Рационалды таңдау теориясы: Әлеуметтік және экономикалық мінез-құлықты түсіндіру

Рационалды таңдау теориясы: экономикалық & әлеуметтік мінез-құлықты түсіндіретін негізгі қағидалар. Адам Смит еңбектерінен бастау алады, пайда-зардап талдау, жеке мүдде & нарық механизмі зерттеледі.

19 мин оқу

100%

Дереккөз: Rational choice theory — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Әлеуметтік теория

Экономика теориясы

Рационалды таңдау теориясы – экономикалық және әлеуметтік мінез-құлықты түсінуге көмектесетін қағидалар жиынтығы. Бұл теорияның бастауы сегізінші ғасырда жатыр және оны саяси экономист әрі философ Адам Смитпен байланыстыруға болады. Теория бойынша, адам белгілі бір нұсқаның өзіне тиімді екенін анықтау үшін шығын мен пайданы салмақтап қарастырады. Сондай-ақ, жеке адамның өзімшіл, рационалды әрекеттері жалпы экономиканы жақсартуға септігін тигізеді. Рационалды таңдау теориясы үш негізгі ұғымды қарастырады: рационалды субъектілер, жеке мүдде және көрінбейтін қол. Рационалдылықты экономикадан өзге де көптеген салаларда адамдардың мінез-құлқына қатысты болжам ретінде пайдалануға болады. Ол саясаттану, социология және философия ғылымдарында да қолданылады.

Шолу

Рационалды таңдау теориясының негізгі қағидасы – жеке тұлғалар қабылдаған шешімдердің жиынтығы әлеуметтік мінез-құлықты құрайды. Теория сондай-ақ, адамдардың қолжетімді таңдаулардың арасынан басымдықтары болатынын жорамалдайды. Бұл басымдықтар толық және транзитивті болып есептеледі. Толықтылық – адамның нұсқалардың қайсысын артық көретінін білдіре алуы (яғни, адам А-ны В-ға, В-ны А-ға артық көреді немесе екеуіне де бірдей қарауы). Ал транзитивтілік – егер адам А-ны В-ға, ал В-ны С-ға әлсіз артық көрсе, онда А-ны С-ға да әлсіз артық көреді деген тұжырымға келеді. Рационалды агент түрлі критерийлерді пайдаланып, өзінің ең тиімді шешімін табу үшін шығындар мен пайданы талдайды. Рационалдылықтың бір түрі – инструменталды рационалдылық, ол мақсатқа жету үшін ең тиімді жолды таңдауды білдіреді, бірақ бұл мақсаттың дұрыстығын зерделемейді. Дункан Снидал мақсаттардың тек жеке мүддеге, өзімшілдікке немесе материалдық игіліктерге ғана қатысты емес екенін атап көрсетті. Олар басқаларға қатысты, қайырымдылыққа, сондай-ақ нормативтік немесе идеялық мақсаттарды да қамтиды. Рационалды таңдау теориясы таңдау процесін сипаттауға емес, оның нәтижесі мен үлгісін болжауға көмектеседі. Сондықтан, адамның жеке мүдделі немесе *homo economicus* екені ескеріледі. Бұл жағдайда, адам шығындар мен пайданы салыстырып, жеке басының артықшылығын барынша арттыратын шешімге келеді. Мұндай модельдерді қолдайтындар, әсіресе Чикаго экономика мектебінің өкілдері, модельдің болжамдары шындықты толыққанды бейнелемейді, бірақ нақты және теріс гипотезаларды құруға көмектеседі деп санайды. Олардың пікірінше, гипотезаның дұрыстығын бағалаудың жалғыз жолы – эмпирикалық зерттеулер. Рационалды таңдау теориясында қолданылатын рационалдылық түсінігі, күнделікті және философиялық қолданыстан өзгеше. Күнделікті мағынада "рационалды" мінез-құлық "ақылға қонымды", "болжамды" немесе "ойластырылған, салмақты" болуы мүмкін. Рационалды таңдау теориясы рационалдылықтың тар анықтамасын қолданады. Ең қарапайым деңгейде, мінез-құлық рефлексивті және дәйекті болса (уақыт өте келе және түрлі жағдайларда) рационалды болып есептеледі. Нақтырақ айтқанда, мінез-құлық логикалық тұрғыдан сәйкессіз, яғни өзіне қайшы болса ғана иррационалды деп танылады. Рационалды таңдау туралы жазған алғашқы неоклассикалық экономистер, соның ішінде Уильям Стэнли Джевонс, адамдар тұтыну таңдауларын өздерінің бақытын немесе пайдасын барынша арттыру үшін жасайды деп жорамалдады. Қазіргі теория рационалды таңдауды қанағаттандыру керек болатын таңдау аксиомалары жиынтығына негіздейді және әдетте мақсаттың (бағыт, қалаулар) қайдан пайда болатынын нақтыламайды. Ол тек баламалардың тұрақты реттілігін талап етеді. Адамдар өзінің қалаулары мен жағдайларын ескере отырып, ең жақсы шешімді таңдайды.

The basic premise of rational choice theory is that the decisions made by individual actors will collectively produce aggregate social behaviour. The theory also assumes that individuals have preferences out of available choice alternatives. These preferences are assumed to be complete and transitive. Completeness refers to the individual being able to say which of the options they prefer (i. e. individual prefers A over B, B over A or are indifferent to both). Alternatively, transitivity is where the individual weakly prefers option A over B and weakly prefers option B over C, leading to the conclusion that the individual weakly prefers A over C. The rational agent will then perform their own cost–benefit analysis using a variety of criterion to perform their self determined best choice of action. One version of rationality is instrumental rationality, which involves achieving a goal using the most cost effective method without reflecting on the worthiness of that goal. Duncan Snidal emphasises that the goals are not restricted to self regarding, selfish, or material interests. They also include other regarding, altruistic, as well as normative or ideational goals. Rational choice theory does not claim to describe the choice process, but rather it helps predict the outcome and pattern of choice. It is consequently assumed that the individual is self interested or being homo economicus. Here, the individual comes to a decision that maximizes personal advantage by balancing costs and benefits. Proponents of such models, particularly those associated with the Chicago school of economics, do not claim that a model's assumptions are an accurate description of reality, only that they help formulate clear and falsifiable hypotheses. In this view, the only way to judge the success of a hypothesis is empirical tests. The concept of rationality used in rational choice theory is different from the colloquial and most philosophical use of the word. In this sense, "rational" behaviour can refer to "sensible", "predictable", or "in a thoughtful, clear headed manner." Rational choice theory uses a much more narrow definition of rationality. At its most basic level, behavior is rational if it is reflective and consistent (across time and different choice situations). More specifically, behavior is only considered irrational if it is logically incoherent, i. e. self contradictory. Early neoclassical economists writing about rational choice, including William Stanley Jevons, assumed that agents make consumption choices so as to maximize their happiness, or utility. Contemporary theory bases rational choice on a set of choice axioms that need to be satisfied, and typically does not specify where the goal (preferences, desires) comes from. It mandates just a consistent ranking of the alternatives. Individuals choose the best action according to their personal preferences and the constraints facing them.

Іс-әрекеттер, болжамдар және жеке артықшылықтар

Рационалды таңдау теориясының негізгі қағидасы – жеке тұлғалар қабылдаған шешімдердің жиынтығы әлеуметтік мінез-құлықты қалыптастырады. Осылайша, әрбір адам өз қалаулары мен шектеулеріне (немесе таңдау жиынтығына) сүйене отырып шешім қабылдайды. Рационалды таңдау теориясын түрлі жағдайларда қарастыруға болады. Жеке деңгейде, теория агенттің ең ұнататын әрекетін (немесе нәтижесін) таңдайтынын көрсетеді. Егер әрекеттер (немесе нәтижелер) шығындар мен пайдалар тұрғысынан бағаланса, онда ақылға қонымды адам ең жоғары таза пайда беретін таңдауды жасайды. Рационалды мінез-құлық тек материалдық пайдаға ғана емес, сонымен қатар эмоционалдық себептерге де байланысты болуы мүмкін. Теорияны шығындар мен пайдадан өзге жалпы жағдайларға да қолдануға болады. Жалпы айтқанда, рационалды шешім қабылдау – барлық қолжетімді баламалардың ішінде жеке адамға ең ұнайтын баламаны таңдау. «Баламалар» – іс-қимылдар жиынтығы («не істеу керек?») немесе заттар жиынтығы («не таңдау/сатып алу керек?») болуы мүмкін. Іс-қимылдар жағдайында, адамның назарында әрбір мүмкін әрекеттің нәтижесі болады. Осы жағдайда, әрекеттер – белгілі бір нәтижеге жету құралы ғана.

Қосымша болжамдар

Толық ақпарат: Жоғарыда қарастырылған қарапайым рационалды таңдау моделі, индивид баламалар туралы толық немесе нақты ақпаратқа ие деп есептейді, яғни екі баламаны салыстыру кезінде ешқандай белгісіздік болмайды. Белгісіздік аясында таңдау: Таңдаудың (әрекеттің) нәтижелерге қалай әкелетіні туралы белгісіздікті қамтитын кеңейтілген модельде, индивид әр лотереяның нәтижелер бойынша әртүрлі ықтималдық таратуын тудыратын лотереялар арасынан таңдайды. Маңызды емес баламалардың тәуелсіздігі туралы қосымша болжам күтілетін пайдалылық теориясына алып келеді. Уақыт бойынша таңдау: Егер шешімдер әртүрлі уақыттардағы таңдауларға (мысалы, тұтынуға) әсер етсе, уақыт бойынша баламаларды бағалаудың стандартты әдісі болашаққа қарай дисконттауды қамтиды. Шешім қабылдау қабілетінің шектеулігі: Әр баламаны бір-бірімен салыстырып, бағалау үшін уақыт, күш-жігер және ой-қиялы қажет. Бұл процестің тудыратын шығындарды немесе индивидтердің танымдық шектеулерін ескергенде, шектеулі рационалдылық теориясы пайда болады. Адамның әрекеттері туралы баламалы теорияларға Амос Тверски мен Дэниел Канеманның перспективалық теориясы сияқты элементтер кіреді, ол неоклассикалық экономикада қабылданған стандартты преференцияларға қайшы келетін эмпирикалық деректерді көрсетеді, яғни адамдар өздеріне тиесілі заттарға, басқалардың ұқсас заттарына қарағанда жоғары құндылық береді. Стандартты преференциялар бойынша, индивидтің бір зат үшін (мысалы, кружка) төлеуге дайын сомасы, одан айырылу үшін алуға дайын сомасына тең деп есептеледі. Эксперименттерде, соңғы баға кейде бұрынғыдан айтарлықтай жоғары болып шығады (бірақ Plott and Zeiler 2005, Plott and Zeiler 2007 және Klass and Zeiler, 2013 жұмыстарын қараңыз). Тверски мен Канеман шығынға ұшырамас үшін жасалатын таңдауды иррационалды деп сипаттамайды. Мінез-экономика неоклассикалық болжамдарға қайшы келетін адамның мінез-құлқының суретіне көптеген басқа түзетулерді де қамтиды.

Пайдалылықты барынша арттыру

Көбінесе қалаулар пайдалы функциясы немесе сыйақы функциясы арқылы сипатталады. Бұл жеке тұлғаның қол жетімді әрекеттерге тағайындайтын реттік саны, мысалы:

Жеке тұлғаның қалаулары осы реттік тағайындамалар арасындағы қатынас арқылы білдіріледі. Мысалы, егер жеке тұлға Сара кандидатын Роджерден және өздігінен бас тартудан артық көрсе, олардың қалаулары мынадай қатынаста болады:

Толықтық, транзитивтілік және одан әрі, үздіксіздік шарттарын қанағаттандыратын қалау қатынасын пайдалылық функциясы арқылы эквивалентті түрде бейнелеуге болады.

Артықшылықтары

Рационалды таңдау әдісі мүмкіндіктерді нақты сандық пайда функциялары арқылы көрсетуге мүмкіндік береді. Экономикалық шешім қабылдау осы пайда функциясын шектеулерге (мысалы, бюджет) байланысты барынша арттыру мәселесіне айналады. Бұл көптеген артықшылықтарға ие. Ол салыстырмалы түрде аз модельмен эмпирикалық болжамдар жасайтын, агенттің мақсаттары мен шектеулерінің сипаттамасын ғана қамтитын ықшам теорияны ұсынады. Сонымен қатар, оптимизациялау теориясы математиканың жақсы дамыған саласы болып табылады. Бұл екі фактор рационалды таңдау модельдерін таңдаудың басқа тәсілдерімен салыстырғанда қолдануға оңай жасайды. Ең бастысы, бұл тәсіл өте жалпылама. Ол тек тұтыну мен жинақтау сияқты дәстүрлі экономикалық мәселелерге қатысты жеке және отбасылық таңдауларды ғана емес, сонымен қатар білім алу, неке, бала туу, көші-қон, қылмыс және т.б. туралы таңдауларды, сондай-ақ өнім, инвестиция, жұмысқа алу, кәсіп бастау, тоқтату және т.б. туралы бизнес шешімдерін талдау үшін де пайдаланылды, әртүрлі деңгейде табысқа ие болды. Саяси ғылым саласында рационалды таңдау теориясы адамның шешім қабылдауын болжауға және болашаққа модельдер құруға көмектеседі; сондықтан тиімді мемлекеттік саясатты жасауда пайдалы және үкіметке шешімдерді жылдам әрі тиімді әзірлеуге мүмкіндік береді. Рационалды таңдау теориясының эмпирикалық кемшіліктеріне қарамастан, рационалды таңдау модельдерінің икемділігі мен қолдануға оңайлығы (және бірдей күшті баламалардың жоқтығы) оларды әлі де кеңінен қолдануға себеп болады.

Қолданбалар

Рационалды таңдау теориясы соңғы онжылдықтарда экономикадан өзге әлеуметтік ғылымдарда, мысалы социология, эволюциялық теория және саяси ғылымдарда жиі қолданыла бастады. Ол саяси ғылымды зерттеуге, әсіресе мүдделі топтарды, сайлауларды, заң шығарушы органдардағы мінез-құлықты, коалицияларды және бюрократияны зерттеу салаларына елеулі әсер етті. Бұл салаларда рационалды таңдау теориясын қолданып, кең ауқымды әлеуметтік құбылыстарды түсіндіру мәселесі пікір-таластар тудырып отыр.

Саяси ғылымдағы рационалды таңдау теориясы

Рационалды таңдау теориясы рационалды жеке тұлғалар тобының ұжымдық түрде иррационалды шешімдерге қабылдануын түсіндіру үшін негіз береді. Мысалы, жеке деңгейде адамдар тобының ортақ мүдделері болуы мүмкін, бірақ олардың жеке рационалды қалауларына рационалды таңдау аясын қолдану, әрбір жеке тұлғаның қалаған мақсаттарына жетпеуіне әкелетін топтық нәтижелерді түсіндіруге мүмкіндік береді. Рационалды таңдау теориясы мұндай нәтижелерді өздерінің шығын-пайдасын талдап, жеке мүдделерін барынша арттыруға тырысатын рационалды агенттердің қызметінің нәтижесі ретінде сипаттауға негізделген, бұл процесс әрқашан топтың қалауларымен сәйкес келмейді. Бұл теорияның маңызды қолданылысы – Ароу теоремасы, ол кез келген дауыс беру жүйесі жеке тұлғалардың қалауларына сәйкес келмейтін нәтижелерге әкелу мүмкіндігіне байланысты, барлық жағдайда әділ бола алмайды деп мәлімдейді. Осыған ұқсас мысал ретінде әлемдегі ең мазасыз мәселелердің бірі – климаттық дағдарысты қарастыруға болады. Ұлттық мемлекеттер экономикалық өсу мүдделерін қанағаттандыру арқылы рационалды әрекет етеді, бірақ бұл экономикалық өсім көбінесе ластануға алып келеді, себебі ұлттың өндіріс факторларын арттыру ортаға зиян келтіреді. Мемлекет үшін экономикалық өсуден бас тарту ақылға қонымсыз, өйткені ластанудың салдары толығымен оларға тимейді, себебі бір мемлекеттің көміртегі шығарылымдары тек сол мемлекетке ғана емес, басқа да аймақтарға әсер етеді. Рационалды таңдау теориясына сәйкес, экономикалық өсімнен алынған пайда ластанудың салдарынан асып түседі. Бірақ, егер барлық елдер осындай рационалды есептеулер жасаса, онда бұл үлкен ластануға әкелер еді. Осылайша, рационалды таңдаудың нәтижесі ұжымдық түрде иррационалды нәтижеге айналады.

Дауыс берудегі рационалды таңдау

Адам табиғатына енгізілген рационалды теорияның арқасында сайлаушылардың мінез-құлқы айтарлықтай өзгереді, бұл өзгерістер ең бастысы экономикалық қиындықтар туған кезде байқалады. Экономикалық саясатқа қатысты мысал ретінде, экономист Энтони Даунс жоғары табысты сайлаушының "мемлекеттік шаралардан ең көп пайда әкелетін партияға дауыс беретінін" айтады, рационалды таңдау теориясын қолданып, адамдардың табысын олардың қалаулы салық мөлшерін негіздеу үшін пайдаланады. Даунстың еңбегі рационалды таңдау аясында салық мөлшерін талдауға арналған база болып табылады. Ол, егер бұл жеке адамның рационалды мүддесіне сай келсе, онда ғана дауыс беретінін айтады. Даунс бұл пайдалы функцияны B + D > C формуласымен көрсетеді, мұнда B – сайлаушының жеңісінен күтетін пайдасы, D – дауыс беруден алатын қанағат, ал C – дауыс беруге жұмсалатын шығын. Осыдан партиялардың өздерін қолдайтын сайлаушылар санын арттыру үшін саяси көзқарастарын орталыққа жылжытқанын анықтай аламыз. Осы қарапайым қағиданың негізінде саясатшылардың табыстылығын жеке сайлаушылардың пайдалы функциясын қанағаттандыру немесе қанағаттандыра алмауының нәтижесі ретінде сипаттауға болатын күрделі түзетулер жасау мүмкін.

Халықаралық қатынастардағы ұтымды таңдау теориясы

Рационалды таңдау теориясы халықаралық қатынастарды зерттеуде қолданылатын маңызды құралдардың біріне айналды. Оны осы салада қолдануды жақтаушылар әдетте мемлекеттер мен ұлттық деңгейде қабылданатын саясаттың өзін-өзі қызықтыратын, саяси тұрғыдан салмақты актерлердің нәтижесі екенін ескереді, оларға саясаткерлер, лоббистер, кәсіпкерлер, қоғамдық белсенділер, сайлаушылар және ұлттық аудиториядағы кез келген адам кіреді, бірақ олармен ғана шектелмейді. Рационалды таңдау теориясын саяси мінез-құлықты болжау үшін қолдану нәтижесінде саясаттың табысқа жету жолын әртүрлі деңгейде сипаттайтын кең ауқымды әдебиет пайда болды. Мысалы, кейбір ғалымдар мемлекеттердің басқа мемлекеттерге (ядролық) шабуылдан қорғану үшін сенімді қауіп-қатерлерді қалай жасауға болатынын зерттеді. Тағы бір топ ғалымдар мемлекеттердің қандай жағдайларда бір-біріне қарсы соғыс ашуы мүмкін екенін қарастырды. Ал енді бірі халықаралық экономикалық санкциялардың қолданылуының қай жағдайда тиімді болатынын және қайсысында сәтсіз аяқталуы мүмкін екенін зерттеді.

Әлеуметтік өзара әрекеттесудегі рационалды таңдау теориясы

Рационалды таңдау теориясы мен әлеуметтік алмасу теориясы барлық әлеуметтік қатынастарды материалдық және материалдық емес шығындар мен пайдалар тұрғысынан қарастырады. Абеллдің айтуынша, Рационалды таңдау теориясы – "жеке тұлғалардың өздері үшін ең жақсы нәтижеге қол жеткізуге тырысып, олардың мақсаттары, ресурстары және жағдайлары шегінде әрекет етуі немесе өзара әрекеттесуі". Рационалды таңдау теориясы адамның іс-әрекеттері мен мотивациясынан туындайтын күрделі әлеуметтік құбылыстарды түсінуге қолданылады. Адамдар көбінесе өздерінің қалаулары мен қажеттіліктерімен жетеледі. Есептік шешімдер қабылдау – рационалды әрекет деп есептеледі. Әлеуметтік жағдайда адамдар бір адамға қатысты әрекеттің артықшылықтары мен кемшіліктерін бағалап, шешімдер қабылдайды. Рационалды шешімге негізделген әрекетке қатысты шешім достықтан күтілетін пайдаға да байланысты. Гоман адамдардың іс-әрекеттерін жазалау немесе сыйақы ынталандырады дейді. Осы жазалау немесе сыйақы арқылы күшейту, әлеуметтік жағдайда адамның қылықтарын анықтайды. Адамдар өзара ынталандыру арқылы қозғалады және негізінен басқалардың мақұлдауын алуға ұмтылады. Басқалардың мақұлдауын алу, ақшамен қатар, әлеуметтік және экономикалық алмасудағы айырбас құралы ретінде жалпы сипатқа ие. Экономикалық алмасуда тауарлар мен қызметтер алмасу жүзеге асырылады. Әлеуметтік алмасуда мақұлдау және басқа да бағалы мінез-құлықтар алмастырылады. Осы жағдайда Рационалды таңдау теориясы әлеуметтік шешімдер қабылдауда жеке тұлғаның мүддесін басты назарға алады. Рационалды таңдау теориясы туралы түрлі көзқарастар болғанымен, оның негізгі бірлігі – жеке тұлға. Ортақ пайдалану, ынтымақтастық және мәдени нормалар пайда болғанымен, олардың бастауы – адамның өзіне деген қамқорлығы. Г.С. Беккер Рационалды таңдаудың жеке шешімдерге, әсіресе басқа адаммен некеге тұру немесе ажырасу туралы шешімдердің логикалық негіздемесіне қалай қолданылатынын мысалмен түсіндіреді. Рационалды таңдау теориясының өзімшілдікке негізделгендігіне байланысты, Бекер адамдар некеден күтілетін пайдалылық, жалғыз өмір сүруден алатын пайдалылықтан жоғары болса үйленеді, ал егер бірге болудың пайдалылығы күтілгеннен кем болса және ажырасудан көбірек экономикалық пайда табуға мүмкіндік берсе, ажырасады деген қорытындыға келеді. Рационалды таңдау теориясы адамдар өздерінің жеке мүдделерін ең жақсы қамтамасыз ететін әрекеттерді таңдайды десе, қарым-қатынастарды қарастырғанда да олар осындай ой-пікірге ие болады, себебі адам табиғатының терең тамырланған өзімшілдік қасиеттеріне байланысты. Әлеуметтік алмасу және Рационалды таңдау теориясы екеуі де адамның өздерінің жеке қажеттіліктері мен мүдделерін қанағаттандыруға жасаған күш-жігеріне тоқталады. Кейбір жағдайларда басқалардың игілігі үшін жасалған әрекеттердің өзінде де, екі теория да одан алынатын пайданы көрсетеді. Бұл пайда бірден немесе болашақта, нақты немесе абстрактілі түрде болуы мүмкін. Коулман Рационалды таңдау теориясының негіздері мен перспективаларын кеңінен түсіндіру үшін бірқатар теорияларды талқылады. Ол енгізген ұғымдардың бірі – Сенім. Бұл жерде "адамдар өздерінің бағалаулары мен әрекеттеріне қатысты басқаларға, олардың таңдауларына байланысты ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін рационалды түрде сенім артады". Басқа экономистер адам шешім қабылдауын зерделейтін теорияларды әзірледі, олар белгісіздік, институттардың рөлі және жеке тұлғаның талғамдарын олардың әлеуметтік-экономикалық ортасының қалыптастыруын қарастырады (мысалы, Фернандес Хуерга, 2008).

Rational choice theory and social exchange theory involves looking at all social relations in the form of costs and rewards, both tangible and non tangible. According to Abell, Rational Choice Theory is "understanding individual actors as acting, or more likely interacting, in a manner such that they can be deemed to be doing the best they can for themselves, given their objectives, resources, circumstances, as they seem them". Rational Choice Theory has been used to comprehend the complex social phenomena, of which derives from the actions and motivations of an individual. Individuals are often highly motivated by their wants and needs. By making calculative decisions, it is considered as rational action. Individuals are often making calculative decisions in social situations by weighing out the pros and cons of an action taken towards a person. The decision to act on a rational decision is also dependent on the unforeseen benefits of the friendship. Homan mentions that actions of humans are motivated by punishment or rewards. This reinforcement through punishments or rewards determines the course of action taken by a person in a social situation as well. Individuals are motivated by mutual reinforcement and are also fundamentally motivated by the approval of others. Attaining the approval of others has been a generalized character, along with money, as a means of exchange in both Social and Economic exchanges. In Economic exchanges, it involves the exchange of goods or services. In Social exchange, it is the exchange of approval and certain other valued behaviors. Rational Choice Theory in this instance, heavily emphasizes the individual's interest as a starting point for making social decisions. Despite differing view points about Rational choice theory, it all comes down to the individual as a basic unit of theory. Even though sharing, cooperation and cultural norms emerge, it all stems from an individual's initial concern about the self. G. S Becker offers an example of how Rational choice can be applied to personal decisions, specifically regarding the rationale that goes behind decisions on whether to marry or divorce another individual. Due to the self serving drive on which the theory of rational choice is derived, Becker concludes that people marry if the expected utility from such marriage exceeds the utility one would gain from remaining single, and in the same way couples would separate should the utility of being together be less than expected and provide less (economic) benefit than being separated would. Since the theory behind rational choice is that individuals will take the course of action that best serves their personal interests, when considering relationships it is still assumed that they will display such mentality due to deep rooted, self interested aspects of human nature. Social Exchange and Rational Choice Theory both comes down to an individual's efforts to meet their own personal needs and interests through the choices they make. Even though some may be done sincerely for the welfare of others at that point of time, both theories point to the benefits received in return. These returns may be received immediately or in the future, be it tangible or not. Coleman discussed a number of theories to elaborate on the premises and promises of rational choice theory. One of the concepts that He introduced was Trust. It is where "individuals place trust, in both judgement and performance of others, based on rational considerations of what is best, given the alternatives they confront". Other economists have developed more theories of human decision making that allow for the roles of uncertainty, institutions, and determination of individual tastes by their socioeconomic environment (cf. Fernandez Huerga, 2008).

Философиялық сын

Мартин Холлис пен Эдвард Дж. Неллдің 1975 жылғы кітабы неоклассикалық экономикаға философиялық сын жасап, экономикалық әдіснама саласындағы жаңалықтарды ұсынады. Сонымен қатар, олар білімнің рационалистік теориясына негізделген неоклассицизмге балама көзқарас ұсынды. Неоклассицизм шеңберінде авторлар тұтынушылардың мінез-құлқын (бейтарап қисықтар және ашылған преференциялар теориясының қарапайым түрлері арқылы) және өнім мен фактор нарықтарындағы маргиналдық өндірушілердің мінез-құлқын қарастырды. Екеуі де рационалды оптимизациялық мінез-құлыққа негізделген. Олар кемелсіз де, кемелді де нарықтарды қарастырады, себебі неоклассикалық ойлау көптеген нарық түрлерін қамтиды және оларды жіктеу үшін толық жүйеге ие. Дегенмен, авторлар негізгі максимизациялық модельдерден туындайтын мәселелер эконометрикалық әдіснамаға кең ауқымда әсер етеді деп санайды (Hollis and Nell, 1975, 2-бет). Атап айтқанда, осы модельдер класы – мінез-құлықты максимизациялау ретіндегі ұтымды мінез-құлық – спецификация мен идентификацияға қолдау көрсетеді. Олардың пікірінше, кемшілік осында. Холлис пен Нелл (1975) позитивизмнің (жалпы мағынада) неоклассицизмге маңызды қолдау көрсеткенін, бірақ оның негізсіз екенін дәлелдеді. Олар неоклассицизмді позитивизмді сынағанмен қатар, ұсынған рационализмді де сынға алады. Шындығында, олар рационалдықты неоклассикалық экономикада – рационалды таңдау ретінде – орталыққа қояды және осы рационалдылық тұжырымдамасының дұрыс пайдаланбағанын айтады. Ол орындай алмайтын талаптар қояды. Адамдар әрқашан рационалды әрекет етпейді немесе пайданы барынша арттыруға ұмтылмайды. Дункан К. Фоули (2003, 1-бет) де рационалдылық тұжырымдамасын және экономикадағы оның рөлін маңызды сынға алды. Ол «Рационалдылық» қазіргі заманғы басты ағымдағы экономиканың қалыптасуы мен гегемониясын орнатуда орталық рөл атқарғанын мәлімдеді. Экономикалық ойдың тарихында берік неоклассицизмнің нақты талаптары жойылған кезде, экономикалық құбылыстарды түсіндіруді рационалдыққа қатысты орналастыруға бағытталған көзқарас басты ағымдағы экономистердің өзін-өзі тануы мен бір-бірін тануының өлшеуіше айналды. Бұл нақты бір тұжырымдаманы ұстану мәселесі емес, жеке адамның мінез-құлқының рационалдығын экономикалық талдаудың сөзсіз бастауы ретінде қарастыру мәселесі. Фоули (2003, 9-бет) былай деді: «Рационалдылық тұжырымдамасы, гегельдік тілді қолдану үшін, қазіргі капиталистік қоғамның бір жақты қатынастарын көрсетеді». Рационалды актер теориясының мәні – «табиғи» түрде қалыптасқан адамдар, олар шектеулі ресурстар үшін өмірлік қақтығыстарға тап болғанда, қазіргі капиталистік қоғамның институционалдық құрылымдарын немесе оларға ұқсас нәрсені өздеріне рационалды түрде жүктемек. Бірақ мәселеге осылай қарағанда, қазіргі капиталистік қоғам мен оның әлеуметтік қатынастары «рационалды» жеке тұлғаны қалай қалыптастыратынын жүйелі түрде елемеуге болады. Рационалды актер теориясының белгілі шектеулері, оның статикалық сипаты, оның логикалық қайшылықтары, шексіз регресс аргументтеріне осалдығы, прогрессивті нақты зерттеу бағдарламасын дамытуға қабілетсіздігі – барлығы осы бастапқы нүктеге байланысты. Соңғы кезде Эдвард Дж. Нелл мен Карим Эрруаки (2011, 1-тарау) неоклассикалық экономиканың ДНК-сы кемшілікке толы деп мәлімдеді. Индукция мәселесі де, методологиялық индивидуализм мәселесі де неоклассикалық болжамдар шеңберінде шешілмейді. Неоклассикалық көзқарас екі мәселені де шешу үшін рационалды экономикалық адамды шақырады. Рационалды таңдауды көрсететін экономикалық қатынастар «болжауға» мүмкіндік беруі керек. Бірақ бұл «рационалдылыққа» дедуктивті күш береді, ол позитивистік (немесе тіпті прагматикалық) болжамдармен үйлеспейді (дедукциялардың тек талдамалық болуын талап етеді). Рационалды есептеулерді болжау үшін агенттерде идеалданған қабілеттер, әсіресе алдын ала көре білу болуы мүмкін; бірақ содан кейін индукция мәселесі қолжетімді емес, өйткені әлемдегі агенттер модельдегідей емес. Модельдегі агенттер абстрактілі болуы мүмкін, бірақ оларға нақты агенттерде болмауы мүмкін күштер берілмейді. Бұл сондай-ақ методологиялық индивидуализмді де әлсіретеді; егер мінез-құлықты «агенттердің рационалды таңдаулары» негізінде сенімді түрде болжау мүмкін болмаса, онда агенттердің таңдауларынан әлеуметтік тәртіп сенімді түрде туындамайды.

Martin Hollis and Edward J. Nell's 1975 book offers both a philosophical critique of neo classical economics and an innovation in the field of economic methodology. Further, they outlined an alternative vision to neo classicism based on a rationalist theory of knowledge. Within neo classicism, the authors addressed consumer behaviour (in the form of indifference curves and simple versions of revealed preference theory) and marginalist producer behaviour in both product and factor markets. Both are based on rational optimizing behaviour. They consider imperfect as well as perfect markets since neo classical thinking embraces many market varieties and disposes of a whole system for their classification. However, the authors believe that the issues arising from basic maximizing models have extensive implications for econometric methodology (Hollis and Nell, 1975, p. 2). In particular it is this class of models – rational behavior as maximizing behaviour – which provide support for specification and identification. And this, they argue, is where the flaw is to be found. Hollis and Nell (1975) argued that positivism (broadly conceived) has provided neo classicism with important support, which they then show to be unfounded. They base their critique of neo classicism not only on their critique of positivism but also on the alternative they propose, rationalism. Indeed, they argue that rationality is central to neo classical economics – as rational choice – and that this conception of rationality is misused. Demands are made of it that it cannot fulfill. Ultimately, individuals do not always act rationally or conduct themselves in a utility maximising manner. Duncan K. Foley (2003, p. 1) has also provided an important criticism of the concept of rationality and its role in economics. He argued that“Rationality” has played a central role in shaping and establishing the hegemony of contemporary mainstream economics. As the specific claims of robust neoclassicism fade into the history of economic thought, an orientation toward situating explanations of economic phenomena in relation to rationality has increasingly become the touchstone by which mainstream economists identify themselves and recognize each other. This is not so much a question of adherence to any particular conception of rationality, but of taking rationality of individual behavior as the unquestioned starting point of economic analysis. Foley (2003, p. 9) went on to argue thatThe concept of rationality, to use Hegelian language, represents the relations of modern capitalist society one sidedly. The burden of rational actor theory is the assertion that ‘naturally’ constituted individuals facing existential conflicts over scarce resources would rationally impose on themselves the institutional structures of modern capitalist society, or something approximating them. But this way of looking at matters systematically neglects the ways in which modern capitalist society and its social relations in fact constitute the ‘rational’, calculating individual. The well known limitations of rational actor theory, its static quality, its logical antinomies, its vulnerability to arguments of infinite regress, its failure to develop a progressive concrete research program, can all be traced to this starting point. More recently Edward J. Nell and Karim Errouaki (2011, Ch. 1) argued that:The DNA of neoclassical economics is defective. Neither the induction problem nor the problems of methodological individualism can be solved within the framework of neoclassical assumptions. The neoclassical approach is to call on rational economic man to solve both. Economic relationships that reflect rational choice should be ‘projectible’. But that attributes a deductive power to ‘rational’ that it cannot have consistently with positivist (or even pragmatist) assumptions (which require deductions to be simply analytic). To make rational calculations projectible, the agents may be assumed to have idealized abilities, especially foresight; but then the induction problem is out of reach because the agents of the world do not resemble those of the model. The agents of the model can be abstract, but they cannot be endowed with powers actual agents could not have. This also undermines methodological individualism; if behaviour cannot be reliably predicted on the basis of the ‘rational choices of agents’, a social order cannot reliably follow from the choices of agents.

Психологиялық сын

Рационалды таңдау теориясының дұрыстығы мінез-құлық психологиясы саласындағы зерттеулердің нәтижелерімен кеңінен жоққа шығарылды. Осы қарама-қайшылықтардан туындаған түзету немесе балама теория – Проспект теориясы деп аталады. Проспект теориясы Рационалды таңдау теориясына қатысты айқын айтылмаған, бірақ "екі жақты қарсылықты" ұсынса да, оны теорияны толығымен жоққа шығаратын, жауап берілмейтін және жауап беруге болмайтын сын ретінде қарастыруға болады: яғни, Рационалды таңдау теориясы ұсынған "homo economicus" абстрактілі түсінігінің рационалды болуы мүмкін, бірақ адамдар – тіпті логикалық дәйектілік немесе өзіне қайшы емес мінез-құлықтың тар анықтамасына сәйкес болмайды. Дэниел Канеманның еңбектерін Джонатан Хайдт және басқа да ғалымдар жүргізген және басқарған зерттеулер арқылы одан әрі дамытылды. Дегенмен, Рационалды таңдау теориясы неолибералды экономикалық теорияның негізгі құрылымы немесе философиялық тұғырнамасы болып қала береді, өйткені автономды рационалды агенттің осы негізі болмаса, экономиканың оқу-әдістемелік және практикалық моделі ретінде үстем еркін нарық парадигмасын сақтаудың этикалық және тәжірибелік аргументтері де күшін жояды.

Эмпирикалық сын

1994 жылы жарияланған "Рационалды таңдау теориясының патологиялары" еңбегінде Дональд П. Грин мен Ян Шапиро рационалды таңдау теориясының эмпирикалық нәтижелерінің шектеулі екенін дәлелдейді. Олардың пікірінше, саяси ғылым саласындағы көптеген зерттемелер нашар статистикалық әдістермен жүргізілген, ал түзетулер енгізгеннен кейін көптеген эмпирикалық нәтижелер күшін жояды. Осы көзқарас бойынша, рационалды таңдау теориясы саяси қарым-қатынастарды түсінуге аса көп үлес қоспаған, және оның әдебиеттегі кең таралғандығына қарағанда ғылыми әсері өте шамалы. Бірақ, олар өз салаларындағы ғылымға жақсы білетін зерттеушілердің (мысалы, Кит Крехбиел, Гэри Кокс және Мэтт Маккабинстің АҚШ Конгресі жөніндегі жұмыстары) жасаған прогрессивті зерттеулерінің құнды ғылыми табыстарға жеткізгенін мойындайды.

Әдістемелік сын

Шрам мен Катериноның (2006) еңбегі рационалды таңдау теориясын табиғи ғылымдар моделінің әлеуметтік ғылымдардағы жалғыз тиімді әдістеме екендігі және саяси ғылымның осы модельді, оның сандық және математикалық тәсілдерге баса назар аударуын қабылдауы туралы негізгі әдістемелік сынды қамтиды. Шрам мен Катерино керісінше, әдістемелік плюрализмді қолдайды. Уильям Э. Коннолли да осы пікірді айтады, ол өзінің «Нейрополитика» еңбегінде жүйке ғылымдарының жетістіктері рационалды таңдау теориясының кейбір мәселілі тәжірибелерін одан әрі түсіндіретінін көрсетеді.

Әлеуметтік сын

Пьер Бурдье рационалды таңдау теориясына қатысты күшті қарсылық білдірді, себебі ол бұл теория әлеуметтік агенттердің қалай әрекет ететінін түсінбеушілікке негізделгенін айтты. Бурдье әлеуметтік агенттердің үнемі нақты рационалды және экономикалық өлшемдер бойынша есептеп отырмайтынын дәлелдеді. Бурдьеге сәйкес, әлеуметтік агенттер ашық емес, практикалық логика – практикалық сезім және дене бітіміне сүйене отырып әрекет етеді. Әлеуметтік агенттер өздерінің "ойынға деген түйсігіне" (мұндағы "түйсік" шамамен, әдет-ғұрыптар, ал "ойын" – әлеуметтік кеңістік) сәйкес әрекет етеді. Бурдье ойларынан шабыт алған басқа әлеуметтік ғалымдар да басқа контексттерде экономикалық метафораларды қолданудың дұрыс еместігіне алаңдаушылық білдірді, бұл саяси салдарларға алып келуі мүмкін екенін айтты. Олардың пікірінше, барлық нәрсені "экономика" ретінде қарастыру арқылы экономиканың қалай жұмыс істейтіні туралы белгілі бір көзқарас табиғи нәрседей болып көрінеді. Осылайша, рационалды таңдау ғылыми емес, идеологиялық сипатқа ие деп санайды.

Мотивациялық болжамдарға негізделген сын

Рационалды таңдау теориясының өкілдері жеке құндылықтар мен құрылымдық элементтерді нәтижелерді анықтайтын бірдей маңызды факторлар ретінде қарастырады. Дегенмен, эмпирикалық зерттеулерде әдістемелік себептерге байланысты әлеуметтік құрылымдық факторларға көбірек мән беріледі. Осылайша, құрылымдық функционализм және әлеуметтік желілерді талдау тұжырымдамаларымен үндес, рационалды таңдау түсіндірмелері әлеуметтануда басым бағыт саналады.

Реализмге негізделген сын

Әлеуметтанушылардың рационалды таңдауға деген күмәндануының бір бөлігі реалистік негіздемелердің болмауын дұрыс түсінбеуден туындайды. Әлеуметтік зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік субъектілер көбінесе әдет-ғұрып немесе ойсырауға, эмоциялардың күшіне сүйене отырып әрекет етеді. Әлеуметтік субъектілер қор нарықтары мен экономикалық дағдарыстардағы таңдаулардың күтілетін салдарына болжам жасайды және "рационалды" таңдаулардың орнына әлеуметтік күштерді көрсететін ұжымдық "эмоционалдық қозғалыстар" арқылы ең жақсы таңдауды жасайды. Дегенмен, социология рационалды таңдау теориясын сынағанда, оны жиі қате түсінеді. Рационалды таңдау теориясы белгілі бір жағдайда рационалды адамдар не істерін түсіндірмейді, бұл шешім қабылдау теориясының құзыретіне жатады. Теориялық таңдау жеке нәтижелерге емес, әлеуметтік нәтижелерге бағытталған. Әлеуметтік нәтижелер – жеке тұлғалар өз әрекеттерінен бас тартуға мүдделі емес болатын тұрақты тепе-теңдік ретінде анықталады. Басқалардың мінез-құлқының әлеуметтік нәтижелерге бағытталуы бей-қасақана немесе қаланбаған болуы мүмкін. Сондықтан, мұндай жағдайларда жасалған қорытындылар "рационалды емес мінез-құлықты зерттеуге" жатқызылады.

Эволюциялық психология негізінде жасалған сын

Эволюциялық психологиялық көзқарас, рационалды таңдауға байланысты көрінетін көптеген қайшылықтар мен қиылыстарды, ата-бабалар ортасында биологиялық сәйкестікті арттыру мақсатында рационалды деп түсіндіруге мүмкіндік береді, бірақ бұл қазіргі ортада міндетті емес. Демек, егер ресурстардың азаюы өлімге алып келуі мүмкін болған күнкөріс деңгейінде өмір сүргенде, ұтылуларға жеңіске қарағанда үлкен мән беру рационалды болып келген. Бұл тұжырымды қолдаушылар, сондай-ақ, бұл топтар арасындағы айырмашылықтарды да түсіндіре алады деп санайды.

Сезім зерттеуіне негізделген сын

Эмоционалды таңдау теориясының жақтастары рационалды таңдау парадигмасын психология мен нейроғылымдағы эмоциялар туралы жаңа зерттеулерге сүйене отырып сынға алады. Олар рационалды таңдау теориясының шешім қабылдаудың ойлар мен сенімдерге негізделген саналы және ойлы процесс деп қарастырылатынын атап көрсетеді. Бұл теория адамдардың есептеу және ойластыру арқылы шешімдер қабылдайды деп есептейді. Алайда, нейроғылымдағы жиынтық зерттеулер мидың қызметінің аз ғана бөлігі саналы ой-толғаныс деңгейінде жүзеге асатынын көрсетеді. Оның қызметінің басым бөлігі санасыз бағалаулар мен эмоциялардан тұрады. Осы сыншылардың пікірінше, рационалды таңдау теориясы шешім қабылдаудағы эмоциялардың маңыздылығын көбінесе ескермейді. Сонымен қатар, эмоционалды таңдау теориясының жақтаушылары рационалды таңдау парадигмасының эмоцияларды модельдеріне енгізуде қиындықтар туындайтынын айтады, себебі ол эмоциялардың әлеуметтік табиғатын түсіндіре алмайды. Эмоциялар жеке адамдарда сезілсе де, психологтар мен әлеуметтанушылар эмоцияларды олар туындайтын әлеуметтік ортадан бөліп қарастыру мүмкін емес екенін көрсетті. Эмоциялар адамдардың әлеуметтік нормаларымен және жеке ерекшеліктерімен тығыз байланысты, бұл стандартты рационалды таңдау модельдерінің ауқымынан тыс. Эмоционалды таңдау теориясы эмоциялардың әлеуметтік ғана емес, сонымен қатар физиологиялық және динамикалық сипаттамаларын түсінуге ұмтылады. Ол эмоциялардың шешім қабылдауды қалай қалыптастыратынын ұйымдастыру, түсіндіру және болжау үшін біртұтас әрекет моделін ұсынады.

Мемлекеттік және жеке секторлар арасындағы айырмашылық

Герберт Гинтис рационалды таңдау теориясына да маңызды сын айтқан. Ол рационалдылықтың қоғамдық және жеке сфераларда әртүрлі болатынын айтты. Қоғамдық сфера – ұжымдық іс-қимылдарыңыз, ал жеке сфера – жеке өміріңіз. Гинтис бұл айырмашылықты жеке сферадағы рационалды таңдау модельдері агенттердің таңдауларын құрал ретінде қарастыруымен байланыстырады. "Қоғамдық сферадағы мінез-құлық, керісінше, көбінесе құралдық емес, себебі ол нәтижеге бағытталмайды". Жеке адамдар нәтижеге елеулі әсер ете алмайды, "сияқты бір молекула гастың қасиеттерін өзгерте алмайды" (Герберт, Г). Бұл рационалды таңдау теориясының кемшілігі, себебі сайлауда дауыс беру сияқты жағдайларда, жеке адам үшін рационалды шешім – дауыс бермеу болар еді, өйткені оның дауысы сайлау қорытындысына әсер етпейді. Бірақ, егер барлығы осылай әрекет етсе, демократиялық қоғам құлап қалар еді, өйткені ешкім дауыс бермес еді. Осыдан біз рационалды таңдау теориясы экономикалық және саяси әлемдегі барлық нәрсенің қалай жұмыс істейтінін толық сипаттай алмайтынын, және адам мінез-құлқының басқа да факторлары бар екенін көреміз.