Оңтүстік Африкадағы қытайлар

Кіріспе

Оңтүстік Африкадағы қытайлар – Оңтүстік Африкада тұратын, ата-бабалары ХХ ғасырдың басында Оңтүстік Африкаға келген, ал 1904 жылғы қытайларды шеттету туралы заңмен қытай иммиграциясы тоқтатылған шетелдік қытайлар. 1970-80-жылдар мен 1990-жылдардың басында Қытай Республикасынан (Тайвань) келген қытай өнеркәсіпшілері және апартеидтен кейін Оңтүстік Африкаға көшіп келгендер (көбінесе материктік Қытайдан) қазір жергілікті туған оңтүстік африкалық қытайлардан көп. Оңтүстік Африка Африкадағы ең көп қытай халқына ие.

| Жыныс || 1904 || 1911 || 1921 || 1936
|---|---|---|---|---|
| scope="row" colspan="5" style="color:teal;"| Натал провинциясы
| | Ер адам || 161 || 161 || 75 || 46
| | Әйел адам || 4 || 11 || 33 || 36
| scope="row" colspan="5" style="color:green;"| Кейп провинциясы
| | Ер адам || 1366 || 804 || 584 || 782
| | Әйел адам || 14 || 19 || 148 || 462
| scope="row" colspan="5" style="color:#900;"| Трансвааль провинциясы
| | Ер адам || 907 || 905 || 828 || 1054
| | Әйел адам || 5 || 5 || 160 || 564
| scope="row" colspan="5" style="color:#900;"|
| | Барлығы || 2457 || 1905 || 1828 || 2944

Алғашқы қоныстанушылар

Оңтүстік Африкаға қоныс аударған алғашқы қытайлар негізінен борышкерлер сияқты түрмеге түскендер болды. Голландтар 1660 жылы оларды Батавиядан жаңа құрылған Кейптаун колониясына жер аударды. Бастапқыда голландтар колонияны дамытуға және салық базасын құруға көмектесетін фермерлер ретінде қытай қоныс аударушыларын тартуды жоспарлады, осылайша колония голланд қазынасына салған жүктемені азайтуға болар еді. Бірақ голландтар Батавиядағы қытай қауымынан осынша алысқа баруға ерікті біреуді таба алмады. Голландтар тіркеген алғашқы қытай адамы – Итчо Ванчо есімді сотталған адам (дегенмен, бұл оның түпнұсқа қытай есімінің голландша нұсқасы болуы мүмкін). Голландтың Кейп колониясында бос қытайлар да болды. Олар балық аулау және шаруашылықпен айналысып, өнімдерін қажетті тауарларға айырбастады. 1660 жылдан 19 ғасырдың соңына дейін Кейп колониясындағы қытайлардың саны 100-ден аспады. 20 ғасырдың басына дейін олар Кимберли мен Витватерсрандтағы алмаз және алтын кендерінде байлық табу үмітімен келді. Көбінесе Гуандун провинциясынан (сол кезде Кантон деп аталған) тәуелсіз иммигранттар еді. Қытайларға қарсы сезім мен нәсілдік кемсітушілік салдарынан олар кен өндіру келісімшарттарын ала алмады, сондықтан кәсіпкерлер мен шағын бизнес иелеріне айналды. 19 ғасырдың соңында Қытайдан келген жаңа иммигранттардың арқасында Оңтүстік Африкадағы қытай қауымы тұрақты түрде өсті. 1898-1902 жылдар аралығында болған Англо-бур соғысы кейбір оңтүстік африкалық қытайларды Витватерсрандтан шығарып, Шығыс Кейп провинциясындағы Порт-Элизабет және Ист-Лондон сияқты аймақтарға қоныстандырды. Сол кезде қытай халқы қоныстанған аймақтардың ішінде Йоханнесбургтегі Пейджвью бар, ол 1800 жылдардың соңында «ақ емес аймақ» деп жарияланып, «Малайлық орны» деп белгіленді. Оңтүстік Африкаға ірі көлемде иммиграцияға 1902 жылғы Трансвааль Иммиграциялық шектеу заңы және 1904 жылғы Кейп Қытайларды шығарып тастау заңы тыйым салды. Осы кезеңде сауданы, жер иелігін және азаматтықты шектеуге бағытталған, қытайларға қарсы заңдарға ұқсас көптеген кемсітушілік заңдар қабылданды. Бұл заңдардың таралуына 1900 жылдардың басында Батыс әлемінде қытайларға қарсы кең таралған сезім және екінші Англо-бур соғысынан кейін 60 000-нан астам қытай жұмысшыларының келуі себеп болды.

The first Chinese to settle in South Africa were prisoners, usually debtors, exiled from Batavia by the Dutch to their then newly founded colony at Cape Town in 1660. Originally the Dutch wanted to recruit Chinese settlers to settle in the colony as farmers, thereby helping establish the colony and create a tax base so the colony would be less of a drain on Dutch coffers. However the Dutch failed to find anyone in the Chinese community in Batavia who was prepared to volunteer to go to such a far off place. The first Chinese person recorded by the Dutch to arrive in the Cape was a convict by the name of Ytcho Wancho (almost certainly a Dutch version of his original Chinese name). There were also some free Chinese in the Dutch Cape Colony. They made a living through fishing and farming and traded their produce for other required goods. From 1660 until the late 19th century the number of Chinese people in the Cape Colony never exceeded 100. through to the early 20th century initially in hopes of making their fortune on the diamond and gold mines in Kimberley and the Witwatersrand respectively. Most were independent immigrants mostly coming from Guangdong Province then known as Canton. Due to anti Chinese feeling and racial discrimination at the time they were prevented from obtaining mining contracts and so became entrepreneurs and small business owners instead. The Chinese community in South Africa grew steadily throughout the remainder of the 19th century, bolstered by new arrivals from China. The Anglo Boer War, fought between 1898 and 1902, pushed some Chinese South Africans out of the Witwatersrand and into areas such as Port Elizabeth and East London in the Eastern Cape. Areas recorded to have Chinese populations moving in to settle at the time include Pageview in Johannesburg that was declared a non white area in the late 1800s and known as the "Malay Location" Large scale immigration into South Africa during this time was prohibited by the Transvaal Immigration Restriction Act of 1902 and the Cape Chinese Exclusion Act of 1904. A host of discriminatory laws similar to the anti Chinese laws that sought to restrict trade, land ownership and citizenship were also enacted during this time. These laws were largely made popular by a general anti Chinese feeling across the western world during the early 1900s and the arrival of over 60,000 indentured Chinese miners after the second Anglo Boer War.

Келісімшартпен жұмыс істейтін алтын өндірушілер (19041910)

Британдықтардың қытайлық еңбекшілерді шахталарда жұмыс істеу үшін импорттауды таңдауына көптеген себептер болды. Англо-бур соғысынан кейін, еңбек күшінің жетіспеуіне байланысты Витватерсрандтың алтын кен орындарында өндіріс күрт төмендеді. Британ үкіметі соғыстан қираған елді қалпына келтіру жөніндегі жалпы күш-жігерінің бір бөлігі ретінде, осы кен орындарын мүмкіндігінше жылдам қайта іске қосуға мүмікін болды. Соғыс салдарынан, біліктілігі жоқ африкалық еңбекшілер ауылдық жерлерге оралды және кен өндіру өте қауіпті болғандықтан, инфрақұрылымды қайта жаңартуда жұмыс істеуге көбірек бейімділік танытты. Біліктілігі жоқ ақ еңбекшілердің саны азайтылды, себебі олардың жұмысы тым қымбат деп есептелді. Британдықтар бұл мәселені шешудің ең тиімді жолы – Шығыс Азиядан еңбек күшін тарту және импорттау екенін анықтады. Бірақ, АҚШ-тың батысында, әсіресе Калифорниядағыдай, азиялықтарға қарсы сезімдердің күшті болуына байланысты, олардың қатысуына қарсылық болды. Оңтүстік Африкаға осы кезеңде келісімшарт бойынша әкелінген қытай кеншілерінің бүгінгі Оңтүстік Африканың қытай халқының көп бөлігінің арғы тегі екендігі – аңыз. 1904 жылдың шілде айында Қинхуандаодан Дурбанға алғашқы 2000 қытай жұмысшысы жеткізілді. 1906 жылға қарай қытай жұмысшыларының саны 50 000-ға жетті, олардың басым көпшілігі CEMC арқылы жұмысқа алынып, жеткізілді. Еңбекшілердің тұру және жұмыс жағдайлары жария болғаннан кейін, жобаға қарсылық күшейді және Британ Парламентінде сұрақтар туындады. Жоба 1911 жылы тоқтатылды. Алтын кен орындарында жұмыс істеу үшін қытай еңбекшілерін жаппай импорттау Ұлыбританиядағы консервативті үкіметтің құлауына себеп болды. Алайда, бұл Англо-бур соғысынан кейін Оңтүстік Африканың экономикалық жаңғыруына көмектесті, Витватерсранд кен орындары әлемдегі ең өнімді алтын кен орындарына айналды. 1907 жылы Трансвааль колониясының үкіметі Трансвааль Азиялық тіркеу заңын қабылдады, ол Трансваальдегі үнді және қытай халқын тіркеуді, ал еркектердің саусақ іздерін алуды және жеке куәліктерді алып жүруді талап етті. Трансваальдық қытай қауымдастығы қытайлардың тіркеуге тұрудан бас тартатынын және тіркелгендермен қарым-қатынас жасамауға дайын екенін жазбаша түрде мәлімдеді. Махатма Ганди үнді және қытай қауымдастықтарының қолдауымен осы заңға қарсы бейбіт наразылық науқанын бастады. Қытай қауымдастығының хатшысы Гандиге қытайлар осы мақсатқа қолдау көрсету үшін үндістермен бірге түрмеге қамалуға дайын екенін хабарлады.

There were many reasons why the British chose to import Chinese labour to use on the mines. After the Anglo Boer War, production on the gold mines of the Witwatersrand was very low due to a lack of labour. The British government was eager to get these mines back online as quickly as possible as part of their overall effort to rebuild the war torn country. Because of the war, unskilled African laborers had returned to rural areas and were more inclined to work on rebuilding infrastructure as mining was more dangerous. Unskilled white labour was being phased out because it was deemed too expensive. The British found recruiting and importing labour from east Asia the most expedient way to solve this problem. because of strong White opposition to their presence, similar to anti Asian sentiments in the western United States, particularly California at the same time. It is a myth that the contracted miners brought into South Africa at this time are the forefathers of much of South Africa's Chinese population today. The first shipment of 2,000 Chinese workers arrived in Durban from Qinhuangdao in July 1904. By 1906, the total number of Chinese workers increased to 50,000, almost entirely recruited and shipped by CEMC. When the living and working conditions of the laborers became known, public opposition to the scheme grew and questions were asked in the British Parliament. The scheme was abandoned in 1911. The mass importation of Chinese labourers to work on the gold mines contributed to the fall from power of the conservative government in the United Kingdom. However, it did stimulate to the economic recovery of South Africa after the Anglo Boer War by once again making the mines of the Witwatersrand the most productive gold mines in the world. In 1907, the government of the Transvaal Colony passed the Transvaal Asiatic Registration Act that required the Indian and Chinese populations in the Transvaal to be registered and for males to be fingerprinted and carry pass books. The Transvaal Chinese Association made a written declaration saying that the Chinese would not register for passes and would not interact with those that did. Mahatma Gandhi started a campaign of passive resistance to protest the legislation that was supported by the Indian and Chinese communities. The secretary of the Chinese Association informed Gandhi that the Chinese were prepared to be jailed alongside Indians in support of this cause.

Қаралардың экономикалық мүмкіндіктерін кеңейту туралы шешім

Апартеид кезінде кейбір қытайлық Оңтүстік Африкалықтарға апартеид үкіметі түрлі тәріздерде кемсітушілік жасады. Алайда, олар бастапқыда Оңтүстік Африканың жаңа үкіметінің Қара нәсілділерді экономикалық жағынан күшейту (BEE) бағдарламаларының артықшылықтарынан мүлдем шеттетілді. 1994 жылдан кейін елге көшіп келген қытайлық Оңтүстік Африкалықтар бұл саясаттың артықшылықтарына ие бола алмайды. 2015 жылдың қыркүйегінде Сауда және өнеркәсіп министрлігінің орынбасары Сифо Зикоде осы шешімнің кімге арналғанын түсіндірді. Оның сөзіне қарағанда, Оңтүстік Африкадағы барлық қытайлар BEE бағдарламасына қатыса алмайды. Ол тек 1994 жылға дейін Оңтүстік Африка азаматтығын алған қытайлардың, шамамен "10 000-ға жуық" адамдардың ғана қатыса алатынын растады. Оңтүстік Африканың Қытай қауымдастығының (CASA) жаңа Оңтүстік Африка үкіметіне қарсы шағымда табысқа жеткенін жариялағаннан кейін болған жағымсыз реакция, көптеген Оңтүстік Африкалықтардың арасында қытайлардың Оңтүстік Африка қоғамындағы рөліне қатысты кең таралған түсініспеушілік пен ішкі келіспеушілікті көрсетеді. Қытайдың басқа аймақтарынан келген қытайлар да көптеп табылады. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, Сирилдендегі Қытай қалашығында 57 түрлі аймақтық қытай қауымдастығы жұмыс істеді. Оңтүстік Африкадағы қытай қауымдастығы заңдылықты сақтайтын және қазіргі Оңтүстік Африкада жайлы өмір кешіп жатқан қауымдастық болғанымен, болжам бойынша, Оңтүстік Африкадағы жергілікті қылмыстық топтар қытай азаматтарымен және үштіктермен заңсыз түрде абалонды есірткі жасауға қажетті химиялық заттарға айырбастайды, бұл ақша қолдану қажеттілігін азайтып, ақшаны жылыстатумен байланысты қиындықтарды болдырмайды.

Қытай қауымдастығы ішіндегі даулар

Оңтүстік Африкадағы қытай қауымдастығы арасындағы шиеленістердің терең тарихи тамыры бар, алғашқы кантондық және хакка қоныс аударушылары апартеид заңдары оларды бірге өмір сүруге мәжбүр еткенге дейін бөлек аймақтарда тұрған. Кейін, 20-ғасырдың соңында тайвандық инвесторлармен байланысты даулы иммигранттардың келуі қақтығыстарды күшейтті, олар балық аулау, контрабанда және есірткі тасымалы сияқты заңсыз қызметтермен айналысты. Осы әрекеттермен дұрыс емес байланысқа түсірілген қытайлық оңтүстік африкалықтар наразылық білдіріп, жаңа келгендердің құратын теріс бейнесінен алшақтауды қалады.