Нарықта бағаны анықтау моделі

Кіріспе

Базардағы бағаны анықтаудың экономикалық моделі

Микроэкономикада сұраныс және ұсыныс – нарықта бағаны анықтаудың экономикалық моделі болып табылады. Бұл модель, басқа барлық факторлар өзгермейтін болса, бәсекелестік нарықта белгілі бір тауардың немесе еңбек сияқты өзге де сауда заттарының бірлік бағасы, сұраныс көлемі ұсыныс көлеміне тең болатын деңгейге (базарлық тепе-теңдік бағасы) жеткенше өзгереді деп тұжырымдайды, соның нәтижесінде баға мен сауда-саттық көлемі үшін экономикалық тепе-теңдік орнатылады. Сұраныс пен ұсыныс тұжырымы қазіргі заманғы экономиканың теориялық негізін құрайды. Макроэкономикада да жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныс моделі жалпы өнімнің көлемі мен жиынтық баға деңгейі тепе-теңдікте қалай анықталады екенін көрсету үшін қолданылады.

Иілгіштердің тарихы

Сұраныс пен ұсынысты бағаның функциясы ретінде қарастыруға болатындықтан, олардың табиғи графикалық бейнелеуі бар. Сұраныс қисықтарын алғаш рет Августин Курно 1838 жылы жарияланған «Байлық теориясының математикалық принциптері» еңбегінде көрсеткен. 1870 жылы Флиминг Дженкин «Сұраныс және ұсыныс заңдарының графикалық бейнесі» еңбегінде ұсыныс қисықтарын қосты. Альфред Маршалл осы екі түрдің екеуін де танымал етті, ол 1890 жылы жарияланған «Экономика принциптері» еңбегінде әдетте тәуелсіз айнымалы болып табылатын бағаны тік осьпен көрсетуді ұсынды; бұл практика бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Егер сұраныс немесе ұсыныс бағадан басқа айнымалылардың функциясы болса, оны қисықтар жиынтығымен (қисықтар арасындағы өзгеріске басқа айнымалылардың өзгеруі себеп болады) немесе жоғары өлшемді кеңістіктегі бетпен бейнелеуге болады.

Ішінара тепе-теңдік

Тепе-теңдікке жету үшін, аты айтып тұрғандай, нарықтың тек бір бөлігін қарастырады. Джейн (Джордж Стиглерге сілтеме жасап): "Ішінара тепе-теңдік – бұл деректердің шектеулі диапазонына негізделген, стандартты мысал – бір тауардың бағасы, ал қалған барлық тауарлардың бағалары талдау кезінде өзгермейтін болып қабылданады". Сұраныс пен ұсыныс моделі – экономикалық тепе-теңдіктің ішінара тепе-теңдік моделі болып табылады, онда белгілі бір тауарлар нарығындағы тепе-теңдік басқа нарықтардағы бағалар мен көлемдерден тәуелсіз түрде қамтамасыз етіледі. Басқаша айтқанда, барлық алмастыратын және толықтыратын тауарлардың бағасы, сондай-ақ тұтынушылардың табысы тұрақты болып қабылданады. Бұл талдауды бүкіл экономиканы қамтитын жалпы тепе-теңдік моделіне қарағанда әлдеқайда жеңілдетеді. Мұндағы динамикалық процесс – бағалар сұранысқа теңелгенше түзетіліп отыру болып табылады. Бұл тепе-теңдік, тиімділік және салыстырмалы статиканы зерттеуге мүмкіндік беретін өте қарапайым әдіс. Бұл тәсілге тән жеңілдету шарттарының қатаңдығы модельді айтарлықтай жеңілдетеді, бірақ шынайы көрінетін нәтижелерді тудыруы мүмкін, бірақ олар нақты әлемдік экономикалық құбылыстарды тиімді модельдей алмайды. Ішінара тепе-теңдік талдауы саясаттың әсерін тек тікелей әсер ететін нақты секторда немесе нарықта тепе-теңдік құруға бағытталған, басқа нарықтар мен салалардағы оның әсерін ескермейді, олардың шағын болуына байланысты олардың әсері аз болады деп есептейді. Сондықтан бұл талдау шектеулі нарықтарда пайдалы деп саналады. Леон Вальрас алғаш рет жалпы экономикалық жүйенің бір кезеңдік экономикалық тепе-теңдігі туралы идеяны ресми түрде қалыптастырды, бірақ француз экономисі Антуан Огюстен Курно және ағылшын саяси экономисі Альфред Маршалл экономикалық жүйені талдау үшін қолдануға ыңғайлы модельдерді жасады.

Басқа нарықтар

Сұраныс пен ұсыныс моделі әртүрлі арнайы нарықтарға да қолданылады. Бұл модель еңбек нарығында жалақыға жиі қолданылады. Әдеттегі жеткізуші мен сұратушы рөлдері кері айналады. Жеткізушілер – өз еңбектерін ең жоғары бағаға сатуға тырысатын жеке тұлғалар. Ал еңбек күшін сұратушылар – өздеріне қажетті еңбек күшін ең төмен бағамен сатып алуға тырысатын бизнес. Белгілі бір еңбек түрінің тепе-теңдік бағасы – жалақы мөлшерлемесі болып табылады. Дегенмен, экономист Стив Флитвуд еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс қисықтарының эмпирикалық шындығын қайта қарастырып, дәлелдердің «ең жақсы жағдайда нақты еместігін, ал ең нашар жағдайда олардың бар екендігіне күмән келтіретінін» айтты. Мысалы, ол Кауфман мен Хотчкисс (2006) еңбектерін келтіреді: «Ересек еркектер үшін дерлік барлық зерттеулер еңбек ұсынысы қисығының теріс немесе артқа иілгенін көрсетеді». Классикалық және Кейнсиандық экономикада ақша нарығы пайыздық мөлшерлемелердің баға ретінде сұраныс пен ұсыныс жүйесі ретінде талданады. Егер елдің орталық банкі ақша-кредиттік саясатын қолданып, пайыздық мөлшерлемеге қарамастан оның құнын бекітуді қаласа, ақша ұсынысы тік қисық болуы мүмкін; бұл жағдайда ақша ұсынысы мүлдем серпімді емес. Керісінше, егер орталық банк ақша ұсынысының құнын ескермей тұрақты пайыздық мөлшерлемені ұстауға тырысса, ақша ұсынысы қисығы көлденең болады; бұл жағдайда ақша ұсынысы қисығы толық серпімді болады. Ақшаға деген сұраныс ақша ұсынысымен қиылысып, пайыздық мөлшерлемені анықтайды. Кейбір зерттеулерге сәйкес, сұраныс пен ұсыныс заңдары тек адамдардың іскерлік қарым-қатынастарына ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік жануарлардың мінез-құлқына және тапшы ресурстар ортасында биологиялық нарықтарда өзара әрекеттесетін барлық тірі организмдерге де қатысты. Сұраныс пен ұсыныс моделі метаболизм жүйелерінің ерекшеліктерін дәл сипаттайды: атап айтқанда, кері байланыс тежелуі метаболикалық жолдарға метаболикалық аралықтарға деген сұранысқа жауап беруге және ұсыныстағы өзгерістердің әсерін азайтуға мүмкіндік береді.

The model of supply and demand also applies to various specialty markets. The model is commonly applied to wages, in the market for labor. The typical roles of supplier and demander are reversed. The suppliers are individuals, who try to sell their labor for the highest price. The demanders of labor are businesses, which try to buy the type of labor they need at the lowest price. The equilibrium price for a certain type of labor is the wage rate. However, economist Steve Fleetwood revisited the empirical reality of supply and demand curves in labor markets and concluded that the evidence is "at best inconclusive and at worst casts doubt on their existence." For instance, he cites Kaufman and Hotchkiss (2006): "For adult men, nearly all studies find the labour supply curve to be negatively sloped or backward bending." In both classical and Keynesian economics, the money market is analyzed as a supply and demand system with interest rates being the price. The money supply may be a vertical supply curve, if the central bank of a country chooses to use monetary policy to fix its value regardless of the interest rate; in this case the money supply is totally inelastic. On the other hand, the money supply curve is a horizontal line if the central bank is targeting a fixed interest rate and ignoring the value of the money supply; in this case the money supply curve is perfectly elastic. The demand for money intersects with the money supply to determine the interest rate. According to some studies, the laws of supply and demand are applicable not only to the business relationships of people, but to the behaviour of social animals and to all living things that interact on the biological markets in scarce resource environments. The model of supply and demand accurately describes the characteristic of metabolic systems: specifically, it explains how feedback inhibition allows metabolic pathways to respond to the demand for a metabolic intermediates while minimizing effects due to variation in the supply.

Эмпирикалық бағалау

Нарықтағы сұраныс пен ұсыныс қатынастарын модельдегі жеткілікті ақпарат бар баға, көлем және басқа да деректерден статистикалық түрде бағалауға болады. Бұл эконометриядағы бір мезгілдегі теңдеулер әдістерімен жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай әдістер теорияның алгебралық эквиваленттері болып табылатын, модельге қатысты "құрылымдық коэффициенттерді" табуға мүмкіндік береді. "Құрылымдық бағалауда" параметрлерді анықтау мәселесі жиі кездеседі. Әдетте, мұндай бағалауды жүргізу үшін экзогенді айнымалылар туралы деректер қажет (яғни баға мен көлемнен басқа айнымалылар, олардың екеуі де эндогенді айнымалылар). "Құрылымдық бағалауға" альтернатива ретінде, әр эндогенді айнымалыны тиісті экзогенді айнымалыларға регрессиялайтын қысқартылған формадағы бағалау қолданылады.

Макроэкономикалық мақсаттар

Сонымен қатар, нарықтық экономикадағы макроэкономикалық айнымалыларды, оның ішінде жалпы өнімнің көлемін және жиынтық баға деңгейін түсіндіру үшін сұраныс пен ұсыныс жалпыланды. Жиынтық сұраныс – жиынтық ұсыныс моделі макроэкономикаға сұраныс пен ұсыныстың ең тікелей қолданылуы болып табылады, бірақ басқа макроэкономикалық модельдер де сұраныс пен ұсынысты пайдаланады. Сұраныс пен ұсыныстың микроэкономикалық қолданылуымен салыстырғанда, жиынтық сұраныс және жиынтық ұсыныс сияқты макроэкономикалық аналогтарына басқа (және көбірек даулы) теориялық көзқарастар қолданылады. Сұраныс пен ұсыныс макроэкономикалық теорияда ақша ұсынысы мен ақша сұранысын пайыздық ставкалармен, ал еңбек ұсынысы мен еңбек сұранысын жалақы ставкаларымен байланыстыру үшін де қолданылады.

Тарих

Тируккуралдың 256-шы шумағы, кемінде 2000 жыл бұрын жазылған, былай дейді: "Егер адамдар бір тауар немесе қызметті тұтылмаса, онда оның бағасы үшін оны ұсынушы болмайды". Хамид С. Хоссейнидің айтуынша, сұраныс пен ұсыныс күшінің қандай да бір деңгейде бірнеше ертедегі мұсылман ғалымдары түсінген, мысалы, 14-шы ғасырдың сириялық ғалымы Ибн Таймия былай деп жазған: "Егер тауарға деген сұраныс артса, ал оның қолжетімділігі төмендесе, оның бағасы көтеріледі. Ал егер тауардың қолжетімділігі артып, оған деген сұраныс төмендесе, онда оның бағасы төмендейді". Ибн Таймия: "Егер тауарға деген сұраныс артса, ал оның қолжетімділігі төмендесе, оның бағасы көтеріледі. Керісінше, егер тауардың қолжетімділігі артып, оған деген сұраныс төмендесе, бағасы төмендейді". Джон Локктың 1691 жылғы "Пайызды төмендету және ақша құнының көтерілуінің салдары туралы кейбір ойлар" еңбегінде Локк сұраныс пен ұсыныс идеясына сілтеме жасады, бірақ оны дәл осылай атамады, сондықтан ол бұл терминді ойлап табуға және оның нағыз мағынасын жеткізуге үлкермеді. Локк былай деп жазды: "Кез келген тауардың бағасы сатып алушылар мен сатушылар санына пропорционалды түрде көтеріледі немесе төмендейді" және "Тауарлардың бағасын реттейтін нәрсе – олардың [өткізуге] қатынастағы саны ғана". Заңнан сұраныс бөлігіне дұрыс атау берілді және ол 1730 жылдары "белгілі биліктердің" арасында тарала бастады. "Саяси экономика және салық салу принциптерінде" Рикардо сұраныс пен ұсыныс туралы идеяларын құру үшін қолданылған болжамдарды қатаң түрде жазды. 1838 жылы Антуан Августин Курно өзінің "Байлықтың математикалық принциптерін зерттеуде" сұраныс пен ұсыныс математикалық моделін жасады, онда диаграммалар да бар болды. Бұл терминді қолдану әлі де сирек болғанын және 19-шы ғасырдың екінші онжылдығының соңына дейін бір жұмыста 20-дан астам қолданылуының бірнеше мысалы ғана анықталғанын атап өту маңызды, оның ішінде сұраныс немесе ұсыныстың өзгеруінен туындаған салыстырмалы статика және еңбек нарығына қолдану. Модельді Альфред Маршалл 1890 жылғы "Экономика принциптері" оқулығында одан әрі дамытып, танымал етті. Пьеро Сраффаның сын-пікірі жартылай тепе-теңдік талдауының сәйкессіздігіне (нақты емес жағдайларды қоспағанда) және өндірілген тұтыну тауарларының нарығындағы ұсыныс қисығының жоғары қарай еңістігіне қатысты болды. Сраффаның сын-пікірінің маңыздылығы Пауль Сэмюэлсонның көп жылдар бойы оған берген түсініктемелері мен пікір алмасуларынан да көрінеді, мысалы: Сраффаның (1926) тазартылған нұсқасы Маршаллдың барлық ішінара тепе-теңдік қораптарының қаншалықты бос екенін көрсетеді. Витгенштейн мен Сраффа сияқты логикалық пуристер үшін Маршаллдың тұрақты құнның ішінара тепе-теңдік қорабы өсу құнының қорабынан да бос. Қазіргі посткейнсиандықтар сұраныс пен ұсыныс моделін әкімшілік бағалардың кең таралғанын түсіндіре алмағаны үшін сынға алады, онда бөлшек сауда бағаларын фирмалар негізінен қалыпты орташа бірлік шығындарынан жоғары бағаға белгілейді және олар қуатына дейін сұраныстың өзгеруіне жауап бермейді. Кейбір экономистер дәстүрлі сұраныс пен ұсыныс теориясын жағымды кері байланыс циклынан туындайтын активтердің көпіршіктерін түсіндіруге немесе болжауға қабілетсіз деп айыптайды. Дәстүрлі сұраныс пен ұсыныс теориясы тұтынушылардың күтулері бағаның өзгеруіне байланысты өзгермейді деп есептейді. АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі сияқты жағдайларда активтің бастапқы бағасының өзгеруі инвесторлардың күтуін арттыра алады, бұл активті пайдалы етеді және нарық көңіл-күйі өзгергенге дейін бағаның одан әрі өсуіне ықпал етеді, бұл оң кері байланыс циклын және активтердің көпіршігін тудырады. Активтердегі көпіршіктерді дәстүрлі сұраныс пен ұсыныс шеңберінде түсіну мүмкін емес, өйткені дәстүрлі жүйе бағаның өзгеруі өзін-өзі түзетуге ұшырайды және жүйе тепе-теңдікке оралады деп санайды. Пол Кокшоттың сын-пікірі неоклассикалық модельдің жалған емес екендігіне назар аударады. Жоғарыда келтірілген сызықтық мысалдарда төрт белгісіз бар: ұсыныс қисығы мен сұраныс қисығының еңістігі мен қиылысы. Бірақ бізде екі ғана белгілі шама бар, баға мен саны, сондықтан осы нүктеден өтетін кез келген ұсыныс пен сұраныс қисығы деректерді түсіндіре алады. Сондықтан бұл жалғандыққа жатпайды. Кокшот сонымен қатар бағалар теорияда айтылғандай оң емес, масштабтық экономияға байланысты санмен теріс байланысты екенін атап өтті. Соңында, Кокшот теорияның еңбек құн теориясымен салыстырғанда қажетсіз күрделі екенін және қисықтардың жылжуын енгізудің эпициклдар қосуға тең екенін айтады.

The 256th couplet of Tirukkural, which was composed at least 2000 years ago, says that "if people do not consume a product or service, then there will not be anybody to supply that product or service for the sake of price". According to Hamid S. Hosseini, the power of supply and demand was understood to some extent by several early Muslim scholars, such as fourteenth century Syrian scholar Ibn Taymiyyah, who wrote: "If desire for goods increases while its availability decreases, its price rises. On the other hand, if availability of the good increases and the desire for it decreases, the price comes down." Rquote|right|If desire for goods increases while its availability decreases, its price rises. On the other hand, if availability of the good increases and the desire for it decreases, the price comes down.|Ibn Taymiyyah|
In John Locke's 1691 work Some Considerations on the Consequences of the Lowering of Interest and the Raising of the Value of Money, Locke alluded to the idea of supply and demand, however, he failed to accurately label it as such and thus, he fell short in coining the phrase and conveying its true significance. Locke wrote: “The price of any commodity rises or falls by the proportion of the number of buyer and sellers” and “that which regulates the price [of goods] is nothing else but their quantity in proportion to [the] Vent.” From Law the demand part of the phrase was given its proper title and it began to circulate among "prominent authorities" in the 1730s. In Principles of Political Economy and Taxation, Ricardo more rigorously laid down the idea of the assumptions that were used to build his ideas of supply and demand. In 1838, Antoine Augustin Cournot developed a mathematical model of supply and demand in his Researches into the Mathematical Principles of Wealth, it included diagrams. It is important to note that the use of the phrase was still rare and only a few examples of more than 20 uses in a single work have been identified by the end of the second decade of the 19th century. including comparative statics from a shift of supply or demand and application to the labor market. The model was further developed and popularized by Alfred Marshall in the 1890 textbook Principles of Economics. Piero Sraffa's critique focused on the inconsistency (except in implausible circumstances) of partial equilibrium analysis and the rationale for the upward slope of the supply curve in a market for a produced consumption good. The notability of Sraffa's critique is also demonstrated by Paul Samuelson's comments and engagements with it over many years, for example:
What a cleaned up version of Sraffa (1926) establishes is how nearly empty are all of Marshall's partial equilibrium boxes. To a logical purist of Wittgenstein and Sraffa class, the Marshallian partial equilibrium box of constant cost is even more empty than the box of increasing cost. Modern Post Keynesians criticize the supply and demand model for failing to explain the prevalence of administered prices, in which retail prices are set by firms, primarily based on a mark up over normal average unit costs, and are not responsive to changes in demand up to capacity. Some economists criticize the conventional supply and demand theory for failing to explain or anticipate asset bubbles that can arise from a positive feedback loop. Conventional supply and demand theory assumes that expectations of consumers do not change as a consequence of price changes. In scenarios such as the United States housing bubble, an initial price change of an asset can increase the expectations of investors, making the asset more lucrative and contributing to further price increases until market sentiment changes, which creates a positive feedback loop and an asset bubble. Asset bubbles cannot be understood in the conventional supply and demand framework because the conventional system assumes a price change will be self correcting and the system will snap back to equilibrium. Paul Cockshott's critique focuses on the unfalsifiability of the neoclassical model. In the linear examples given above we have four unknowns: the slope and intercept of both the supply curve and the demand curve. But because we only have two knowns, price and quantity, any set of supply and demand curves that crosses the point could explain the data. Hence unfalsifiability. Cockshott also points out that prices are negatively correlated with quantity due to economies of scale, not positively correlated as the theory suggests. Finally, Cockshott argues that the theory is needlessly complicated when compared to the labour theory of value, and that having to introduce a notion of the curves shifting amounts to adding epicycles.