Кіріспе

Николас Кальдор әзірлеген циклдік сұраныс пен ұсыныстың моделі.
Желтәр модельі немесе желтәр теориясы – бұл нарықтың белгілі бір түрлерінде бағалардың неге мерзімдік құбылуларға ұшырауын түсіндіретін экономикалық модель. Ол бағалар байқалу алдында өндірілген көлемді таңдау қажет болатын нарықтағы циклдік сұраныс пен ұсынысты сипаттайды. Өндірушілердің бағаларға қатысты күтулері алдыңғы бағаларды байқауға негізделген деп есептеледі. Николас Кальдор 1934 жылы бұл модельді талдап, «желтәр теоремасы» терминін енгізді (Қалдор, 1938 және Пашигиан, 2008-ге қараңыз), бұрынғы талдауларға сілтеме жасап, олар Генри Шульц және Умберто Риччи еңбектерінде неміс тілінде жарияланған.

Күтулердің рөлі

Бұл модельдің болжамдарына күмәнданудың бір себебі, ол өндірушілердің өте көзқарасы қысқа екенін қабылдайды. Шаруалар болашақ бағаны болжау үшін соңғы бағаларды пайдаланса, бұл өте орынды көрінуі мүмкін, бірақ осы өткенге бағытталған болжау (бейімделу күтулері деп аталады) модельдің құбылулары үшін шешуші болып шығады. Шаруалар жоғары бағалар жалғасады деп күтсе, олар тым көп өнім өндіріп, нәтижесінде бағалар төмендейді, және керісінше. Тұрақты жағдайда бұл сенімсіз нәтиже болмауы мүмкін, себебі шаруалардың болжау қателері (күткен баға мен нақты баға арасындағы айырмашылық) әр кезеңде азаяды. Осы жағдайда, бірнеше кезеңнен кейін бағалар мен көлемдер сұраныс пен ұсыныстың қиылысу нүктесіне жақындап, болжамды бағалар нақты бағаларға өте жақын болады. Бірақ тұрақсыз жағдайда шаруалардың қателері әр кезеңде үлкейе түседі. Бұл бейімделу күтулерінің қателік болжам екенін көрсетеді – шаруалар өткен кезеңнің бағасы осы кезеңнің бағасын дұрыс болжамайтынын қалай байқамайды? Бейімделу күтулері бар агенттер уақыт өте келе үнемі өсіп келе жатқан қателіктер жіберуі мүмкін деген факті көптеген экономистерді рационалды күтулерді, яғни экономиканың нақты құрылымымен сәйкес келетін күтулерді қабылдаудың дұрыс екендігіне жеткізді. Дегенмен, рационалды күтулер туралы болжам даулы, себебі ол агенттердің экономиканы түсінуін шамадан тыс жоғары бағалауы мүмкін. Желдің торы моделі экономикалық динамиканы түсіну үшін күтулердің қалыптасуын түсінудің маңыздылығын және соңғы экономикалық теорияда күтулердің неге даулы екенін көрсету үшін ең жақсы мысалдардың бірі болып табылады.

"Анпастунг нахтн" және "Шрауб нахтн" аргументі

Неміс тілінде "төмендету" және "төменге бұрау" деп аударылатын ұғымдар Ханс Питер Мартин мен Харальд Шуманның "Жалпы тұзақ" (1997) еңбегінен белгілі. Мартин мен Шуман тұрмыстың нашарлауына әкелетін процесті бұранда тәрізді деп санайды. Мордехай Езекиелдің "Кобвеб теоремасы" (1938) күтулерге негізделген бұранда тәрізді процесті көрсетеді. Эйно Хайкала Езекиелдің жұмысын талдап, уақыттың бұранданың осін құрайтынын анықтады. Осылайша, Мартин мен Шуманның айтуынша, Кобвеб теоремасы да тұрмыстың нашарлауына әсер етеді. Күтулердің өзгеруі және модельделген күтулер идеясы Оскар Моргенштерннің "Кемілді алдын ала қарау және экономикалық тепе-теңдік" еңбегінде нақты көрсетілген. Бұл мақалада, "кемілді алдын ала қарау" (vollkommene Voraussicht) ұғымы Роберт Э. Лукас немесе рационалды күтулердің туындысы емес, ойын теориясының негізінде жатыр, Моргенштерн мен Джон фон Нейман "Ойын теориясы және экономикалық мінез-құлық" (1944) еңбегінің авторлары. Бұл рационалды күтулер гипотезасы (РЕГ) ойын теориясынан бөлек емес, керісінше, екенін білдірмейді. Алан А. Уолтерстің "кездейсоқ компонент болуы керек" деген пікірі рационалды (тұрақты) күтулердің ойын теориясы екенін көрсетеді, себебі бұл компонент кездейсоқ қозғалыстың иллюзиясын тудыру үшін қажет. Алан А. Уолтерс (1971) "экстраполяторлар" "жетілмеген" дейді, осылайша болжау мен күрделі болжауды ажыратады. Индукцияланған модельдік күтулерді пайдалану – экстраполяцияға негізделмесе, болжау емес, күрделі болжау. Болжаудың дұрыс болуын тіпті қажет емес. Франко Модильяни мен Эмиль Грунбергтің "Әлеуметтік оқиғалардың болжамдылығы" мақаласына сәйкес, болжаудың жалғандануын болдырмау үшін оны құпия ұстау керек. Осылайша, REH-де қоғамдық болжау жеке болжауға қызмет етеді. Хайкала (1956) Кобвеб теоремасы фермерлерді алдау теоремасы дейді, осылайша Кобвеб теоремасын ойын теориясының элементтері бар рационалды немесе тұрақты күтулер моделі ретінде қарастырады. Бұл Ханс Питер Мартин мен Харальд Шуманның аргументін ескеретін болсақ, түсінікті. Болжаудың шындық дәрежесі – алдау және адаспау модельдерін ажыратудың бір өлшемі. Мартин мен Шуманның контексінде, антикейнстік саясаттың адамзаттың көпшілігінің әл-ауқатын арттыратыны туралы пікірді шындық тұрғысынан талдау керек. Мұны істеудің бір жолы – өткендегі тарихи деректерді зерттеу. Бұл REH қағидаларына қайшы келеді, онда саясаттың өлшемі экономикалық модель, шындық емес, сенімділік емес. Фридманның еңбегінде баса көрсетілген интеллектуалды ахуалдың маңыздылығы болжаудың шындығына қарамастан, қоғамдық пікірді манипуляциялау арқылы оның сенімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Моргенштерн (1935) күтулер өзгергенде, болашақ күту әрқашан оң болуы керек (және болжау сенімді болуы керек) дейді. Күту – REH және Кобвеб теоремасының динамикалық компоненті, ал күтудің қалыптасуы мәселесі Ханс Питер Мартин мен Харальд Шуманның аргументінің кілті болып табылады, ол қазіргі әл-ауқатты күтілетін болашақ әл-ауқатқа саудалаумен байланысты, ал ортада жағдай нашарлайтын саясатпен. "Оған қол жеткізу үшін, біз қазір осыны істеуіміз керек" деген пікір Бертран де Жувенелдің еңбегінде маңызды орын алады. Кобвеб теоремасы және рационалды (тұрақты) күтулер гипотезасы – Мартин мен Шуманның пікірі бойынша қазір адамзаттың көпшілігінің әл-ауқатын нашарлатуға бағытталған әл-ауқат экономикасының бөлігі. Николас Кальдордың "Монетаризмнің зияны" еңбегі Мартин мен Шуман сипаттаған саясаттың Ұлыбританияға қалай келгенін талдайды.

Мал шаруашылығы

Желдің үлгісі әр түрлі мал базарларындағы құбылуларды түсіндіру ретінде қарастырылған, мысалы, Артур Ханау неміс шошқа базарларында құжаттағандай; Шошқа цикліне қараңыз. Дегенмен, Розен және авторлар (1994) басқаша модель ұсынды, онда еттің ірі қара малдың үш жылдық өмірлік циклына байланысты, шаруалардың күтулері толыққанды рационалды болған жағдайда да, ірі қара малдың саны уақыт өте құбылып отыратынын көрсетті.

Адаммен жасалған тәжірибелік деректер

1989 жылы Уэллфорд тұрақты және тұрақсыз жағдайларды модельдеу үшін отыз кезеңге созылған, бес қатысушысы бар он екі тәжірибелік сессия жүргізді. Оның нәтижелері тұрақсыз жағдайдың жұлдыз тәрізді күтулермен байланысты болатын әртүрлі мінез-құлықтарға алып келмейтінін, керісінше қатысушылардың рационалды күтулер тепе-теңдігіне жақындасқанын көрсетті. Дегенмен, тұрақсыз жағдайдағы баға жолының ауытқуы тұрақты жағдайға қарағанда жоғары болды (және бұл айырмашылықтың статистикалық маңыздылығы дәлелденді). Осы нәтижелерді түсіндірудің бір жолы – қатысушылар ұзақ мерзімде рационалды күтулермен әрекет еткені, бірақ қысқа мерзімде қателіктер жібергені. Осы қателіктер тұрақсыз жағдайда тұрақты жағдайға қарағанда үлкен құбылмалылықтарға себеп болды.

Израильдегі тұрғын үй секторы

Израильдің тұрғын үй құрылысы саласы, негізінен иммиграция толқындарының нәтижесінде, Израильдегі бизнес айналымдарының құрылымындағы маңызды фактор болды және қазір де солай болып табылады. Халық санының артуы, қаржыландыру тәсілдері, табыстың өсуі және инвестициялық қажеттіліктер бірігіп, тұрғын үйге деген сұраныстың күрт өсуіне себеп болды. Ал, технология, жеке және мемлекеттік кәсіпкерлік, тұрғын үй қоры және жұмыс күшінің қолжетімділігі ұсыныс жағынан бірікті. Тұрғын үй секторының бизнес айналымындағы орны мен бағытын «өрімдегі модель» арқылы анықтауға болады.