Жеке тұлғалар мен фирмалардың экономикалық мінез-құлқы

Микроэкономика: жеке тұлғалар мен фирмалардың ресурстарды қалай бөліп, шешім қабылдауын зерттейді. Бағалар, нарықтар мен тиімділік талдау.

17 мин оқу

100%

Дереккөз: Microeconomics — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Жеке тұлғалар мен фирмалардың мінез-құлқы

Микроэкономика – экономиканың жеке тұлғалар мен фирмалардың шектеулі ресурстарды бөлу және осы тұлғалар мен фирмалар арасындағы өзара әрекеттесу туралы шешімдер қабылдаудағы мінез-құлқын зерттейтін саласы. Микроэкономика жалпы ұлттық экономикаға қарағанда жеке нарықтарды, секторларды немесе салаларды зерттеуге бағытталған, бұл макроэкономикада зерттеледі. Микроэкономиканың бір мақсаты – тауарлар мен қызметтердің салыстырмалы бағаларын қалыптастыратын және шектеулі ресурстарды баламалы қолданулар арасында бөлетін нарықтық механизмдерді талдау. Микроэкономика еркін нарықтардың тиімді үлестіруге алып келетін жағдайларын көрсетеді. Сондай-ақ, нарықтың тиімді нәтижелер бере алмайтын жағдайларын, яғни нарық жетіспеушілігін де талдайды. Микроэкономика фирмалар мен жеке тұлғаларға, ал макроэкономика экономикалық белсенділіктің жалпы жиынтығына, өсім, инфляция және жұмыссыздық мәселелеріне, сондай-ақ осы мәселелерге қатысты ұлттық саясаттарға назар аударады. Әсіресе Лукастың сын-тегінінен кейін, қазіргі заманғы макроэкономикалық теориялардың көп бөлігі микронегіздерге – яғни, микродеңгейдегі мінез-құлық туралы негізгі ұғымдарға негізделген.

Алдын ала болжамдар мен анықтамалар

Микроэкономикалық зерттеулер Леон Вальрас «Таза экономика элементтері» (1874) және Альфред Маршалл «Экономика қағидаттары» (1890) еңбегінде енгізген ішінара тепе-теңдік теориясы негізінде дамыған жалпы тепе-теңдік теориясы бойынша тарихи түрде жүргізілді. Микроэкономикалық теория әдетте бір рационалды және пайдалылықты барынша арттыратын жеке адамды зерттеуден басталады. Экономистер үшін рационалдылық – адамның тұрақты, толық және транзитивті қалауларының болуы. Пайдалылық функциясының болуын қамтамасыз ету үшін преференциялық қатынастардың үздіксіздігі туралы техникалық болжам қажет. Микроэкономикалық теория осы болжамсыз жалғаса берсе де, салыстырмалы статиканы мүмкін емес етеді, себебі пайдалылық функциясының дифференциалдануына кепілдік жоқ. Микроэкономикалық теория тұтыну жиынтығының кіші жиынтығын құрайтын бәсекеге қабілетті бюджет жиынтығын анықтай отырып, алға жылжиды. Осы тұста экономистер преференциялар жергілікті деңгейде қанағаттандырылмайды деген техникалық болжам жасайды. Жергілікті қанағаттандырылмау (LNS) болжамы болмаса, 100% кепілдік жоқ, бірақ жеке пайдалылықтың ұтымды өсуі байқалады. Қажетті құралдар мен болжамдар бар болғанда, пайдалылықты барынша арттыру мәселесі (UMP) әзірленеді. Пайдалылықты барынша арттыру мәселесі – тұтынушы теориясының ядросы. Бұл мәселе тұтынушылардың қалауларына рационалдық аксиомаларды қойып, содан кейін математикалық модельдеу және салдарын талдау арқылы іс-қимыл аксиомасын түсіндіруге тырысады. Пайдалылықты барынша арттыру мәселесі тұтынушы теориясының математикалық негізі ғана емес, сонымен қатар оның метафизикалық түсіндірмесі болып табылады. Яғни, экономистер бұл мәселенің көмегімен адамдардың неге және қалай таңдау жасайтынын түсіндіреді. Пайдалылықты барынша арттыру мәселесі – бұл бюджет шектеуіне бағынысты пайдалылықты барынша арттыруға бағытталған шектеулі оптимизациялау мәселесі. Экономистер экстремалды мән теоремасын пайдаланып, пайдалылықты барынша арттыру мәселесінің шешімінің бар екендігіне кепілдік береді. Атап айтқанда, бюджет шектеуі шектелген және жабық болғандықтан, шешім бар. Экономистер бұл шешімді Вальрасиялық сұраныс функциясы немесе сәйкестік деп атайды. Пайдалылықты барынша арттыру мәселесі тұтынушылардың талғамын (яғни тұтынушылық пайдалылықты) бастапқы деп қабылдау арқылы дамытылды. Алайда, микроэкономикалық теорияны дамытудың баламалы жолы – тұтынушының таңдауын бастапқы деп қабылдау. Бұл модель ашылған артықшылықтар теориясы деп аталады. Сұраныс және ұсыныс теориясы нарықтардың толық бәсекеге қабілетті екенін қабылдайды. Бұл нарықта көптеген сатып алушылар мен сатушылар бар екенін және олардың ешқайсысы тауарлар мен қызметтердің бағасына елеулі әсер ете алмайтынын білдіреді. Көптеген нақты жағдайларда бұл болжам дұрыс емес, себебі кейбір сатып алушылар немесе сатушылар бағаларға әсер ете алады. Көп жағдайларда жақсы модельдің сұраныс-ұсыныс теңдеуін түсіну үшін күрделі талдау қажет. Алайда, теория осы болжамдарға сәйкес келетін жағдайларда жақсы жұмыс істейді. Негізгі экономика нарықтардың басқа әлеуметтік ұйымдарға қарағанда артық екенін алдын ала қабылдамайды. Шындығында, көптеген талдаулар нарықтың сәтсіздігіне байланысты ресурстарды оңтайлы емес бөлуге және өлі салмақ жоғалтуға әкелетін жағдайларға арналған. Ресурстарды оңтайлы емес бөлудің классикалық мысалы – қоғамдық игілік. Мұндай жағдайларда экономистер ысыраптан құтылуға бағытталған саясатты іздеуге тырысады, тікелей мемлекеттік бақылау арқылы, не нарық қатысушыларын оңтайлы әл-ауқатқа сәйкес әрекет етуге итермелейтін реттеу арқылы, немесе бұрын болмаған жерде тиімді сауда жасау үшін «жоғалған нарықтарды» құру арқылы. Бұл ұжымдық іс-қимыл және қоғамдық таңдау теориясы саласында зерттеледі. «Оңтайлы әл-ауқат» әдетте Кальдор-Хикс әдісінің математикалық қолданылуы болып табылатын Паретиан нормасын қабылдайды. Бұл пайдалылықты барынша арттырудың пайдалылық мақсатынан өзгеше болуы мүмкін, себебі ол адамдар арасындағы тауарлардың бөлінісін ескермейді. Оң экономикадағы (микроэкономикадағы) нарықтың сәтсіздігі экономистердің сенімдері мен теориясы араласпаса, шектеулі мағынаға ие. Жеке тұлғалардың әртүрлі тауарларға деген сұранысы әдетте пайдалылықты барынша арттыру процесінің нәтижесі деп есептеледі, мұнда әрбір жеке тұлға бюджет шектеуі мен берілген тұтыну жиынтығы шегінде өзінің пайдалылығын барынша арттыруға тырысады.

Microeconomic study historically has been performed according to general equilibrium theory, developed by Léon Walras in Elements of Pure Economics (1874) and partial equilibrium theory, introduced by Alfred Marshall in Principles of Economics (1890). Microeconomic theory typically begins with the study of a single rational and utility maximizing individual. To economists, rationality means an individual possesses stable preferences that are both complete and transitive. The technical assumption that preference relations are continuous is needed to ensure the existence of a utility function. Although microeconomic theory can continue without this assumption, it would make comparative statics impossible since there is no guarantee that the resulting utility function would be differentiable. Microeconomic theory progresses by defining a competitive budget set which is a subset of the consumption set. It is at this point that economists make the technical assumption that preferences are locally non satiated. Without the assumption of LNS (local non satiation) there is no 100% guarantee but there would be a rational rise
in individual utility. With the necessary tools and assumptions in place the utility maximization problem (UMP) is developed. The utility maximization problem is the heart of consumer theory. The utility maximization problem attempts to explain the action axiom by imposing rationality axioms on consumer preferences and then mathematically modeling and analyzing the consequences. The utility maximization problem serves not only as the mathematical foundation of consumer theory but as a metaphysical explanation of it as well. That is, the utility maximization problem is used by economists to not only explain what or how individuals make choices but why individuals make choices as well. The utility maximization problem is a constrained optimization problem in which an individual seeks to maximize utility subject to a budget constraint. Economists use the extreme value theorem to guarantee that a solution to the utility maximization problem exists. That is, since the budget constraint is both bounded and closed, a solution to the utility maximization problem exists. Economists call the solution to the utility maximization problem a Walrasian demand function or correspondence. The utility maximization problem has so far been developed by taking consumer tastes (i. e. consumer utility) as the primitive. However, an alternative way to develop microeconomic theory is by taking consumer choice as the primitive. This model of microeconomic theory is referred to as revealed preference theory. The theory of supply and demand usually assumes that markets are perfectly competitive. This implies that there are many buyers and sellers in the market and none of them have the capacity to significantly influence prices of goods and services. In many real life transactions, the assumption fails because some individual buyers or sellers have the ability to influence prices. Quite often, a sophisticated analysis is required to understand the demand supply equation of a good model. However, the theory works well in situations meeting these assumptions. Mainstream economics does not assume a priori that markets are preferable to other forms of social organization. In fact, much analysis is devoted to cases where market failures lead to resource allocation that is suboptimal and creates deadweight loss. A classic example of suboptimal resource allocation is that of a public good. In such cases, economists may attempt to find policies that avoid waste, either directly by government control, indirectly by regulation that induces market participants to act in a manner consistent with optimal welfare, or by creating "missing markets" to enable efficient trading where none had previously existed. This is studied in the field of collective action and public choice theory. "Optimal welfare" usually takes on a Paretian norm, which is a mathematical application of the Kaldor–Hicks method. This can diverge from the Utilitarian goal of maximizing utility because it does not consider the distribution of goods between people. Market failure in positive economics (microeconomics) is limited in implications without mixing the belief of the economist and their theory. The demand for various commodities by individuals is generally thought of as the outcome of a utility maximizing process, with each individual trying to maximize their own utility under a budget constraint and a given consumption set.

Жедел ресурстарды бөлу

Жеке тұлғалар мен фирмалар экономикадағы барлық қатысушылардың әл-ауқамын қамтамасыз ету үшін шектеулі ресурстарды бөлуі қажет. Фирмалар еңбек, материалдар және капиталға қатысты төмен шығындарды, сондай-ақ мүмкін болатын пайда маржасын ескере отырып, қандай тауарлар мен қызметтерді өндіруді шешеді. Тұтынушылар өздерінің шектеулі байлықтарын ескере отырып, олардың қуанышын барынша арттыратын тауарлар мен қызметтерді таңдайды. Бұл ресурстарды бөлу туралы шешімдерді үкімет қабылдауы немесе оларды тұтынушылар мен фирмалар дербес қабылдауы мүмкін. Мысалы, бұрынғы Кеңес Одағында үкімет автомобиль өндірушілерге қандай автомобильдерді өндіру керектігін және қай тұтынушылар автомобиль алуға құқылы екенін анықтауға қатысты. "Микроэкономика" термині алғаш рет 1941 жылы Питер де Вольф жариялаған мақалада қолданылды, ол "микродинамика" терминін "микроэкономика" деп кеңейтті.

Тұтынушылардың сұранысы теориясы

Тұтынушылар сұраныс теориясы тауарлар мен қызметтерді тұтынуға деген қалауларды тұтынуға жұмсалатын қаражатқа байланыстырады; нәтижесінде, қалаулар мен тұтынуға жұмсалатын қаражат арасындағы бұл байланыс тұтынушылардың сұраныс қисықтары арқылы қалауларды талдау үшін қолданылады. Жеке қалаулар, тұтыну және сұраныс қисығы арасындағы байланыс экономикада ең көп зерттелген қатынастардың бірі болып табылады. Бұл тұтынушылардың тұтынушылық бюджеттік шектеулерді ескере отырып, пайдалылықты максималды деңгейге жеткізу арқылы қалаулар мен жұмсалатын қаражат арасындағы тепе-теңдікті қалай табуға болатынын талдаудың бір жолы.

Өндіріс теориясы

Өндіріс теориясы – өндірісті зерттейтін, яғни кірістерді өнімге айналдырудың экономикалық процесі. Өндіріс ресурстарды қолданып, пайдалануға, сыйлық экономикасында сыйлық ретінде беруге немесе нарықтық экономикада сатуға жарамды тауар немесе қызмет жасайды. Оған өндіру, сақтау, тасымалдау және қаптау сияқты әрекеттер кіреді. Кейбір экономистер өндірісті тұтынудан өзге барлық экономикалық қызмет деп қарастырады. Олар соңғы сатып алудан басқа кез келген коммерциялық қызметті өндірістің бір түрі деп есептейді.

Өндіріс шығындары теориясы

Өндірістік құн теориясы бойынша, бір заттың немесе жағдайдың бағасы оны жасауға жұмсалған ресурстардың құнымен анықталады. Бұл шығын өндіріс факторларының кез келгенін (еңбек, капитал немесе жерді қоса алғанда) және салықтарды қамтуы мүмкін. Технологияны негізгі капитал (мысалы, өнеркәсіптік кәсіпорын) немесе айналымдық капитал (мысалы, аралық тауарлар) түрі ретінде қарастыруға болады. Өндіріс шығындарының математикалық моделінде, қысқа мерзімдік жалпы шығын тұрақты шығынға және жалпы өзгермелі шығынға тең болады. Тұрақты шығын – бұл фирма қанша өнім өндіргеніне қарамастан туындайтын шығын. Өзгермелі шығын – өндірілетін заттың санына байланысты болатын шығын. Шығын функциясы экономикадағы дуалдық теория арқылы өндірісті сипаттау үшін қолданылады, бұл теорияны негізінен Рональд Шепард (1953, 1970) және басқа ғалымдар (Sickles & Zelenyuk, 2019, 2-тарау) дамытқан.

Тұрақты және ауыспалы шығындар

Тұрақты шығындар (ТҚ) – Бұл шығындар өндіріс көлеміне қарамастан өзгермейді. Оған жалдау ақысы, жалақы және коммуналдық төлемдер сияқты кәсіпорын шығындары кіреді. Айнымалы шығындар (АШ) – Бұл шығындар өндіріс көлеміне байланысты өзгереді. Оған шикізат, жеткізу құны және өндіріс материалдары жатады. Қысқа мерзім ішінде (бірнеше ай) көптеген шығындар тұрақты болады, себебі фирма жалақы, келісімшарт бойынша тасымалдау және түрлі тауарларды өндіруге қажетті материалдарды төлеуге міндетті. Ұзақ мерзімде (2-3 жыл) шығындар айнымалыға айналуы мүмкін. Кәсіпорындар өндірісті азайтуға, аз материал сатып алуға, тіпті кейбір жабдықтарды сатуға шешім қабылдай алады. 10 жылдың ішінде көптеген шығындар айнымалы болады, себебі жұмыскерлерді жұмыстан босатуға немесе ескі жабдықты жаңасына ауыстыруға болады.

Батырылған шығындар – Бұл бұрыннан болған және қайтарылмайтын тұрақты шығын. Мысалы, фармацевтикалық өнеркәсіптегі ғылыми-зерттеу және әзірлемелерді қарастыруға болады. Жаңа дәрілерді табу үшін жүздеген миллион доллар жұмсалады, бірақ жаңа жетістіктерді табу және қатаң талаптарға сай болу қиын болғандықтан, бұл үдеріс қиынға соғады. Осылайша, көптеген жобалар миллиондаған долларлық шығынға ұшырайды.

Опциондық шығындар

Мүмкіндік шығыны уақыт шектеулерімен тығыз байланысты. Адам бір уақытта бір ғана нәрсе істей алады, демек, ол сөзсіз басқа нәрселерден бас тартады. Кез келген іс-әрекеттің мүмкіндік шығыны – оның орнына істеуге болатын ең жақсы баламаның құны. Мүмкіндік шығыны тек ең жақсы баламаның құнына ғана байланысты. Оның 5 немесе 5000 нұсқасы бар екені маңызды емес. Мүмкіндік шығыны бір нәрсені қашан жасауға, қашан жасамауға болатынын көрсетеді. Мысалы, біреу вафлиді ұнатады, бірақ шоколадты одан да жақсы көреді. Егер біреу тек вафли ұсынса, оны қабылдайды. Бірақ егер вафли немесе шоколад ұсынса, шоколадты таңдайды. Вафли жеудің мүмкіндік шығыны – шоколад жеу мүмкіндігінен бас тарту. Шоколадты жемеудің шығыны вафли жеудің пайдасынан жоғары болғандықтан, вафлиді таңдаудың қажеті жоқ. Әрине, шоколадты таңдаған адам вафлиден бас тартудың мүмкіндік шығынына тап болады. Бірақ ол мұны істеуге дайын, себебі вафлидің мүмкіндік шығыны шоколадтың пайдасынан төмен. Мүмкіндік шығыны – мінез-құлықты шектеуші фактор, өйткені адам не жақсы екенін шешіп, ең жақсы баламадан бас тартуға мәжбүр.

Баға теориясы

Микроэкономика бағалар теориясы ретінде де белгілі, бұл сатып алушылар мен сатушылар арасындағы бағалардың маңыздылығын көрсетеді, себебі осы субъектілер өздерінің жеке іс-әрекеттері арқылы бағаларды анықтайды. Сұраныс және ұсыныс теориясы – бағалар өндірілген және тұтынылған мөлшерді қалай үйлестіретінін түсіндірудің негізгі қағидасы. Микроэкономикада бұл нарықтағы таза бәсекелестік үшін баға мен өнімді анықтауға қолданылады, онда баға белгілеуге жеткілікті күші бар сатып алушылар мен сатушылар жоқ. Бір тауар нарығында сұраныс – барлық сатып алушылар тауардың әрбір бірлік бағасына сатып алуға дайын болатын мөлшердің арақатынасы. Сұраныс көбінесе баға мен сұранылатын мөлшерді көрсететін кесте немесе график түрінде бейнеленеді (суреттегідей). Сұраныс теориясы жеке тұтынушылардың табыс, бағалар, талғамдар және т.б. ескере отырып, әр тауардың ең қанағаттандыратын мөлшерін рационалды түрде таңдайтынын сипаттайды. Бұл "шектелген пайдалылықты максимизациялау" деп аталады (сұраныс шектеуі ретінде табыс пен байлықпен). Мұнда пайдалылық – әр жеке тұтынушының әртүрлі тауар жиынтығын бағалауының гипотетикалық қатынасын білдіреді. Сұраныс заңы бойынша, жалпы алғанда, нарықтағы баға мен сұранылатын мөлшер арасында кері байланыс бар. Яғни, өнімнің бағасы жоғары болса, адамдар одан аз сатып алуға дайын болады (басқа жағдайлар өзгермейді). Тауардың бағасы төмендегенде, тұтынушылар салыстырмалы түрде қымбат тауарлардан оған қарай ауысады (ішкі алмасу эффектісі). Сонымен қатар, бағаның төмендеуінен сатып алу қабілеті артып, сатып алу мүмкіндігі ұзарады (табыс эффектісі). Басқа факторлар да сұранысты өзгерте алады; мысалы, табыстың өсуі қалыпты тауарға сұраныс қисығын сыртқа қарай жылжытады (суреттегідей). Сұраныстың барлық анықтамалық факторлары тұрақты деп есептеледі. Ұсыныс – тауардың бағасы мен сол бағамен сатуға дайын мөлшер арасындағы қатынас. Ол баға мен ұсынылған мөлшерді байланыстыратын кесте немесе график түрінде көрсетілуі мүмкін. Өндірушілер, мысалы, кәсіпорындар, пайданы максимизациялауға ұмтылады, яғни ең көп пайда әкелетін тауар мөлшерін өндіруге және ұсынуға тырысады. Егер басқа факторлар өзгермесе, ұсыныс баға мен мөлшерге қатысты функция ретінде көрсетіледі. Яғни, тауарды сатуға болатын баға жоғары болса, өндірушілер одан көп өнім ұсынады (суреттегідей). Жоғары баға өндірісті ұлғайтуды тиімді етеді. Сұраныс жағындағыдай, ұсыныс жағдайы да өндірістік ресурстар бағасының өзгеруі немесе технологиялық жақсартуларға байланысты өзгеруі мүмкін. "Ұсыныс заңы" бойынша, бағаның өсуі ұсыныстың ұлғаюына, ал бағаның төмендеуі ұсыныстың қысқаруына әкеледі. Ұсынысты анықтайтын факторлар, мысалы, баға, өндіріс шығындары, қолданылған технология және өндіріс факторлары белгілі бір уақыт аралығында тұрақты деп есептеледі. Нарықтық тепе-теңдік – ұсыныс пен сұраныс қисықтарының қиылысуында, ұсынылған және сұранылған мөлшер тең болатын жерде пайда болады. Тепе-теңдік бағасынан төмен бағада ұсынылған мөлшер жетіспейді. Бұл бағаны жоғарылатуға ықпал етеді. Тепе-теңдік бағасынан жоғары бағада ұсынылған мөлшер артық болады. Бұл бағаны төмендетуге ықпал етеді. Сұраныс және ұсыныс моделі, ұсыныс және сұраныс қисықтары берілген жағдайда, баға мен мөлшер ұсынылған және сұранылған мөлшер тең болатын бағада тұрақталатынын болжайды. Сұраныстың немесе ұсыныстың өзгеруінен жаңа баға және мөлшер комбинациясы пайда болады. Тұтынушы тауарының белгілі бір мөлшері үшін сұраныс қисығының нүктесі тұтынушылар үшін сол бірліктің құнын немесе шекті пайдалылығын көрсетеді. Ол тұтынушының осы бірлік үшін қанша төлеуге дайын екенін өлшейді. Ұсыныс қисығының сәйкес нүктесі шекті шығынды, тауардың тиісті бірлігі үшін жеткізушінің жалпы шығындарының өсуін өлшейді. Тепе-теңдік бағасы сұраныс пен ұсыныспен анықталады. Таза бәсекелестік нарығында сұраныс пен ұсыныс тепе-теңдіктегі шекті шығын мен шекті пайдалылыққа тең болады. Нарықтың ұсыныс жағында өндірістің кейбір факторлары қысқа мерзімде салыстырмалы түрде өзгермелі болып сипатталады, бұл өнім деңгейін өзгертудің құнын әсер етеді. Олардың қолданылу деңгейлерін оңай өзгертуге болады, мысалы, электр қуаты, шикізат, уақытша жұмыс. Басқа факторлар салыстырмалы түрде бекітілген, мысалы, зауыттар мен жабдықтар, негізгі персонал. Ұзақ мерзімде барлық факторларды басқару тағайындауы мүмкін. Бұл айырмашылықтар ұсыныс қисығының қысқа және ұзақ мерзімдегі серпімділігіне (сезімталдығына) және ұсыныс немесе сұраныс жағындағы өзгерістен баға мен мөлшердегі сәйкес айырмашылықтарға әкеледі. Маржиналист теориясы, жоғарыда айтылғандай, тұтынушылар табыс және байлық шектеулеріне бағынышты ең қанағаттандыратын жағдайға жетуге тырысады, ал өндірушілер өндірілген тауарларға сұраныс, технология және ресурстар бағасы сияқты өз шектеулеріне бағынышты пайданы максимизациялауға тырысады. Тұтынушы үшін бұл нүкте тауардың шекті пайдалылығы, бағадан азайтылғанда, нөлге жетеді, бұдан артық тұтынудан ешқандай пайда болмайды. Ұқсас түрде, өндіруші шекті кірісті (таза бәсекелестік үшін бағамен бірдей) тауардың шекті шығындарымен салыстырады, шекті пайда айырмашылығы болады. Шекті пайда нөлге жеткенде, тауар өндірісін арттыру тоқтатылады. Нарықтық тепе-теңдікке және тепе-теңдіктегі өзгерістерге қозғалыс үшін баға мен мөлшер де "шекте" өзгереді: барлығын емес, біраз көбірек немесе азырақ. Сұраныс пен ұсыныстың басқа да қолданылулары өндіріс факторлары арасындағы табыстың бөлінуі, соның ішінде еңбек және капитал арқылы факторлық нарықтар. Мысалы, бәсекелестік еңбек нарығында жұмыс күшінің мөлшері және еңбек бағасы (жалақы мөлшері) еңбекке сұранысқа (өндіріс үшін жұмыс берушілерден) және еңбек ұсынысына (потенциалды жұмыс істеушілерден) байланысты. Еңбек экономикасы осы нарықтар арқылы жұмысшылар мен жұмыс берушілердің өзара әрекеттесуін зерттейді, жалақы мен басқа еңбек табысының үлгілерін және өзгерістерін, еңбек мобильділігін, (жұмыссыздық) жұмыспен қамтуды, адам капиталы арқылы өнімділікті және осыған байланысты мемлекеттік саясат мәселелерін түсіндіреді. Сұраныс және ұсыныс талдауы таза бәсекелестік нарықтарының мінез-құлқын түсіндіру үшін қолданылады, бірақ стандарттық салыстыру ретінде оны кез келген нарық түріне кеңейтуге болады. Оны экономикадағы айнымалыларды түсіндіру үшін де жалпылауға болады, мысалы, жалпы өнім (нақты ЖІӨ ретінде бағаланады) және жалпы баға деңгейі, макроэкономикада зерттелгендей. Ұсыныс пен сұранысты өзгертетін айнымалылардың сапалық және сандық әсерлерін анықтау, қысқа немесе ұзақ мерзімде болсын, қолданбалы экономикада стандартты жаттығу болып табылады. Экономикалық теория сонымен қатар ұсыныс пен сұраныстың нарық арқылы ресурстарды бөлудің тиімді механизмі болатын жағдайларын да анықтай алады.

Microeconomics is also known as price theory to highlight the significance of prices in relation to buyer and sellers as these agents determine prices due to their individual actions. The theory of supply and demand is an organizing principle for explaining how prices coordinate the amounts produced and consumed. In microeconomics, it applies to price and output determination for a market with perfect competition, which includes the condition of no buyers or sellers large enough to have price setting power. For a given market of a commodity, demand is the relation of the quantity that all buyers would be prepared to purchase at each unit price of the good. Demand is often represented by a table or a graph showing price and quantity demanded (as in the figure). Demand theory describes individual consumers as rationally choosing the most preferred quantity of each good, given income, prices, tastes, etc. A term for this is "constrained utility maximization" (with income and wealth as the constraints on demand). Here, utility refers to the hypothesized relation of each individual consumer for ranking different commodity bundles as more or less preferred. The law of demand states that, in general, price and quantity demanded in a given market are inversely related. That is, the higher the price of a product, the less of it people would be prepared to buy (other things unchanged). As the price of a commodity falls, consumers move toward it from relatively more expensive goods (the substitution effect). In addition, purchasing power from the price decline increases ability to buy (the income effect). Other factors can change demand; for example an increase in income will shift the demand curve for a normal good outward relative to the origin, as in the figure. All determinants are predominantly taken as constant factors of demand and supply. Supply is the relation between the price of a good and the quantity available for sale at that price. It may be represented as a table or graph relating price and quantity supplied. Producers, for example business firms, are hypothesized to be profit maximizers, meaning that they attempt to produce and supply the amount of goods that will bring them the highest profit. Supply is typically represented as a function relating price and quantity, if other factors are unchanged. That is, the higher the price at which the good can be sold, the more of it producers will supply, as in the figure. The higher price makes it profitable to increase production. Just as on the demand side, the position of the supply can shift, say from a change in the price of a productive input or a technical improvement. The "Law of Supply" states that, in general, a rise in price leads to an expansion in supply and a fall in price leads to a contraction in supply. Here as well, the determinants of supply, such as price of substitutes, cost of production, technology applied and various factors of inputs of production are all taken to be constant for a specific time period of evaluation of supply. Market equilibrium occurs where quantity supplied equals quantity demanded, the intersection of the supply and demand curves in the figure above. At a price below equilibrium, there is a shortage of quantity supplied compared to quantity demanded. This is posited to bid the price up. At a price above equilibrium, there is a surplus of quantity supplied compared to quantity demanded. This pushes the price down. The model of supply and demand predicts that for given supply and demand curves, price and quantity will stabilize at the price that makes quantity supplied equal to quantity demanded. Similarly, demand and supply theory predicts a new price quantity combination from a shift in demand (as to the figure), or in supply. For a given quantity of a consumer good, the point on the demand curve indicates the value, or marginal utility, to consumers for that unit. It measures what the consumer would be prepared to pay for that unit. The corresponding point on the supply curve measures marginal cost, the increase in total cost to the supplier for the corresponding unit of the good. The price in equilibrium is determined by supply and demand. In a perfectly competitive market, supply and demand equate marginal cost and marginal utility at equilibrium. On the supply side of the market, some factors of production are described as (relatively) variable in the short run, which affects the cost of changing output levels. Their usage rates can be changed easily, such as electrical power, raw material inputs, and over time and temp work. Other inputs are relatively fixed, such as plant and equipment and key personnel. In the long run, all inputs may be adjusted by management. These distinctions translate to differences in the elasticity (responsiveness) of the supply curve in the short and long runs and corresponding differences in the price quantity change from a shift on the supply or demand side of the market. Marginalist theory, such as above, describes the consumers as attempting to reach most preferred positions, subject to income and wealth constraints while producers attempt to maximize profits subject to their own constraints, including demand for goods produced, technology, and the price of inputs. For the consumer, that point comes where marginal utility of a good, net of price, reaches zero, leaving no net gain from further consumption increases. Analogously, the producer compares marginal revenue (identical to price for the perfect competitor) against the marginal cost of a good, with marginal profit the difference. At the point where marginal profit reaches zero, further increases in production of the good stop. For movement to market equilibrium and for changes in equilibrium, price and quantity also change "at the margin": more or less of something, rather than necessarily all or nothing. Other applications of demand and supply include the distribution of income among the factors of production, including labour and capital, through factor markets. In a competitive labour market for example the quantity of labour employed and the price of labour (the wage rate) depends on the demand for labour (from employers for production) and supply of labour (from potential workers). Labour economics examines the interaction of workers and employers through such markets to explain patterns and changes of wages and other labour income, labour mobility, and (un)employment, productivity through human capital, and related public policy issues. Demand and supply analysis is used to explain the behaviour of perfectly competitive markets, but as a standard of comparison it can be extended to any type of market. It can also be generalized to explain variables across the economy, for example, total output (estimated as real GDP) and the general price level, as studied in macroeconomics. Tracing the qualitative and quantitative effects of variables that change supply and demand, whether in the short or long run, is a standard exercise in applied economics. Economic theory may also specify conditions such that supply and demand through the market is an efficient mechanism for allocating resources.

Нарық құрылымы

Нарық құрылымы — нарықтың ерекшеліктерін, соның ішінде нарықтағы фирмалардың санын, олардың арасындағы нарық үлестерін бөлуді, фирмалар арасындағы өнімнің біртектілігін, фирмалардың нарыққа кіру және одан шығу оңайлығын, сондай-ақ нарықтағы бәсекелестіктің түрлерін қамтиды. Нарық құрылымында бірнеше өзара әрекеттесетін нарық жүйелері болуы мүмкін. Нарықтардың әртүрлі түрлері капитализм мен нарықтық социализмге тән, ал мемлекеттік социализмді жақтаушылар көбінесе нарықтарды сынап, оларды түрлі деңгейдегі мемлекеттік экономикалық жоспарлаумен алмастыруға ұмтылады. Бәсекелестік нарық жүйелері үшін реттеуші механизм болып табылады, ал үкімет нарықтың өзін-өзі реттеуге қабілетсіз болған жағдайларда қажетті реттемелерді қамтамасыз етеді. Реттемелер нарықтың жеке тепе-теңдігі әлеуметтік тепе-теңдікке сәйкес келмейтін жағдайларда тауарлар мен қызметтердің теріс сыртқы әсерлерін азайтуға көмектеседі. Мысалы, құрылыс нормалары мен ережелері бар. Егер олар таза бәсекелестікпен реттелетін нарық жүйесінде болмаса, компаниялар құрылымдық қауіпсіздікті жақсартуға кіріспес бұрын көптеген ауыр жарақаттар мен өлім-жітім жағдайлары туындауы мүмкін. Себебі, бастапқыда тұтынушылар қауіпсіздік мәселелеріне онша мән бермейді немесе олар туралы білмейді, сондықтан компанияларға оларды қамтамасыз ету үшін қысым көрсетпейді, ал компаниялар пайдаға тию үшін қауіпсіздік шараларын ұсынудан бас тартады. "Нарық түрі" және "нарық құрылымы" ұғымдары әртүрлі. Дегенмен, нарықтардың әртүрлі түрлері бар. Нарық құрылымдарының әртүрлі түрлері, нарық құрылымының типіне байланысты, шығындар қисықтарын құрайды. Бұл қисықтар өндіріс шығындарына негізделген, атап айтқанда, олар шекті шығындар, орташа жалпы шығындар, орташа айнымалы шығындар, орташа тұрақты шығындар және шекті кірістерді көрсетеді, бұл кейде бағаны қабылдайтын фирмада сұранысқа, орташа кіріске және бағаға тең болады.

Кемелсіз бәсекелестік

Толық бәсекелестік – белгілі бір саланың көптеген шағын фирмалары бірдей өнімді өндіріп, бір-бірімен бәсекелесетін жағдай. Толық бәсекелестік фирмалардың бірлік өнімнің ең төменгі мүмкін шығынмен әлеуметтік тұрғыдан оңтайлы деңгейде өндірілуіне алып келеді. Толық бәсекелестік жағдайындағы фирмалар «бағаны қабылдаушылар» болып табылады (олардың тауарлары мен қызметтерінің бағасын пайдалы түрде арттыруға жеткілікті нарықтық күші жоқ). Мысалы, eBay сияқты цифрлық сауда алаңдарын қарастыруға болады, онда көптеген сатушылар көптеген сатып алушыларға ұқсас өнімдерді сатады. Толық бәсекелестік нарығындағы тұтынушылар осы нарықта сатылатын өнімдер туралы толыққанды білімге ие.

Жеткілікті емес бәсекелестік

Жеткілікті емес бәсекелестік – бұл бәсекелестік нарықтардың кейбір, бірақ барлық ерекшеліктерін көрсетпейтін нарық құрылымының түрі. Таза бәсекелестік жағдайында өндірушілердің көп болуына байланысты жоғары бәсекелестік деңгейі туындайды, сондықтан нарықтық күшке қол жеткізу мүмкін емес. Осының салдарынан бағалар шекті шығындар деңгейіне дейін төмендейді. Монополияда бір компания нарықтық күшке ие болады, бұл бағалардың шекті шығындар деңгейінен жоғары болуына әкеледі. Бұл екі нарық түрінің арасында таза бәсекелестікке де, монополиялыққа да жатпайтын компаниялар бар. Мысалы, Pepsi және Coca-Cola кока-кола индустриясында, ал Sony, Nintendo және Microsoft бейне ойын индустриясында үстемдік құрады. Бұл компаниялар жеткілікті емес бәсекелестікке қатысты.

Монополиялық бәсекелестік

Монополиялық бәсекелестік – өнімдері аздап ерекшеленетін көптеген фирмалардың бәсекелесу жағдайы. Өндіріс шығындары толыққанды бәсекелестікке қатысушы фирмаларға қарағанда жоғарырақ болады, бірақ қоғам өнімнің әртүрлілігінен үлкен пайда көреді. Монополиялық бәсекелестікке ұқсас нарықтық құрылымға ие салаларға ірі қалалардағы мейрамханалар, таңғы астықтар, киім-кешек, аяқ киім және қызмет көрсету салалары жатады.

Монополиялық

Монополия – белгілі бір тауар немесе қызметтің нарықта немесе саласында бір ғана жеткізушінің басымдық құрған нарықтық құрылым. Монополиялардың бәсекелесі болмағандықтан, олар тауарлар мен қызметтерді жоғары бағамен сатуға және әлеуметтік тұрғысынан тиімді деңгейден төмен өндіріс көлемін жасауға бейім. Дегенмен, барлық монополиялар жаман емес, әсіресе бірнеше компаниялар пайдаға қарағанда көп шығындарға алып келетін салаларда (яғни табиғи монополиялар). Табиғи монополия: Бір өндірушінің көптеген ұсақ өндірушілерге қарағанда төмен құнмен өнім шығара алатын салалардағы монополия.

Олигополия

Олигополия – нарықта немесе саласында аз ғана фирмалардың (олигополистердің) басымдық құратын нарықтық құрылым. Олигополия фирмаларды бірігіп, картельдер құруға және бәсекелестікті төмендетуге, тұтынушылар үшін бағаларды көтеруге және жалпы нарықтағы өндіріс көлемін азайтуға ынталандыруы мүмкін. Керісінше, олигополиялар қатаң бәсекелесіп, әсерлі жарнамалық кампаниялар жүргізе алады. Дуополия: тек екі фирмадан тұратын олигополияның ерекше түрі. Ойын теориясы дуополиялар мен олигополиялардағы мінез-құлықты түсіндіруге көмектеседі.

Монопсондық

Монопсония – бір ғана сатып алушы және көптеген сатушылар болатын нарық.

Екі жақты монополия

Екі жақты монополия – бір ғана сатушысы бар монополия және бір ғана сатып алушысы бар монопсониядан тұратын нарық.

Олигопсония

Олигопсония – бірнеше сатып алушы мен көптеген сатушы бар нарық.

Ойын теориясы

Ойын теориясы – математикалық экономикада және бизнесте өзара әрекеттесетін субъектілердің бәсекелестік мінез-құлқының модельделуі үшін қолданылатын маңызды әдіс. Мұндағы "ойын" термині адамдар арасындағы кез келген стратегиялық өзара әрекеттесуді зерттеуді білдіреді. Оның қолданылу аясы аукциондар, келіссөздер, бірігулер мен сатып алулардың баға белгілеуі, әділ бөлу, дуополиялар, олигополиялар, әлеуметтік желілердің қалыптасуы, агенттік есептеу экономикасы, жалпы тепе-теңдік, механизмдерді құру және дауыс беру жүйелері сияқты экономикалық құбылыстар мен тәсілдердің кең спектрін қамтиды. Сондай-ақ, бұл теория эксперименталды экономика, мінез-құлық экономикасы, ақпараттық экономика, өнеркәсіптік ұйымдастыру және саяси экономика сияқты кең салаларда да қолданылады.

Ақпараттық экономика

Ақпараттық экономика – микроэкономикалық теорияның бір саласы болып табылады, ол ақпарат пен ақпараттық жүйелердің экономика мен экономикалық шешімдерге қалай әсер ететінін зерттейді. Ақпараттың ерекше қасиеттері бар. Оны жасау оңай, бірақ оған сену қиын. Оны тарату оңай, бірақ бақылауы қиын. Ол көптеген шешімдерге ықпал етеді. Осы ерекше қасиеттері (басқа тауар түрлерімен салыстырғанда) көптеген стандартты экономикалық теорияларды күрделілендіреді. Ақпараттық экономика соңғы кезде көптеген адамдардың қызығушылығын тудырып отыр, бұл технология индустриясында ақпаратқа негізделген компаниялардың өркендеуіне байланысты болуы мүмкін. Ойын теориясы тұрғысынан қарағанда, агенттердің толық ақпаратқа ие екендігі туралы қалыпты шектеулерді жеңілдетуге болады, осылай толық емес ақпараттың салдарларын одан әрі зерттеуге мүмкіндік туады. Бұл нақты өмірдегі жағдайларға қолданылатын көптеген нәтижелерге әкеледі. Мысалы, егер осы шартты жеңілдетсек, онда белгісіздік жағдайындағы агенттердің әрекеттерін жан-жақты қарастыруға болады. Сонымен қатар, ақпаратты іздеу немесе алу арқылы агенттердің жағымды және жағымсыз әсерлерін толыққанды түсінуге болады.

Қолданылған

Қолданбалы микроэкономика зерттеудің көптеген мамандандырылған салаларын қамтиды, олардың көпшілігі басқа салалардан әдістерді пайдаланады. Экономикалық тарих экономика, тарих, география, социология, психология және саяси ғылым салаларының әдістерін қолдана отырып, экономика мен экономикалық институттардың қалыптасуын зерттейді. Білім беру экономикасы білім беру ұйымдастыруын және оның тиімділік пен теңдікке тигізетін әсерін, соның ішінде білім берудің өнімділікке әсерін қарастырады. Қаржылық экономика оптималды портфельдердің құрылымы, капиталға инвестицияның табыстылығы, бағалы қағаздардың қайтарымын эконометриялық талдау және корпоративтік қаржылық мінез-құлық сияқты мәселелерді зерттейді. Денсаулық сақтау экономикасы денсаулық сақтау жүйесінің ұйымдастырылуын, оның ішінде денсаулық сақтау қызметкерлерінің рөлін және денсаулық сақтау сақтандыру бағдарламаларын қарастырады. Өнеркәсіптік ұйым фирмалардың нарыққа кіруі мен одан шығуы, инновациялар және тауарлық белгілердің рөлі сияқты мәселелерді зерттейді. Заң және экономика бәсекелес құқықтық режимдерді таңдау және оларды іске асыру, сондай-ақ олардың салыстырмалы тиімділігін анықтауда микроэкономикалық принциптерді қолданады. Саяси экономика саяси институттардың саяси шешімдерді қабылдаудағы рөлін зерттейді. Мемлекеттік экономика мемлекеттік салық және шығыс саясатын жобалауды және осы саясаттың экономикалық әсерін (мысалы, әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламаларын) зерттейді. Қалалық экономика қалалардың кездесетін мәселелерін, мысалы, тығырық, ауа мен судың ластануын, көлік кептелісін және кедейлікті зерттейді, қалалық география және социология салаларына сүйенеді. Еңбек экономикасы негізінен еңбек нарығын зерттейді, бірақ иммиграция, ең төменгі жалақы немесе теңсіздік сияқты мемлекеттік саясат мәселелерінің кең ауқымын қамтиды.