Кіріспе

Экономика және ойын теориясындағы ұғым. Экономикалық ұғым.

Экономикада пайдалылық – белгілі бір адамның әлемдегі нақты бір жағдайдан алған қанағат деңгейінің өлшемі. Уақыт өте келе бұл термин кем дегенде екі түрлі мағынада қолданылып келді. Нормативтік контексте пайдалылық – біз барынша арттыруға тырысатын мақсат немесе міндетті білдіреді, яғни мақсаттық функция. Пайдалылықтың осы түрі Джереми Бентам және Джон Стюарт Милл сияқты моральдық философтар ұсынған бастапқы пайдалылық тұжырымдамасына жақын. Сипаттамалық контексте бұл термин көзге көрінетін мақсаттық функцияны білдіреді; мұндай функция адамның мінез-құлқы арқылы, әсіресе лотереяларға қатысты олардың таңдаулары арқылы көрінеді. Экономистер мен этиктер арасында осы екі түрлі пайдалылық функциясы арасындағы байланыс өте күрделі мәселе болып табылады.

Пайдалы қызмет

Адамның баламалар арасындағы артықшылықтар тізімін қарастырайық. Пайдалылық функциясы бұл тізімді көрсетеді, егер әр баламаға нақты санды тағайындау мүмкін болса, осылайша жеке адам балама a-ны балама b-дан артық көрсе, оған үлкен сан тағайындалады және керісінше. Бұл жағдайда ең артықшылықты баламаны таңдаған адам, сөзсіз, осыған байланысты пайдалылық функциясын максималдайтын баламаны да таңдайды. Мысалы, Джеймстің пайдалылық функциясы алмалар саны мен шоколадтар санына байланысты болсын. А баламасында алма және шоколад бар; В баламасында алма және шоколад бар. Пайдалылық функциясына бұл мәндерді қойсақ, А баламасы үшін сан алынады, ал В баламасы үшін – сан, сондықтан Джеймс В баламасын артық көреді. Жалпы экономикалық тұрғыдан алғанда, пайдалылық функциясы тауарлар мен қызметтер жиынтығына қатысты артықшылықтарды бағалайды. Жерар Дебреу артықшылық тізімінің пайдалылық функциясымен бейнеленуі үшін қажетті шарттарды анықтады. Баламалардың шекті жиынтығы үшін бұл шарттар тек артықшылық тізімінің толық болуын (яғни, жеке адам кез келген екі баламаның қайсысын артық көретінін немесе оларға тең қарағанын анықтай білуі керек) және артықшылық тізімінің транзитивті болуын талап етеді. Егер баламалар жиынтығы шекті болмаса (мысалы, тауарлар саны шекті болғанымен, таңдалған саны белгілі бір аралықтағы кез келген нақты сан болуы мүмкін), онда тұтынушының артықшылықтарын көрсететін үздіксіз пайдалылық функциясы бар, егер және тек егер тұтынушының артықшылықтары толық, транзитивті және үздіксіз болса.

Қолданбалар

Пайдалылықты функцияның өзіндегі деңгейлік қисықтар болып табылатын әсершілдік қисықтарының жиынтығы арқылы көрсетуге болады, олар жеке адамның белгілі бір қанағат деңгейін сақтау үшін қабылдайтын тауарлардың комбинацияларын көрсетеді. Әсершілдік қисықтарын бюджеттік шектеулермен біріктіру жеке сұраныс қисықтарын тудыруға мүмкіндік береді. Жалпы әсершілдік қисығының схемасы төменде көрсетілген (1-сурет). Тік және көлденең осьтер жеке тұлғаның Y және X тауарларын тұтынуын көрсетеді. Бір әсершілдік қисығындағы X және Y тауарларының барлық комбинациялары адамдар үшін маңызсыз, яғни әсершілдік қисығындағы барлық комбинациялар бірдей пайдалылық мәніне ие. Жеке пайдалылық және әлеуметтік пайдалылық сәйкесінше пайдалылық функциясының және әлеуметтік әл-ауқат функциясының мәні ретінде қарастырылуы мүмкін. Өндіріс немесе тауарлық шектеулермен байланыстырылғанда, белгілі бір шарттар бойынша бұл функцияларды Парето тиімділігін талдау үшін қолдануға болады, мысалы, келісімшарт қисықтарындағы Эджворт қораптары арқылы көрсетілгендей. Мұндай тиімділік – әл-ауқат экономикасының маңызды түсінігі.

Көрсеткіш артықшылық

Пайдалылықты тікелей өлшеу немесе бақылау мүмкін емес екендігі мойындалды, сондықтан экономистер байқалған таңдаудан салыстырмалы пайдалылықты анықтаудың жолын ойлап тапты. Пауль Самуэльсон атаған бұл "нақтыланған қалаулар", мысалы, адамдардың төлеуге дайындығында көрінеді: Пайдалылық қалау немесе мұқтаждықпен байланысты деп есептеледі. Бұрын айтылғандай, қалауларды тікелей өлшеуге болмайды, оларды тек олар тудыратын сыртқы белгілер арқылы ғана жанама түрде өлшеуге болады: және экономика көбінесе айналысатын жағдайларда, өлшем адамның қалауын қанағаттандыру үшін төлеуге дайын бағамен анықталады.

Кардинал

Кардиналдық пайдалылық тұтынудан алынған пайдалылықты объективті түрде өлшеуге және сандық түрде көрсетуге болады. Кардиналдық пайдалылықтың негізгі қағидалары бар. Экономикалық агенттер тауарлардың әртүрлі жиынтығын өздерінің қалауларына немесе пайдалылығына сәйкес реттей алады, сондай-ақ екі тауар жиынтығының өзгеруін де реттей алады. Кардиналдық пайдалылық функциясы оң сызықтық түрлендіру (оң санға көбейту және басқа сан қосу) арқылы басқа пайдалылық функциясына айналуы мүмкін; бірақ екі функция да бірдей қалауларды көрсетеді. Кардиналдық пайдалылық қағидасы бойынша, пайдалылықтың айырмашылығының мөлшері этикалық немесе мінез-құлықтық тұрғыдан маңызды деп есептеледі. Мысалы, апельсин шырынының бір стаканы 120 «утиль», шайдың бір стаканы 80 «утиль», ал судың бір стаканы 40 «утиль» деп есептесек, кардиналдық пайдалылық бойынша апельсин шырынының бір стаканы шайдан дәл сол мөлшерде жақсырақ, ал шайдың бір стаканы судан дәл сол мөлшерде жақсырақ деген қорытындыға келуге болады. Яғни, егер біреудің қолында шай болса, ол 0,5-тен жоғары ықтималдықпен апельсин шырыны алуға, ал 1-p ықтималдығымен су алу тәуекеліне баруға дайын болады. Дегенмен, шайдың бір стаканы апельсин шырынының жақсылығының үштен екісіне тең деген қорытынды жасауға болмайды, себебі бұл қорытынды пайдалылықтың айырмашылығының мөлшеріне ғана емес, сонымен қатар пайдалылықтың «нөлдік» мәніне де байланысты болады. Мысалы, егер пайдалылықтың «нөлдік» мәні 40 болса, онда апельсин шырынының бір стаканы нөлден 160-қа артық, ал шайдың бір стаканы нөлден 120-ға артық болады. Кардиналдық пайдалылықты пайдалылықты биіктік, салмақ, температура сияқты нақты өлшенетін сипаттамалармен өлшеуге болатындығы туралы қағида деп қарастыруға болады. Неоклассикалық экономика экономикалық мінез-құлықтың негізі ретінде кардиналдық пайдалылық функцияларын қолданудан көбінесе бас тартады. Бірақ тәуекел жағдайындағы таңдауды талдау кезінде (төменде қараңыз) ерекше жағдайлар болады. Кейде кардиналдық пайдалылық адамдар арасындағы пайдалылықты жинақтап, әлеуметтік әл-ауқат функциясын құру үшін қолданылады.

Орташа

Нақты сандарды әртүрлі жиынтықтар бойынша көрсету орнына, реттік пайдалылықтар – тауарлар немесе қызметтердің әртүрлі жиынтықтарынан алынған пайдалылықтардың тізбегі ғана болып табылады.

Шекаралық пайдалылық

Экономистер жалпы пайдалылық пен шекті пайдалылықты ажыратады. Жалпы пайдалылық – бұл бір таңдаудың, тұтас тұтыну жиынтығының немесе өмірдегі жағдайдың пайдалылығы. Бір тауардың тұтыну мөлшері өзгерген кезде пайдалылықтың өзгеру деңгейі сол тауардың шекті пайдалылығы деп аталады. Сондықтан, шекті пайдалылық – бұл бір тауардың өзгеруіне байланысты пайдалылық функциясының еңісін өлшейтін көрсеткіш. Шекті пайдалылық әдетте тауарды тұтыну артуымен төмендейді, бұл "шектес пайдалылықтың кемуі" деген идея. Есептеу нотациясында X тауарының шекті пайдалылығы: Егер тауардың шекті пайдалылығы оң болса, оның қосымша тұтынуы пайдалылықты арттырады; егер нөл болса, тұтынушы қанағаттанады және одан артық тұтынуға немқұрайлы болады; егер теріс болса, тұтынушы тұтынуын азайту үшін ақы төлеуге дайын болады.

Кемелдік пайдалылықтың азаю заңы

Рационалды адамдар тауарлардың қосымша бірліктерін тек қана шекті пайдалылығы артатын жағдайда ғана тұтынады. Дегенмен, шекті пайдалылықтың азаю заңына сәйкес, қосымша тұтынылған бірлік алдыңғы тұтынылған бірліктен гөрі төмен шекті пайдалылық әкеледі. Мысалы, шөлдеген адам бір бөтелке су ішкенде қанағаттанады; бірақ су тұтыну мөлшері артқан сайын, ол жаман сезіне бастауы мүмкін, бұл шекті пайдалылықтың нөлге төмендеуіне, тіпті теріс мәнге ие болуына себеп болады. Бұдан әрі, бұл прогрессивті салықтарды талдау үшін де қолданылады, себебі жоғары салықтар пайдалылықтың төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Орналастырудың шекті мөлшерлемесі (МРС)

Шектес алмасу шамасы – бұл айқындық қисығының еңістігі, ол бір жеке тұлғаның бір тауарды екінші тауарға алмастыруға қаншалықты дайын екенін көрсетеді. U (x1,x2) тұрақты деп есептесек, математикалық теңдеу арқылы анықталады. Осылайша, шектес алмасу шамасы (MRS) – бұл жеке тұлғаның x1 тауарының көлемін арттыру үшін қанша төлеуге дайын екенін көрсетеді. Шектес алмасу шамасы шекті пайдалылықпен байланысты. Шекті пайдалылық пен шектес алмасу шамасы арасындағы қатынас:

Бюджеттік шектеулер

Жеке тұлғалардың тұтынуы олардың бюджеттік қаражатымен шектеледі. Бюджеттік сызықтың графигі – X және Y осьтері арасындағы түзу, төмен қарай еңісті сызық. Бюджеттік сызықтың астындағы тұтыну жиынтығының барлығы жеке тұлғаларға бюджеттің барлығын жұмсамай тұтынуға мүмкіндік береді, себебі жалпы бюджет жиынтықтың жалпы құнынан артық (2-сурет). Егер бір жиынтықтағы екі тауардың бағасы мен санын ғана ескерсек, бюджеттік шектеуді былай формулиреуге болады: , мұнда және – екі тауардың бағасы, ал – екі тауардың саны.

Шектелген пайдалылықты оңтайландыру

Рационалды тұтынушылар өздерінің пайдасын максималды деңгейге жеткізуге тырысады. Бірақ, бюджеттік шектеулері болғандықтан, бағаның өзгеруі сұраныс көлеміне әсер етеді. Бұл жағдайды екі фактор түсіндіре алады:

* **Сатып алу қабілеті.** Тауардың бағасы төмендеген кезде жеке тұлғалардың сатып алу қабілеті артады. Бағаның төмендеуі адамдарға үнемдеуге және басқа да тауарларды сатып алуға мүмкіндік береді.
* **Ауыстыру эффектісі.** Егер А тауардың бағасы төмендесе, онда ол өзгерту тауарларына қарағанда арзандап, тартымдырақ болады. Сондықтан, адамдар А тауарын көбірек тұтынады, себебі осылайша олардың пайдасы артады.

Талқылау және сын

Кембридж экономисі Джоан Робинсон пайдалылықты айналмалы тұжырымдама деп сынға алды: "Пайдалылық – тауарлардың адамдарды оларды сатып алуға итермелейтін қасиеті, ал адамдардың тауарларды сатып алуға ниет білдіруі олардың пайдалы екенін көрсетеді". Робинсон сондай-ақ, теорияда қалаулар тұрақты деп есептелетіндіктен, пайдалылықты тексеруге болатын болжам емес екенін айтты. Себебі, егер біз бағалардың немесе бюджеттік шектеулердің өзгеруіне байланысты адамдардың мінез-құлқының өзгеруін байқасақ, мінез-құлқының өзгеруіне бағаның немесе бюджеттік шектеулердің өзгеруі немесе қалаулардың өзгеруі қаншалықты жауапты екенін анықтау мүмкін емес. Сенімсіз дереккөз: date=June 2023 Бұл сын философ Ханс Альберттің, маргиналистік сұраныс теориясы негізделген ceteris paribus (барлық басқасы тең болғанда) шарттары теорияның өзін мағынасыз тавтологияға айналдырады, оны тәжірибелік жолмен тексеру мүмкін емес деп дәлелдеген пікірімен үйлеседі. Сенімсіз дереккөз: дата=Июнь 2023 Қысқасы, сұраныс және ұсыныс қисығы (берілген бағада ұсынылатын немесе сұралатын өнімнің теориялық көлемі) таза онтологиялық және эмпирикалық тұрғыдан дәлелдеуге келмейді. Пайдалылық функциясына қандай аргументтерді қосу керек деген сұрақтарға жауап беру қиын, бірақ олар пайдалылықты түсіну үшін қажет сияқты. Адамдар қалауларының, сенімдерінің немесе міндет сезімінің үйлесімділігінен пайдалылық ала ма, жоқ па, деген мәселе олардың мінез-құлқын түсіну үшін маңызды. Сондай-ақ, баламалардың арасынан таңдау жасау – бұл өзі қандай баламаларды қарастыру керектігін анықтау процесі, белгісіздік аясындағы таңдау мәселесі. Эволюциялық психология теориясы бойынша, пайдалылық ата-бабалар ортасындағы эволюциялық сәйкестікті барынша арттырған қалауларға байланысты болуы мүмкін, бірақ қазіргі ортада міндетті емес.

Пайдалы функцияларды өлшеу

Ақшаға қатысты агенттердің пайдалы функцияларының нысанын бағалауға тырысатын көптеген эмпирикалық зерттеулер бар.