келісім – пуритандардың жеке құтқарылу, шіркеу, әлеуметтік бірлік және саяси билікке қатысты нанымдарының негізі болды. Алғашқы отаршылар өздерін шіркеу келісімдері арқылы қауымдық шіркеулерге біріктірді. Пуритандардың пікірінше, әрбір шіркеу мүшесі – «көрінетін қасиетті» болуы керек, яғни христиандық ілімді түсініп қана қоймай, әлеуметтік жағдайы да таза болуы керек, сонымен қатар саналы түрде тәубеге келгенін айта білуі керек. Осы тәжірибе пуритандарға адамның қайта туылғанын және құтқарылуға лайықты сайланғандардың бірі екенін көрсетеді. Шіркеуге тек қайта туылғандар ғана қабылдануын қамтамасыз ету үшін, болашақ мүшелер өздерінің жеке тәубеге келу оқиғаларын қауымның бағалауына ұсынуға тиіс болды. Егер қабылданса, олар шіркеу келісімін бекітіп, мүшелік құқықтарын иелене алатын, оларға Иеміздің кешкі асы мен балаларын шомылдыру рәсіміне қатысу кіретін. Қабылдану алдында тәубеге келу оқиғаларын бөлісу алғаш рет 1634 жылы Бостондағы Бірінші шіркеуде, діни жаңару кезінде жүзеге асырылды, сол кезде көптеген жаңа мүшелер шіркеуге қосылды. Шіркеуге қабылдану алдында, олар пуритандардың дәстүрлі діни уағыздарын немесе болжамдарын оқыды, онда олар қауымға өздерінің сайланғанына қалай сенгендерін айтты. Бұл тәжірибе басқа шіркеулерге тарады және 1640 жылға қарай бүкіл Жаңа Англияда міндетті болды. Осы жаңа ереженің арқасында пуритандар көзге көрінетін шіркеудің көзге көрінбейтін шіркеудің дәл бейнесіне жақындағанына сенді. Кальвинистер сияқты, қауымдық шіркеулер де діни рәсімдердің адамның рухани жағдайын өзгертуге немесе анықтауға күші бар деп санамады. Рәсімдер – Құдайдың алдын ала белгілеген сайлауын растау үшін жасалған келісімнің мөрі болды. Балалардың қайта туылғанына сенуге болмаса да, шіркеу мүшелерінің балалары ата-аналарының мүшелігіне байланысты шіркеу келісіміне енгізілгені және алғашқы шомылдыру рәсімін алуға құқылы екеніне сенді. Шомылдырылған балалар ересек болған кезде, олар да тәубеге келіп, Иеміздің кешкі асымен толық қатысу құқығын алуы күтілді. 1650 және 1660 жылдары осы бірінші ұрпақтың шомылдырылған балалары ересектерге айналып, балалары болды; алайда осы екінші ұрпақтың көпшілігі тәубеге келмеді. Нәтижесінде, олардың балалары нәресте шомылдыру рәсімінен және келісімге кіруден бас тартты. Бұл топтың саны артқан сайын, қауымшылдар шіркеудің қоғамға ықпалы әлсіреп қалмауы үшін, осы тәубеге келмеген ересектер мен олардың балаларын шіркеуде ұстап тұру қажет деп уайымдады. Пуритандардың таза шіркеу және шынайы тәубеге келгендердің идеалдары, Құдаймен келісімде біріккен қоғамның маңызды идеалдарымен қақтығысып жатқандай болды.

Ұсыныс

1634 жылы Массачусетс штатының Дорчестер қаласындағы шіркеу, мүшесінің баласын шұғылаға беру ниетіне байланысты Бостонның Бірінші шіркеуінен кеңес сұрады, тіпті оның екі ата-анасы да толық мүше болмаған. Бірінші шіркеу бұған рұқсат беруді ұсынды. Бұл мәселе уақыт-уақытпен басқа да жағдайларда көтерілді. Коннектикут штатын құрған Томас Хукер және Нью-Хейвен колониясының негізін қалаушы, белгілі дін қызметкері Джон Давенпорт, тек толық мүшелерінің балалары ғана шұғылаға түсуі керек деп есептеді. Алайда, Массачусетс штатының Уотертаун қаласында тұратын Джордж Филлипс, шіркеуге келгендердің барлық ұрпақтары шіркеудің мүшелері болуы керек деді. 1640 жылдары Роберт Чайлд бастаған наразылық қозғалысы, балалардың "одақтастықтың мөрлерінен” айырылып жатыр деген шағымдарға байланысты 1646 жылғы Кембридж синодына әкелді, ол Конгрегациялық шіркеу тәртібін белгілейтін Кембридж платформасын құрды. Бастапқыда Платформада шұғылаға түсу, "Құдайдың одағын қандай да бір ұятты және жартасқа тірелген күнәға батып, жоққа шығармаған" шіркеу мүшелерінің барлық ұрпақтарына ашық екендігі туралы ереже болды. Бірақ бұл ережеге Гарвард колледжінің болашақ президенті Чарльз Чонси сияқты маңызды тұлғалардың қарсылығынан кейін Платформаның соңғы нұсқасына енгізілмеді. Сэмюэл Стоун мен Джон Коттон одан да кең көзқарас ұсынды. 1650 жылы Коннектикут штатының Хартфорд қаласынан Самуэль Стоун мәселені шешу үшін синод шақырып, әйтпесе Коннектикут шіркеулері жартылай одақ қағидаларын іске асыруға кіріседі деп ескертті. 1654 және 1656 жылдар аралығында Салем, Дорчестер және Ипсвич шіркеулері жартылай жүйеге көшті. Жартылай одақтың ережелері Коннектикут пен Массачусетс штаттарының заң шығарушы органдары ұйымдастырған дін қызметкерлерінің кеңесінде жазылып, бекітілді. Бұл кеңес 1657 жылдың 4 маусымында Бостонда өтті. Плимут колониясы делегаттар жібермеді, ал Нью-Хейвен ескі тәртіпке қатысудан бас тартты. Кеңес ата-аналары христиан доктринасына келісіп, шіркеу одағын "суға түсу одағын қабылдап”, "өздерін және балаларын Иемізге беріп, шіркеудегі Мәсіхтің үкіметіне бағындыратын" рәсімде бекіткен жағдайда, шұғылаға түспеген ересектердің балаларын шұғылаға түсіруді ұсынды. Бұл шұғылаға түскен, бірақ сенімге келмеген мүшелерді, олар сенімге келгенше Иеміздің кешкі асына қатысуға немесе шіркеу мәселелеріне дауыс беруге (мысалы, дін қызметкерлерін таңдау немесе басқа мүшелерді тәртіпке салу) болмайды. Бұл ұсыныстар даулы болды және күшті қарсылық тудырды, нәтижесінде Массачусетс штатының Бас соты, кімді шұғылаға түсіру керек деген мәселені одан әрі талқылау үшін дін қызметкерлері мен мирян делегаттарының синодын шақыруға мәжбүр болды. 1657 жылғы кеңес сияқты, 1662 жылғы Синод та Жартылай одақты мақұлдады. Синодтың 70 мүшесінің ішінде Жартылай одақтың ең жақтаушысы Кембридждің Бірінші қауымының пасторы Джонатан Митчелл және консервативті партияның жетекшісі президент Чонси болды. Конгрегациялық жүйеде Жартылай одақты қабылдау немесе қабылдамау туралы шешім әр қауымға тиесілі болды. Кейбір шіркеулер оны қабылдамай, 1700 жылдарға дейін бастапқы стандартты сақтады. Басқа шіркеулер Жартылай одақтың шегінен асып, ата-аналары немесе ата-бабалары шұғылаға түскен-түспегеніне қарамастан, барлық нәрестелерге шұғылаға түсуге рұқсат берді.

Бала асырап алу

Консервативтілер синодта жеңіліске ұшыраса да, олар ашық наразылық білдіруді жалғастырды, ал екі жақ та памфлет соғысына кірісті. Чаунси, Давенпорт және Инкрийс Мэтер синодқа қарсы жазды, ал Митчелл, Джон Аллен және Ричард Мэтер оны қорғады. Ақырында, Инкрийс Мэтер өзінің ұстанымын өзгертіп, Half Way Covenant-ті қолдады. Сыншылар жартылай келісімнің пуритандық идеалдағы шіркеу мүшелігін қайта жаңғыртуға деген берік ұмтылысты тоқтататынын, мүшелерді екі топқа (Иеміздің кешкі асының құрметіне қатысуға құқығы барлар мен тек қана шомылдыру рәсімінен өткендер) тұрақты түрде бөлетінін немесе Иеміздің кешкі асының құрметіне рұқсат бермейтін сырғалғышты бастайтынын айтты. Оның жақтастары бірінші буын мүшелерінің немерелеріне шомылдыру рәсімінен өтуді және келісімге кіруді теріске шығарудың, шын мәнінде, екінші буын ата-аналары өздерінің мүшелігін жоғалтып, «келісімнен бас тартқандарын» білдіретінін, көбінесе олар шіркеуге барып, катехизацияланған болса да, мәлімдеді. Оның жақтастары Half Way Covenant-ті Құдайға мойынсұнбайтын адамдарды шіркеуге қабылдау немесе шомылдыру рәсімінен өтпеген ересектерді келісімге кіруден айыру арасындағы «орта жол» деп санайды. Олар бұл жолмен шіркеудің тәртібі мен билігіне көбірек адамдар мойынсұнады деп ойлады. 1660 жылдары Коннектикуттағы шіркеулер Half Way Covenant-ті қолдағандар, оны мүлдем қабылдамағандар және кез келген адамға толық мүше болуға рұқсат бергендер арасында бөлінді. Колонияның дінбасылары бұл мәселеде екіге бөлінгендіктен, Коннектикут заң шығарушы органы 1669 жылы шомылдыру рәсімінің барлық адаммен және тек қана шомылдыру рәсімінен өткендермен жасалуына жол беру туралы шешім қабылдады. Сондай-ақ, бұл мәселеге байланысты бөлініп тұрған шіркеулердің бөлініп кетуіне рұқсат берді. Бірнеше шіркеулер Half Way Covenant-ті қабылдауға байланысты бөлінді, соның ішінде Хартфорд, Виндзор және Стратфорд шіркеулері. Бранфордтың Абрахам Пирсон есімді дін қызметкері қауымын оның ықпалынан құтылу үшін Нью-Джерсиге алып барды. Массачусетс шіркеулері шомылдыру рәсімінің барлық түрлерін қабылдауды баяулады. Шіркеу мүшелері екіге бөлінді, кейбіреулері жаңа шараларды қолдаса, ал басқалары қатты қарсы болды. Нәтижесінде қауымдар синодтың ұсыныстарын орындауға қатысты екіге бөлінді. Бұған мысал ретінде 1667 жылы Бостонның Бірінші шіркеуінің пасторы Джон Уилсонның өлімінен кейін оның жартылай келісімді қолдаушы болғандығына байланысты болған бөлініс келтіріледі. Давенпорт қауымның жаңа пасторы ретінде шақырылды, содан кейін 28 қанағаттанбаған мүшелер үшінші шіркеуді (әдетте Ескі Оңтүстік шіркеуі деп аталады) құрды. 14 жыл бойы екі шіркеу арасында қарым-қатынас болмады, ал қақтығыс Массачусетс конгрегациялық шіркеулерінің қалған бөлігіне әсер етті. Half Way Covenant-ке қарсы болғандар Бірінші шіркеуді, ал оны қолдағандар Үшінші шіркеуді жақтады. 1676 жылға дейін Массачусетс штатындағы Half Way Covenant-тің қарсыластары оны барлық ірі шіркеулерде қабылдауға кедергі жасауға сәтті болды. Сол жылы Массачусетс штатында ұзаққа созылған дағдарыс басталды, ол Филипп патша соғысымен (1675–1678) басталып, Салемдегі сиқыршыларға қарсы сот ісімен (1693) аяқталды. Көптеген пуритандар Құдай колонияны келісімге көбірек адамдарды әкелмегені үшін жазалап отыр деп сенді. Массачусетс штатының Бас соты құлдырау себептерін қарастыру үшін 1679–1680 жылдарғы реформалау синодын шақырды. 17 ғасырдың соңына қарай Массачусетс штатындағы конгрегациялық шіркеулердің төрттен бірі Half Way Covenant-ті қабылдады, ал кейбіреулері Иеміздің кешкі асының құрметіне қатысуға да рұқсат берді. Half Way Covenant кеңінен қабылдаған сайын, Жаңа Англиядағы қауымда мінез-құлқымен христиан болып саналатын, бірақ өздерін мәсіхшімін деп танытпайтын адамдардың тобы болуы жиі кездесетін жағдайға айналды. Көбінесе бұл жартылай мүшелер толық мүшелерден көп болды. 1708 жылғы Массачусетс штатының бір бағалауы бойынша, бұл қатынас әр толық мүшеге төрт жартылай мүшеден тұрды.

Тастауы

Half Way Covenant 1700 жылдары Жаңа Англия шіркеулерінің төрттен үш бөлігінде сақталып келді, бірақ қатаң қабылдау талаптарына оралуды қалағандар мен шіркеуге қосылудың барлық кедергілерін жоюды көздегендердің қарсылығы басылмады. Нортгемптон пасторы Соломон Стоддард (1643–1729) Half Way Covenant тәжірибесіне де, қатаң қабылдау саясатына да қарсы шығып, жергілікті шіркеу келісімдерінің доктринасы «толыққанды түрде Киелі кітапқа қайшы келеді, осы себепті біздің арамыздағы көптеген адамдар шіркеуден шеттетілуде, ал шіркеудің мүмкіндіктері оларға тиесілі» деп жазды. Стоддард Жаңа Англияның христиан ұлты екеніне және Құдаймен ұлттық келісімде болғанына сенді. Алайда, мұндай келісімнің болуы барлық азаматтардың Иеміздің кешкі асынан қатысуын талап ететін. Стоддард тағамдық тағамды адамдарды «өзгертуге» дайындайтын «өзгерту рәсімі» деп санағандықтан, ашық қатысу ақталды. Стоддардиандықтар жақсы жаңалықты халыққа тиімдірек жеткізуге тырысты, бірақ тарихшы Марк Ноллдың айтуынша, бұл «бірлікке негіз болатын келісімнен бас тарту» арқылы жасалды. Тарихшы Сидни Э. Альстром Бірінші Ұлы ояну (1734–1745) кезінде «[шіркеу] мүшелігінің жаңадан туғандарға арналған идеал қайта жаңғыртылды, ал Стоддардиандық және Half Way Covenant күмәндік тудырды» деп жазады. Стоддардтың немересі Джонатан Эдвардс Стоддардиандық пен Half Way Covenant-ті әлсіретуде маңызды рөл атқарды, бірақ ол ұлттық келісім идеясына да шабуыл жасады. Эдвардс Құдай мен адам арасында тек бір келісім бар екеніне – рақым келісіміне сенді. Бұл келісім – жүректе жасалатын ішкі келісім. Нәрестелерді шомылдыру және Иеміздің кешкі асы тек «көрінетін және өзінің иманды екенін білдіретін» қасиеттілерге ғана қол жетімді келісімдік артықшылықтар еді. Оянудың қарсыластары Эдвардстың көзқарастарын отбасының әл-ауқатына және әлеуметтік тәртіпке қауіп деп қарады, олардың пікірінше, Half Way Covenant жүйесі осыларды қолдады. Ұлы ояну Жаңа Англияда түрлі діни топтарды қалдырды, олардың барлығы келісім туралы әртүрлі пікірде болды. Осы ортада Half Way Covenant діни және әлеуметтік бірлік көзі ретінде тоқтатылды. Эдвардстың «жаңа нұрлы» ізбасарлары шіркеудің жаңадан туған қасиеттілердің қауымы болуын талап ете берді. Бостон мен Шығыс жағалаудағы шіркеулерде үстемдік құрған либералды, арминиандық конгрегациялистер кез келген нақты өзгеріс тәжірибесінің қажеттілігін жоққа шығарды және Иеміздің кешкі асы рақымның құралы немесе өзгерту рәсімі емес, естелік рәсімі деп санады. Осының салдарынан, олар толық мүшелер мен Half Way мүшелерін ажыратудың «демократиялық емес, либералды емес және көне заманға жатқан» деп есептеді. Бұл либералды ағымдар ақырында унитаризм және жалпы құтқарылу сенімдеріне және 19 ғасырда ерекше американдық унитариандық дінге әкелді.

Пуритандық өрлеу теориясы

Тоғызыншы ғасырдағы конгрегационалистік пасторлар Леонард Бэкон мен Генри Мартин Декстер Half Way Covenant келісімінің қабылдануын Жаңа Англия шіркеулерінің құлдырауының бастауы деп қарады, бұл құлдырау 1800 жылдарға дейін жалғасты. Кейбір тарихшылар да Half Way Covenant келісімін пуритандық құлдыраумен немесе төмендеумен байланыстырады. Тарихшы Перри Миллер оның қабылдануын «конгрегационализмді діни утопиядан заңдастырылған тәртіпке айналдырудың» соңғы қадамы деп сипаттайды, онда құтқарылуға сенім жеке мәселеге айналды, ал «шіркеулер іс жүзінде кез келген діни сезімнің шынайылығын тексермеуге, бірақ сыртқы әдептілікпен толық қанағаттануға міндеттенді». Тарихшы Сидней Ахлстром келісімнің «өзі құлдыраудың дәлелі емес екенін», бірақ ол «тек қайта туған 'әулиелерден' құралған шіркеулердің жоғалуын көрсететінін» жазады. Тарихшы Фрэнсис Бремер бұл келісімнің конгрегационалистік шіркеулердің бірлігін әлсіреткенін, ал оны қабылдау туралы пасторлар арасындағы ашулы тартыс пуритан дін қызметкерлерінің әлеуметтік топ ретінде беделінің төмендеуіне әкелгенін айтады. Тарихшы Роберт Г. Поуп «құлдырау туралы мифке» күдікпен қарап, құлдырау деп аталатын процесс шындығында конгрегационалистік шіркеулердің секталықтан «жетілуі» екенін жазды. Поуп пен Эдмунд Морган Массачусетс штатындағы көптеген шіркеу мүшелерінің өте ұқыпты болғанын анықтады. Екінші буын отарлаушылар ата-аналарының тәжірибелеріне ұқсас тәжірибелерге ие болғанымен, екінші буын көбінесе өз тәжірибелерінің дұрыстығына күмән келтірді. Поуп пен Морган шіркеу мүшелігінің төмендеуіне себеп – ұқыптылық емес, дінсіздік екенін болжайды. Тарихшы Марк Нолл жазғандай, Half Way Covenant жас буынды ресми түрде шіркеудің құрамында ұстап тұру арқылы Жаңа Англияның пуритандық қоғамын сақтап қалды, сонымен қатар толық шіркеу мүшелігі үшін стандарт ретінде түрленуді сақтап қалды. Оның кеңінен қабылдануына байланысты, Жаңа Англияның көптеген тұрғындары Пюритан дәуірінің аяқталуын белгілеген Бірінші Ұлы оянуға дейін жеке адамдарды, шіркеулерді және қоғамды байланыстыратын келісімнің байланыстарында қала берді.

Негізгі дереккөздер

1662 жылғы Синодтың ұсынымдары PDF құжатының 17-бетінен басталады.