Кіріспе

Ресурстарды оңтайлы бөлу

Парето тиімділігі немесе Парето оңтайлылығы – бір адамның жағдайын нашарлатпай, екінші адамның жағдайын жақсартуға мүмкіндік жоқ жағдай. Бұл тұжырым итальяндық инженер-экономист Вильфредо Паретоға (1848–1923) қатысты, ол экономикалық тиімділік пен табыстың таралуын зерттеуде осы тұжырымды қолданды. Келесі үш ұғым тығыз байланысты:

Бастапқы жағдайды ескере отырып, Парето жақсартуы – кейбір агенттердің пайда көруіне, ал ешбір агенттің зиян шекпеуіне әкелетін жаңа жағдай. Егер Парето жақсартуға болатын мүмкіндік болса, бірақ одан әрі жасалмаса, онда жағдай Парето үстемдігіне ие немесе Парето тиімсіз деп аталады. Егер қандай да бір өзгеріс басқа агенттің жағдайын нашарлатпай, кейбір агенттердің қанағаттануын арттыруға мүмкіндік бермесе, яғни, одан әрі Парето жақсартуға орын болмаса, онда жағдай Парето оңтайлы немесе Парето тиімді деп аталады (басқаша айтқанда, жағдай Парето үстемдігіне ие емес). Парето фронты (Парето шекарасы немесе Парето жиынтығы деп те аталады) – барлық Парето тиімді жағдайлардың жиынтығы. Парето бастапқыда осы тұжырым үшін «оңтайлы» деген сөзді қолданған, бірақ ол шектеулі ресурстарда шектеулі адамдардың жағдайын жақсартуды сипаттайтындықтан және теңдік немесе әлеуметтік игілікке назар бөлмейтіндіктен, бұл анықтама «тиімділік» ұғымына жақын және оны жақсы түсіндіреді. Бөлудегі тиімділіктен басқа, Парето тиімділігі өндіріс тиімділігі мен X тиімсіздігі контекстінде де кездеседі: егер өндірістік факторларды қайта бөлу арқылы бір тауардың өндірісі артып, қалған тауарлардың өндірісі кемдемесе немесе өзгермесе, онда тауарлардың жиынтығы Парето тиімді болып саналады. Парето тиімділігі өндіріс мүмкіндіктері шегі (PPF) арқылы өлшенеді, ол барлық өндіріс факторларын пайдалана отырып, екі тауардың барлық мүмкін өндіріс опцияларын көрсететін графикалық бейнелеу. Экономикадан басқа, Парето тиімділігі инженерлік және биологиядағы баламаларды таңдауға да қолданылады. Әрбір опция бірнеше критерий бойынша бағаланады, содан кейін басқа опциялардың ешқайсысы берілген опциядан жақсырақ емес екені анықталады. Бұл көп мақсатты оңтайландыру (Парето оңтайландыру деп те аталады) саласындағы басқа айнымалыларға зиян келтірмей бір айнымалыны жақсартудың мүмкін еместігі туралы мәлімдеме.

Шектелген Парето тиімділігі

Шектелген Парето тиімділігі – Парето оптималдығының әлсіреу түрі, бұл әлеуетті жоспарлаушының (мысалы, үкіметтің) орталықтандырылмаған нарық нәтижесін жақсарта алмайтындығын ескереді, тіпті бұл нәтиже тиімсіз болса да. Бұл, егер жоспарлаушы жеке тұлғалар сияқты ақпараттық немесе институционалдық шектеулермен шектелген болса ғана болады. Мысалы, жеке тұлғалардың құпия ақпараты бар жағдай (мысалы, жұмысшының өнімділігі жұмысшыға ғана белгілі, ал әлеуетті жұмыс берушіге емес, немесе қолданылған автомобиль нарығында автомобильдің сапасы сатушыға белгілі, бірақ сатып алушыға емес) моральдық тәуекелге немесе кері таңдауға және оңтайсыз нәтижеге алып келеді. Мұндай жағдайда, жағдайды жақсартуды көздеген жоспарлаушының нарық қатысушыларына қол жетімсіз ақпаратқа қол жеткізуі мүмкін емес. Сондықтан жоспарлаушы жеке тұлғалардың ерекшеліктеріне негізделген бөлу ережелерін енгізе алмайды; мысалы, "егер адам А типі болса, p1 бағасын төлейді, ал егер B типі болса, p2 бағасын төлейді" (Линдал бағаларына қараңыз). Негізінен, тек анонимді ережелерге (мысалы, "барлығы p бағасын төлейді") немесе байқалатын мінез-құлыққа негізделген ережелерге ғана рұқсат етіледі; "егер кез келген адам x таңдауын px бағасында жасаса, онда олар он доллар көлемінде субсидия алады, әйтпесе ештеңе алмайды". Егер нарық нәтижесін жақсартуға қабілетті рұқсат етілген ереже болмаса, онда бұл нәтиже "шектелген Парето оптималдығы" деп аталады.

Паретоның фракциялық тиімділігі

Бөлшек Парето тиімділігі – әділ тағайындауда Парето тиімділігін күшейту. Бөлінбейтін заттардың тағайындалуы бөлшек Парето тиімді (fPE немесе fPO) болып есептеледі, егер кейбір заттар агенттер арасында бөлінген жағдайда да Парето бойынша басым болмаса. Бұл стандартты Парето тиімділігінен өзгеше, ол тек қолжетімді (дискретті) тағайындамалар арқылы басымдықты қарастырады. Мысалы, екі затты тағайындау мәселесін қарастырайық, онда Алиса оларды {3, 2} деп, ал Джордж {4, 1} деп бағалайды. Бірінші затты Алисаға, екіншісін Джорджқа беретін тағайындаманы қарастырайық, онда пайдалылық профилі (3, 1) болады: Бұл Парето тиімді, себебі кез келген басқа дискретті тағайындама (заттарды бөліспей) біреудің жағдайын нашарлатады. Дегенмен, ол бөлшек Парето тиімді емес, себебі Алисаға бірінші заттың 1/2 бөлігін және екінші заттың толық бөлігін, ал Джорджқа бірінші заттың қалған 1/2 бөлігін беретін тағайындама Парето бойынша одан басым. Оның пайдалылық профилі (3.5, 2) болады.

Бейестік Парето тиімділігі

Байес тиімділігі – ойыншылардың басқа ойыншылардың типтері туралы толық емес ақпаратқа ие болған жағдайларда Парето тиімділігінің нұсқасы.

Паретоның ординарлық тиімділігі

Ординарлық Парето тиімділігі – ойыншылар жекелеген тауарлар бойынша ғана рейтинг беруімен, ал толық жиынтарды қалай бағалайтынын білмеуімізбен байланысты Парето тиімділігінің бейімделуі.

Парето тиімділігі мен әділеттілігі

Нәтиже Парето жақсаруы болуы мүмкін, бірақ бұл нәтиже теңдікті білдірмейді. Парето жақсаруынан кейін де теңсіздік сақталуы мүмкін. Парето оптималдығы тұжырымымен жиі қолданылатындықтан, "тиімділік" термині қоғамдық өнімділікті арттыру процесін көрсетеді. Қоғам Парето тиімділігіне ие болса да, теңсіздік деңгейі жоғары болуы мүмкін. Мысалы, бір пирог пен үш адам болсын; ең әділ шешім – пирогты үш тең бөлікке бөлу. Бірақ, егер пирог екіге бөлініп, екі адамға берілсе, бұл Парето тиімді деп есептеледі, себебі үшінші адам ештеңе жоғалтпайды (пирогтың бөлігін алмағанына қарамастан). Шешімдер қабылдағанда, әлеуметтік тиімділік, жалпы әл-ауқат сияқты түрлі факторларды, сондай-ақ шекті пайданың төмендеуі сияқты мәселелерді ескеру өте маңызды.

Парето тиімділігі және нарықтың жетіспеушілігі

Нарықтық сәтсіздікті толық түсіну үшін, ең алдымен нарықтық табыстылықты түсіну қажет, ол идеалды бәсекелестік нарықтар жиынтығының ресурстарды бөлу бойынша Парето-оңтайлы тепе-теңдікке қол жеткізу қабілеті ретінде анықталады. Нарықтық сәтсіздіктің анықтамасы бойынша, бұл жағдай бірінші негізгі әл-ауқат теоремасының қорытындысы дұрыс болмағанда туындайды, яғни нарық арқылы жасалған бөліс тиімді болмаған кезде. Бос нарықта нарықтық сәтсіздік – ресурстардың тиімсіз бөлінуі ретінде анықталады. Нарықтың сәтсіздігі Парето-тиімсіздігін білдіреді, себебі оны жақсарту мүмкіндігі бар. Мысалы, құнсызданатын тауарларды (дәрі-дәрмектер/темекі) артық тұтыну темекі шегуші емес адамдарға сыртқы шығындар әкеледі, сондай-ақ темекі тастамайтын темекі шегушілердің мерзімінен бұрын қайтысына себеп болады. Сигарет бағасын көтеру адамдарды темекі тастауға ынталандыра алады, сонымен қатар темекі тартумен байланысты ауруларды емдеуге қаражат жинауға мүмкіндік береді.

Парето тиімділігінің шамамен

Егер ε > 0 болса, нәтиже ε Парето тиімді деп аталады, егер басқа нәтиже барлық агенттерге кемінде сол деңгейде пайдалылық бермесе, ал бір агентке кемінде (1 + ε) есе жоғары пайдалылық бермесе. Бұл (1 + ε) -ден кішкентай жақсартулар маңызсыз және тиімділіктің бұзылуы деп есептелмеуі керек деген ойды көрсетеді.

Инженерлік салада қолдану

Парето тиімділігі ұғымы инженерлік саласында қолданылған. Таңдаулар жиынтығы және оларды бағалау жолы берілген жағдайда, Парето фронты (немесе Парето жиынтығы немесе Парето шекарасы) – Парето тиімді таңдаулардың жиынтығы болып табылады. Назарды Парето тиімді таңдаулар жиынтығымен шектеу арқылы, дизайнер әрбір параметрдің толық диапазонын қарастырудың орнына, осы жиынтықтағы арақатынастарды (компромистерді) талдай алады.

Мемлекеттік саясатта пайдалану

Қазіргі микроэкономикалық теория Парето тиімділігі тұжырымдамасынан көп шабыттанды. Парето және оның ізбасарлары осы оңтайлы ресурстарды бөлудің техникалық анықтамасын нарықтық бәсекелестіктің абстрактілік моделінде теориялық тұрғыдан қол жеткізілетін тепе-теңдік ретінде сипаттауға ұмтылды. Сондықтан ол Адам Смиттің "көрінбейтін қол" идеясының растауы ретінде жиі қарастырылды. Көбірек нақты айтқанда, ол 1930 жылдары "нарықтық социализм" туралы пікірталасқа түрткіс берді. "Нарық сәтсіздігін" талдау сыртқы факторларға қатысты әдебиеттер арқылы түсіндіріледі. "Шын" экономиканы толық контингенттік нарық экономикасымен (тиімді деп есептеледі) салыстырғанда, тиімсіздіктер анық көрінеді. Бұл тиімсіздіктер немесе сыртқы факторлар меншік құқығы және түзету салықтары сияқты механизмдер арқылы шешілуге мүмкіндік береді. Бактерияларда гендердің жасалуы арзан (ресурстық тиімділік) немесе оқуға оңай (аударма тиімділігі) екені көрсетілді. Табиғи іріктеу жоғары экспрессияланған гендерді ресурстарды пайдалану және аударма тиімділігі үшін Парето шекарасына қарай жылжитады. Парето шекарасына жақын гендердің де жайлап дамуы анықталды (олардың таңдау артықшылығын қамтамасыз ететінін көрсетеді).

Жалпы қате түсініктер

Парето тиімділігін қоғамдық оңтайландырумен бірдей қарастыру қате болар еді, себебі соңғысы – нормативтік ұғым, ол әдетте таралудағы теңсіздік дәрежелерінің салдары ескеретін интерпретация мәселесі болып табылады. Мысалы, бір мектеп округінде мүліктік салықтан түсетін кіріс төмен, ал екіншісінде одан әлдеқайда жоғары болуы, мемлекеттік қайта бөлу арқылы теңдік орнатылғанын көрсетеді.

Сын

Кейбір сарапшылар Парето тиімділігі идеологиялық құрал ретінде қолданылуы мүмкін екенін айтады. Ол капитализмнің өзін-өзі реттейтін жүйе екенін көрсетеді, сондықтан жұмыссыздық сияқты құрылымдық проблемалар тепе-теңдіктен немесе қалыпты жағдайдан ауытқу ретінде қарастырылып, назардан тыс қалуы немесе маңызсызданып кетіп, ескерілмеуі мүмкін. Көптеген ресурстарды аз ғана байлардың иеленген экономикасы Парето тиімді болуы мүмкін. Мысалы, үш адамға торт бөлуді қарастырайық. Ең әділ бөлу – әрбір адамға үштен бір бөліктен беру. Бірақ, екі адамға торттың жартысынан беріп, үшіншісіне ештеңе бермеу де Парето оптималды болып саналады, себебі бір адамның үлесін кемітпестен, ешкімнің жағдайын жақсартуға болмайды; мұндай мысалдар көп. Тортты үш адамға тең бөліп, төрттен бір бөліктен беріп, қалғанын тастау – Парето тиімсіз бөлудің мысалы. Амартия Сеннің либералдық парадоксы көрсеткендей, адамдар басқалардың іс-әрекеттеріне қатысты белгілі бір қалауларға ие болғанда, Парето тиімділігінің мақсаты жеке адамның бостандығымен қақтығысуы мүмкін. Соңында, Парето тиімділігі тиімділіктің басқа да мүмкін критерийлерін талқылауға бөгет болды деген пікір бар. Уортон бизнес мектебінің профессоры Бен Локвудтың сөзіне сүйенсек, себебі – неоклассикалық аяда белгіленген кез келген тиімділік критерийлері соңында Парето тиімділігіне келтіріледі.