Кіріспе

Австралиялық саясаткер және судья (1877–1964)

Сэр Джон Грейг Латам (26 тамыз 1877 – 25 шілде 1964) – австралиялық заңгер, саясаткер және судья, 1935 жылдан 1952 жылға дейін Австралияның бесінші бас судьясы болды. Ол бұрын Стэнли Брюс пен Джозеф Лайонс үкіметтерінде Австралияның бас прокуроры қызметін атқарған, ал 1929 жылдан 1931 жылға дейін Ұлттық партияның соңғы басшысы ретінде оппозиция басшысы болған. Латам Мельбурнда дүниеге келген. Ол Мельбурн университетінде өнер және құқық мамандықтарын оқыды және 1904 жылы адвокаттық практикаға қабылданды. Көп ұзамай ол Виктория штатындағы ең танымал адвокаттардың біріне айналды. 1917 жылы Латам Австралия Корольдік теңіз күштеріне (Royal Australian Navy) барлау бөлімінің басшысы болып кірді. Ол 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясына Австралия делегациясының құрамында қатысты, онда премьер-министр Билли Хьюзбен қақтығысқа түсті. 1922 жылғы федералды сайлауда Латам Хьюске қарсы бағытталған платформада тәуелсіз депутат ретінде парламентке сайланды. Ол Хьюстің ізбасары Стэнли Брюспен жақсы қарым-қатынас орнатты және 1925 жылы Ұлттық партияға ресми түрде қосылды, содан кейін министрлікте бас прокурор қызметіне тағайындалды. 1928 жылдан бастап ол өнеркәсіп министрі де болды және 1929 жылғы сайлауда үкіметтің жеңіліске ұшырауына себеп болған танымал емес өндірістік қатынастар саясатының жасаушыларының бірі болды. Брюс өзінің мандатын жоғалтты, ал Латамды оппозиция басшысы болуға көндірді. 1931 жылы Латам Ұлттық партияны жаңа Біріккен Австралия партиясына (United Australia Party) біріктірді, оған Джозеф Лайонс және басқа да наразы Еңбек партиясының депутаттары қосылды. Жаңа партияның көп бөлігін ұлтшылдар құраса да, ол көшбасшылықты жақсы үгітші болған Лайонсқа өткізді, осылайша жалпы сайлауға қатыспаған алғашқы оппозиция басшысы болды. Лайонс үкіметінде Латам де-факто премьер-министрдің орынбасары болды, бас прокурор және сыртқы істер министрі қызметтерін атқарды. 1934 жылы ол саясаттан кетіп, келесі жылы Жоғарғы Сотқа бас судья болып тағайындалды. 1940 жылдан 1941 жылға дейін Латам соттан демалыс алып, Жапониядағы Австралияның бірінші елшісі болды. Ол 1952 жылы шамамен 17 жыл бас судья болып қызмет еткеннен кейін отставкаға шықты; одан ұзақ қызмет еткен – тек Гарфилд Барвик.

Ерте өмір

Лэтам 1877 жылғы 26 тамызда Мельбурн қаласының батыс жағындағы Виктория штатының Аскот Вейл қаласында дүниеге келген. Ол Джанет (құрметті Скотт) және Томас Эдвин Лэтамның бес баласының ағасы болды. Оның анасы Шотландияның Оркней аралдарында туған, ал әкесі Австралияда дүниеге келген. Әкесінің әкесі, Томас Лэтам, адвокаттың кеңсе қызметкері болған, ол 1848 жылы жалған құжаттармен ақша алғаны үшін Австралияға сотталып, кейіннен бухгалтер болып жұмыс істеген. Лэтамның әкесі кәсіп бойынша қалайы шебер болған, бірақ "құрметті жалақыдан гөрі қайырымдылыққа көбірек мән берген" және Виктория жануарларды қорғау қоғамының ұзақ жылдар бойы хатшысы болды. Отбасы Лэтам туылғаннан кейін көп ұзамай Мельбурнның шығыс жағындағы Иванхое қаласына көшіп келді. Оның әкесі сондай-ақ бейбіт судья болды және өмірінің соңғы жылдары Гейдельберг қалалық кеңесінде қызмет етті. Лэтам білімін Фицройдағы Джордж-стрит мемлекеттік мектебінде бастады. Кейіннен ол Мельбурндағы Шотланд колледжіне оқуға стипендия алып, 1896 жылы Мельбурн университетін бакалавр дәрежесімен бітірді. Бакалавриатты бітіргеннен кейін Лэтам екі жыл Виктория штатының Гамильтон қаласындағы жеке академияда мұғалім болып жұмыс істеді. Ол 1899 жылы Мельбурн университетіне заң оқу үшін оралды, онда ол сондай-ақ Ормонд колледжінде философия және логикадан сабақ берді. Ол 1904 жылы Виктория адвокатурасына қабылданды, бірақ адвокаттық практиканың алғашқы жылдары тапсырыстарды алуда қиындыққа тап болды және негізінен Магистрат сотында және округтік сотта жұмыс істеді. 1907 жылы Лэтам 1872 жылғы Білім туралы заңның діни ережелерден босатылуын қорғауға бағытталған рационалистік ұйым – Білім туралы заңды қорғау лигасын құруда маңызды рөл атқарды. 1909 жылы Виктория рационалистік қауымдастығының (VRA) алғашқы президенті болды. Ол Мельбурн университетінің діни мектеп ашу жоспарына қарсы күресті.

Заң мансабы

Латемнің адвокаттық мансабы көрнекті болды. Ол 1904 жылы Виктория адвокатурасына қабылданды және 1922 жылы Корольдің кеңесшісі атанды. 1920 жылы Латем «Инженерлер ісі» атты танымал сот ісінде Виктория штатын өкілдік етіп, Жоғары сотта доктор Х.В. Эватт және Роберт Мензиес сияқты маманмен бірге пайда болды.

Ерте мансап

Латам 1922 жылғы федералды сайлауда Өкілдер палатасына сайланды, Койонг округінде өзін "прогрессивті либерал" деп таныстырды. Ол жаңадан құрылған Либералдық одақтың қолдауын алды, ол "Ұлтшыл партиядан шығып кеткендер мен социализмге және Хьюзге қарсы адамдардың коалициясы" болды. Оған консервативті Австралия әйелдерінің ұлттық лигасы, империалистік Австралия легионы және Мельбурн заңгерлерінің әріптестері де қолдау көрсетті. Латам Либералдық одақтың бағдарламасын толық қабылдамады, бірақ "Одақтың ұстанымын қатты қолдаймын" деді және өзінің тоғыз қағидаттан тұратын бағдарламасын жариялады, онда "Хьюз кетіп қалуы керек" деген ұран болды. Сайлауда Латам ағымдағы Ұлтшыл партиясының депутаты Роберт Бестті шамалы айырымымен жеңді. 1922 жылғы сайлаудың нәтижесінде парламентте дауысқа түспеді, Латам Хьюстің премьер-министрліктен С.М. Брюстің пайдасына отставкаға кетуіне мәжбүр ету үшін Кантри партиясымен бірікті. Ол формалды түрде тәуелсіз болып қала берді, бірақ жақын арада жаңа үкіметті қолдайтынын жариялады және үкіметтік партиялардың отырыстарына қатысты. Парламенттегі алғашқы еңбектері шетелдік істерге және Австралия мен басқа доминиондардың империялық сыртқы саясатты дамытуға қатысуын арттыру қажеттілігіне бағытталды. Латам 1925 жылғы сайлауда Койонгта Ұлтшыл партияның қолдауымен кандидат ретінде қайта сайланды. Кейін ол Брюстің үкіметінде бас прокурор болып тағайындалды. Бұл қызметтегі басты мәселелері "ішкі коммунистер мен олармен байланысты мүдделерге қарсы заң шығару және өнеркәсіптік арбитраж заңын реформалау" болды. Латам сондай-ақ Брюстің шетелдік істер жөніндегі маңызды кеңесшісі болды және оны 1926 жылы Лондонда өткен Империялық конференцияға сүйемелдеді. Конференцияда қабылданған Доминиондардың конституциялық мәртебесі туралы Балфур декларациясына оның ризашылығын білдірді, бұл "кез келген Империялық конференцияның осы уақытқа дейін атқарған ең тиімді және пайдалы жұмысын қамтиды" деді. 1929 жылы Латам "Австралия және Британ Достастығы" атты кітап жариялады, онда Британ империясының Британ Достастығына қалай айналғаны және Австралия үшін оның қандай маңызы бар екені туралы толық мәлімет берілген.

Оппозиция басшысы

Брюс 1929 жылы парламенттік мандатын жоғалтқаннан кейін Латэм Ұлттық партияның төрағасы болып сайланды, демек, Оппозиция жетекшісі болды. Ол Вестминстер статутының (1931) ратификациясына қарсы шықты және оны болдырмау үшін бар күшін салды. Екі жыл өткен соң, Джозеф Лайонс Еңбек партиясынан шығып кеткендерді парламенттік залдан өте кіргізіп, оларды Ұлттық партиямен біріктіріп, Біріккен Австралия партиясын құрды. Жаңа партияда бұрынғы ұлтшылдар басым болғанымен, Латхам Лионстың басшылығымен Оппозиция жетекшісінің орынбасары болуға келісті. Бұрынғы еңбекшінің төбеде болуы экономикалық дағдарыс кезінде ұлттық бірліктің бейнесін қалыптастырады деп есептелді. Сонымен қатар, Лайонның жағымды мінезі Латхемге қарағанда сайлаушылар үшін әлдеқайда тартымды болды, әсіресе UAP-тің басты мақсаты Еңбек партиясының негізгі сайлау округтерін жеңіп алу болды, себебі ол әлі де жоғары және орта таптың консервативтік партиясы болып қала берді. Болашақ АЛП жетекшісі Артур Калвелл өзінің "Әділ бол және қорқудан сақтан" атты автобиографиясында Лайонның пайдасына қадам шегіп, Латхам премьер-министр болу мүмкіндігінен өз еркімен бас тартқанын жазды.

Лион үкіметі

1931 жылғы сайлауда UAP үлкен жеңіске жетті және Латэм тағы да Бас прокурор болып тағайындалды. Ол сонымен қатар Сыртқы істер министрі және (жасырын түрде) Премьер-министрдің орынбасары қызметін атқарды. Лэтам осы лауазымдарды 1934 жылға дейін, Қауымдастық Парламентінен зейнеткерлікке шыққанға дейін сақтап тұрды. Оның орнына Куйонг округінің депутаты, Бас прокурор және Индустрия министрі ретінде Мензиес келді, ол кейіннен Австралияның ең ұзақ қызмет еткен Премьер-министрі атанды. Сыртқы істер министрі ретінде Лэтам «Жапонияның өңделген бейімделуін Австралияның аймақтық мәселелерге қатысты ұстанымында басымдық деп бағалады». Маньчжурия дағдарысы және одан кейінгі Маньчжурияға жапон басқындығы кезінде ол және Лайонс бұл мәселе бойынша жария түрде мәлімдеме жасаудан жалтарды, ал үкімет осы қақтығыста бейтараптық саясатын қабылдады. Жапон сыртқы істер министрі Коки Хиротамен өткен кездесулерде ол Жапонияны Ұлттар Лигасында қалуға көндіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. 1934 жылдың ортасында Лэтам Австралияның Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азияға сапарлаған миссиясын жетектеді – Австралияның Азияға және Британ империясының шегінен тыс жерлерге жасаған алғашқы дипломатиялық миссиясы. Жеті аумақты аралаған, бірақ Қытай, Жапония және Голландтік Оңтүстік Азияға (қазіргі Индонезия) баса назар аударған бұл миссия Австралияның сыртқы саясатының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде танылды. Лэтам бұл миссияны «достық пен ізгі ниет» миссиясы деп атады, сонымен қатар экономикалық және стратегиялық мәселелер бойынша кабинетке бірқатар құпия есептер дайындады. Ол «Азиядағы сауда мүмкіндіктері туралы ақпаратты белсенді түрде іздестірді, премьер-министрлермен, сыртқы істер министрлерімен, облыс әкімдерімен және губернаторлармен Австралияның сауда және коммерциялық мүдделері, кедендік баждар мен тарифтер туралы жиі және егжей-тегжейлі пікірталас жүргізді». Отанына оралғаннан кейін Лэтам Азияда сауда комиссарларын тағайындауды сәтті ұсынды, бұрын Австралияны британдық шенеуніктер өкілдік еткен болатын.

Австралияның Бас судьясы

1935 жылы 11 қазанда Латхам Австралия Жоғарғы Сотының Бас судьясы болып тағайындалды. 1940-1941 жылдары ол соттан демалыс алып, Токиоға сапар шегіп, Австралияның Жапониядағы алғашқы министрі қызметін атқарды. 1952 жылдың сәуір айында ол Жоғарғы Соттан зейнеткерлікке шықты, ол кезде 16 жыл қызмет еткені рекордты көрсеткіш болатын. Бас судья ретінде Латхам кейін жазушылардың орынсыз деп есептейтін деңгейде саяси тұлғалармен хат алмасты. Латхам бірнеше премьер-министрлерге және басқа да жоғары лауазымды үкімет өкілдеріне саяси мәселелер бойынша кеңес берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол қорғаныс және сыртқы саясатқа қатысты бірқатар ұсыныстар жасады және Джон Кертинге федералды үкіметтің өкілеттіктерін арттыру үшін қабылдануы тиіс конституциялық түзетулердің тізімін ұсынды. Латхамның өкілеттігінің соңына таяу хаттарында бұрын сотқа қарастырылған маңызды саяси мәселелер бойынша жеке пікірлері көбірек көрінді; атап айтқанда, Чифли үкіметінің денсаулық сақтау саясатына қарсылығы және Мензис үкіметінің Коммунистік партияны тыйым салу әрекетіне қолдауы. Ол Эрл Пейджке үкіметтің Коммунистік партияны заңмен тыйым салу үшін конституцияға қандай өзгерістер енгізуі керектігі туралы кеңес берді және Либералдық партияның бағдарламасын жақсарту жолдары туралы досы Ричард Кейсимен хат алмасты. Фиона Уилердің сөзіне сәйкес, Латхамның саяси көзқарастары сот шешімдеріне кедергі келтіргеніне тікелей дәлел жоқ, бірақ «тараптылықтың көзге көрінуі ғана алаңдауға жеткілікті» және оны ашқан жағдайда жоққа шығару қиын болар еді. Ол Кейсимен хат алмасуын «қызметте тұрған судьяның саяси жақындық танытуының ерекше мысалы» деп атады. Латхам хаттарын алғандарға құпия сақтау қажеттігін ескерткенімен, көптеген хаттарының көшірмелерін жеке құжаттарында сақтап, олар өлімінен кейін табылғанда талданбақ деген алаңдаушылық білдірмеді. Ол өз әрекеттерін жеке тұлға ретінде, лауазымынан бөлек деп қарастырды және «публикалық және жеке бейнесі арасында Янус сияқты қарама-қайшылықты» сақтады. Басқа да платформаларда ол тәуелсіздігін көрсетуге тырысып, сөз сөйлеуге келіспеді, егер олар саяси мәлімдеме ретінде қабылдануы мүмкін деп ойласа. Дегенмен, «Латхамның кеңестерінің көптеген мысалдары қазіргі таңда сот тәуелсіздігі мен әдептілігінің негізгі принциптеріне тікелей қарсы келеді». Латхам Жоғарғы Сот судьяларының арасында сотқа тағайындалғанға дейін Австралия Парламентінде қызмет еткен сегіз судьяның бірі болды; қалғандары – Эдмунд Бартон, Ричард О’Коннор, Исаак Исаакс, Х. Б. Хиггинс, Эдвард МакТирнан, Гарфилд Барвик және Лайонель Мерфи.

Жеке өмір

Ол университетте ата-анасының методизмін тастағаннан кейін көрнекті рационалист және атеист болды. Осы кезде ол методист пастыры Генри Мурдың қызы Элизабет (Бесси) Мурмен құдалықты үзді. Кейін Бесси 1911 жылғы 18 мамырда Норткотттағы Мефодист шіркеуінде, Хай-стритте Эдвин П. Картерге тұрмысқа шықты. 1907 жылы Латэм мектеп мұғалімі Элла Тобинге үйленді. Олардың үш баласы болды, олардың екеуі одан бұрын қайтыс болды. Оның әйелі Элла да одан бұрын көз жұмды. Латэм 1964 жылы Мельбурн қаласының Ричмонд ауданында қайтыс болды. Ол сондай-ақ австралиялық әдебиетті қолдаушы белсенді тұлға болды, Уолтер Мердок редакциялаған шағын либералды журнал «The Trident» журналының редакциялық алқасының мүшесі болды. Ақын Бернард О'Дауд та осы алқа құрамына кірді. Латэм 1937 жылдан бастап Виктория штатының Тегін кітапхана қозғалысының президенті болды және 1950 жылдан 1953 жылға дейін Австралия кітапханалар қауымдастығының президенті қызметін атқарды. Ол бұл лауазымға тағайындалған алғашқы кітапханашы емес адам болды.

Мұра

1971 жылы Канберра қаласының Латэм ауданы оның құрметіне аталды. Мельбурн университетінде де оның атымен аталатын лекция залы бар.