Кіріспе

Герберт Вере Эватт (30 сәуір 1894 – 2 қараша 1965) – австралиялық саясаткер және судья. 1930 жылдан 1940 жылға дейін Австралия Жоғарғы Сотының судьясы, 1941 жылдан 1949 жылға дейін Бас прокурор және Сыртқы істер министрі, ал 1951 жылдан 1960 жылға дейін Австралия Еңбек партиясының (АЛП) және Оппозиция жетекшісі болды. Эватт ХХ ғасырдағы Австралияның ең белгілі зиялыларының бірі саналады. Эватт Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Шығыс Метленд қаласында дүниеге келді және Сиднейдің Солтүстік жағалауында өсті. Ол Сидней университетінде заң білімін алып, 1924 жылы заң докторы (LL.D.) дәрежесін алды. Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы жиналысында (1925–1930) жұмыс істегеннен кейін, Эватт 1930 жылы Скуллин үкіметі тарапынан Жоғарғы сотқа тағайындалды. Ол 36 жаста болды және сот тарихындағы ең жас тағайындалған судья болып табылады. Ол жаңашыл судья ретінде танылды, бірақ 1940 жылғы федералды сайлауда федералды парламентке сайлану үшін соттан кетіп, үміткерлік тікті. 1941 жылы АЛП премьер-министр Джон Кертин басшылығымен қайтадан үкіметке оралды. Эватт Бас прокурор және Сыртқы істер министрі болып тағайындалды, ол осы лауазымдарда Кертин мен Бен Чифли басшылығымен 1949 жылғы федералды сайлауда үкімет жеңіліске ұшырағанға дейін қызмет етті. 1948 жылдан 1949 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының төрағасы болды және Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын жасауға көмектесті. 1951 жылы Чифли қайтыс болғаннан кейін Эватт оның орнын басатын АЛП жетекшісі болып сайланды. Суық соғыс кезеңінде партияның коммунизмге қатысты ұстанымына байланысты туған ішкі шиеленістер 1955 жылы партияның бөлінуіне әкелді. Эватт басшылығымен АЛП 1954, 1955 және 1958 жылдары үш тізбектеп өткен федералды сайлауда жеңіліске ұшырады. Ол 1960 жылы саясаттан зейнетке шығуға және Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Бас судьясы лауазымын қабылдауға дейін үш рет жетекшіліктен бас тартуға мәжбүр болды.

Ерте өмір

Эватт 1894 жылғы 30 сәуірде Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Шығыс Метленд қаласындағы Банк қонақ үйінде дүниеге келді. Ол Джейн Софияның ("Жини" деп аталған) және Джон Эшмор Гамильтон Эваттың сегіз ұлының бесіншісі болды; оның екі үлкен ағасы нәресте кезінде қайтыс болды. Әкесінің тарапынан Эватт әскери қызмет тарихы бар англо-ирландтық отбасынан тегін алады – оның әкесінің әкесі 70-ші (Суррей) жаяу әскер полкінің капитаны Джордж Эватт болса, ал бір туысы генерал-майор сэр Джордж Эватт болды. Оның әкесі Үндістанның Каунпур қаласында (қазіргі Канпур) дүниеге келді, бірақ Ирландияның Дублин қаласында өсті. 16 жасында Австралияға келді және ақырында Морпетке қоныстанды, онда 1882 жылы Сиднейден келген теңіз инженерінің қызы Джинни Грейге үйленді. Эваттың анасының әкесі Лондонның Шордич қаласында, ал анасының анасы Ирландияның Лимерик графтығында дүниеге келді. Оның ата-анасы – екеуі де англикандықтар – 1885 жылы Шығыс Метлендке көшіп келді, онда 1891 жылға дейін Хантер Ривер қонақ үйін басқарды, содан кейін кішірек Банк қонақ үйін иеленді. Эватт білімін жергілікті мемлекеттік мектепте бастады. Оның әкесі ұзаққа созылған аурудан кейін 1901 жылдың қазан айында, ұлы жеті жасқа толғанда қайтыс болды. Отбасы тағы үш жыл Мейтлендте тұрды, бірақ соңында анасының отбасына жақын болу үшін Сиднейге көшіп келді, олар Солтүстік жағалауда тұрды. Ол Сидней портына көрініс ашатын Милсонс Пойнтте үй сатып алды, ол Кирибиллидегі ата-анасының үйінен жаяу арақашықтықта болды. Кейіннен бұл үйді Сидней портының көпірінің құрылысы үшін бұзды. Эватт порттың арғы бетінде, Обсерватория төбесінде орналасқан Форт-стрит үлгі мектебіне қабылданды. Ол 1905 жылдан 1911 жылға дейін оқыды, соңғы курста бас префект және крикет және регби командаларының капитаны болды. Ол штаттағы жоғары емтихан нәтижелері бойынша екінші орынды иеленді және мектебінің үздік оқушысы атанды.

Университет

1912 жылы Эватт Сидней университетінде оқуға түсті, онда ол Сент-Эндрю колледжінің тұрғыны болды. 1919 жылы ол математика, логика, философия және ағылшын тілі бойынша бірінші сыныптық дипломмен (үш есе) бакалавр дәрежесін, 1915 жылы философиядан университет медалін, 1916 жылы өнер магистрі, ал 1918 жылы бірінші сыныптық дипломмен және университет медалімен заң бакалавры дәрежесін алды. Университетте Эватт крикет, регби, хоккей және бейсбол ойындарымен айналысты. Ол сонымен қатар жылдық студенттік әдеби журнал «Hermes» редакторы, Сент-Эндрю колледжінің оқытушысы және 1916-1917 жылдары Сидней университеті студенттік одағының президенті болды. 1924 жылы ол корольдік құқықтары туралы диссертациясымен Сидней университетінен «Легум доктор» (LLD) ғылыми дәрежесін алды. Эватт университетті бітіргеннен кейін де университет регби лигасы клубының демеушісі болып қалды.

Мемлекеттік саясат

Еваттың нашар көру қабілеті болғандықтан, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет ете алмады, онда оның екі бауыры қаза тапты. Ол Сиднейдегі көрнекті өнеркәсіп заңгері болып, көбінесе кәсіби одақ клиенттеріне қызмет етті. 1925 жылы Эват Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы жиналысына Балмен округінен Австралия Еңбек партиясының депутаты болып сайланды. 1927 жылы «Тәуелсіз Еңбек» үміткері ретінде қайта сайланған Эватт 1930 жылға дейін Заң шығарушы жиналыста қызмет етті.

Жоғары сот (1930-1940 жж.)

1930 жылы Джеймс Скуллин басқарған Лейбористік үкімет Эватты Австралия Жоғарғы Сотының ең жас судьясы етіп тағайындады. Кейбір адамдар оны дарынды және инновациялық судья деп есептейді, ол көптеген азшылық шешімдер шығарды, олардың бірнешеуі келесі ондаған жылдарда Жоғарғы Соттың көпшілігімен қабылданды. Алайда, Эват сотта жақпарушылық танытуы мүмкін еді. Сэр Оуэн Диксон Australian Woollen Mills Ltd v F. S. Walton & Co. Ltd (1937 58 CLR 641) ісінде Эваттың сол кезде "жауапкерге деген өшпенділікке толы" болғанын атап өтті, бұл "өте судьялық емес". Эватты қызықтырмаған жағдайларда ол көбінесе Диксонмен келісетін секілді. Эватт Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламентінде қызмет еткен Жоғарғы Соттың алты судьясының бірі болды, олармен бірге Эдмунд Бартон, Ричард О'Коннор, Адриан Нокс, Альберт Пиддингтон және Эдвард МакТирнан да болды. 1934 жылы Эватт Эгон Киштің Австралияға кіруіне Лион үкіметінің тыйым салуы бұрыс орындалғанын және Киштің елге кіруге құқылы екенін айырған кезде маңызды рөл атқарды.

Федералды саясат

1940 жылы Эватт жоғары соттан саяси өмірге оралу үшін отставкаға кетті және Сиднейдегі Бартон округінен федералды парламент депутаты болып сайланды. 1941 жылы Джон Кертин басшылығымен Еңбек партиясы билікке келген кезде Эватт Бас прокурор және Сыртқы істер министрі болды. 1946 жылғы сайлаудан кейін Бен Чифли басшылығымен Еңбек партиясының жетекші орынбасары және де-факто премьер-министрдің орынбасары атанды. Лондонда болғанда Эватт Халықаралық крикет жөніндегі Австралиялық Бақылау кеңесінің өкілі ретінде сөйледі және соғыстан кейін Австралияға крикет командасын жіберуге құлшынбайтын Мэрилебон крикет клубына жеке өтініш жасады. Ол спорттық қарым-қатынастарды қайта орнату қажеттілігі және турның қаржылық пайдасы туралы нақты аргументтер келтірді, нәтижесінде MCC 1946–47 жылдарғы Аш сериясына келісті. Дон Брэдман кейіннен «Англо-Австралиялық сынақтарды жылдам қайта бастаудың психологиялық, техникалық және қаржылық тұрғыдан өзін әбден ақтағаны» туралы мәлімдеді. Эватт «Ақ Австралия» саясатын қолдаушы болды. Австралияда «Ақ Австралия» позициясын жұмсарту шетелден арзан жұмыс күшін тартуы мүмкін деген кең пікір қалыптасқан. Басымдығы сол, көпмәдениеттілік тұрақсыздыққа алып келеді. Эватт Австралияға Азиядан көбірек иммиграцияға әкелуі мүмкін резолюцияларға қарсы шығып, Сан-Францискодағы қытай делегациясына былай деді:
Сіздер әрқашан өз халқыңыздың құрамын анықтау құқығын жақтадыңыз. Австралия да қазір сондай құқықты қалайды. Сіздер қазір жасауға тырысып жатқан нәрсені Жапония соңғы соғыстан [Бірінші дүниежүзілік соғыстан] кейін жасауға тырысты және Австралия оның алдын алды. Егер біз Жаңа Гвинея мен Австралияны жапон иммиграциясына ашқанда, Тынық мұхиты соғысы қазірдің өзінде апатты аяқталуы мүмкін еді және біз Малайяда болғандай тағы бір дағдарысқа тап болар едік.

БҰҰ Бас Ассамблеясының төрағасы

Эват Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың дипломатиялық кеңестеріне қатысты. 1945 жылы ол БҰҰ құрылуында маңызды рөл атқарды. 1948-1949 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының үшінші сессиясының төрағасы болып қызмет етті және Палестина мәселесі жөніндегі арнайы комитеттің төрағасы ретінде Израиль мемлекетінің құрылуына әкелген келіссөздерде белсенділік танытты. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын дайындауға көмектесті.

Оппозиция басшысы (1951-1960 жж.)

1949 жылғы сайлауда Еңбек партиясы Мензистің жаңа Либералдық партиясынан жеңілді. Бұл сайлауда Эватт соғыс батыры Нэнси Уэйкке қарсы шығып, өзінің сайлау округінде үлкен өзгерістерге ұшырады, оның көпшілігі өте сенімді 66,9 пайыздан едәуір төмендеп 53,2 пайызға дейін түсті. 1951 жылғы екі мәжілісті тарату сайлауында ол тағы да Уэйкпен кездесіп, оны 243 дауыспен (41 600-ден астам дауыс) басып озды. Бірнеше айдан кейін Бен Чифли (әлі де Еңбек партиясының басшысы) күрт қайтыс болғанда, Эватт оның орнын алу үшін қарсылықсыз сайланды. Бастапқыда оның басшылығы жақсы болды. Ол Мензистің Конституцияға Коммунистік партияны тыйым салу туралы түзету енгізу әрекетіне қарсы сәтті науқан жүргізді. Еңбек партиясындағы көптеген коммунизмге қарсылар бұл саяси және саяси тұрғысынан қателік деп санады, себебі көптеген кәсіподақтарға коммунистердің белсенді түрде енуі және коммунизмнің ұлттық қауіпсіздікке төндіретін қауіпі бар еді. Стэн Кионнан басқа, коммунизмге қарсылардың ешқайсысы Эваттың ұстанымын ашық сынамады. Эватт 1954 жылғы сайлауда жақсы үгіт жүргізіп, Мензис үкіметін жеңуге төрт орын жетіспеді. Еңбек партиясы сайлауда биліктегі Либералдық-Ауылдық коалициядан артық екі партиялық басымдық дауысын алды, бірақ дауыстардың тең емес таралуы коалицияға көбірек орындарды сақтап, үкіметте қалуға мүмкіндік берді. Эватт сайлау науқаны кезінде кеңес дипломаты мен оның әйеліне қатысты Петров ісінің Мензистің қауіпсіздік қызметтерімен бірлесіп, Эватты беделсіз ету мақсатында жасалғанына сенді. Тыңшылық жөніндегі кейінгі Корольдік комиссияда ұсынылған құжаттар Австралияда кеңестік тыңшылар желісінің бар екенін көрсететін дәлелдер ұсынды және Эваттың екі қызметкерінің есімдерін атады. Эватт Корольдік комиссия алдында өз қызметкерлерінің адвокаты ретінде пайда болды. Оның негізгі АСИО оперативтігі Майкл Биалускиді тексеруі комиссияның тыңдауларын өзгертті және үкіметті қатты алаңдатты. Корольдік комиссия Эваттың сотқа қатысуға рұқсатын дереу алып тастады. Эватт бұл бас тартудың Мензис үкіметінің пайдасына соттың әділдігінен туындағанын мәлімдеді. Эваттың сайлауда жеңілуі және Мензистің АСИО-мен бірлесіп Петровтың бас тартуын ұйымдастырғанына сенуі Еңбек партиясының ішінде оның Корольдік комиссия алдында пайда болу шешімін сынауға әкелді. Ол бұған қоса, Кеңес Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотовқа хат жазып, Австралиядағы кеңес тыңшылығы туралы айыптамалардың рас екенін сұрады. Молотов жауап бергенде, Еватт хатты Парламентте оқып берді, екі жақ та күлгенге дейін палатаны бір сәт үндемеді. Эватт сонымен қатар, оның сайлау науқанын саботаждаған Католиктер басымдығы бар "Групперлерді" кінәлады. Кейін ол Виктория Еңбек партиясына енген "Групперлерді" ашық сынап, партияның бөлінуіне себепші болды, көптеген "Групперлер" партиядан шығып кетті немесе қуылды. Наразылар Демократиялық Еңбек партиясын құрды, ол келесі сайлауларда Еңбек партиясына қарсы басымдықтарды берді. Бұл, Мензиске деген жеккөрушілікпен бірге, Эватты көптеген қателіктерге итермеледі. Осы факторларға байланысты Еңбек партиясы 1955 жылғы сайлауда ауыр жеңіліске ұшырады, 11 орынға төмендеді. Эватттың өзі Бартон округінде жеңіліске жақын болды, өйткені тәуелсіздердің үштен бірінің басымдығы оның Либералдық партиядан қарсыласына көшті. 1958 жылғы сайлауда ол Хантерге көшті, ол Еңбек партиясы үшін сенімді саналатын сирек орындардың бірі болды. Егер Демократиялық Еңбек партиясы партияға қайта оралса, басшылық лауазымынан кетуге дайын екенін ұсынды. Ұсыныстан бас тартылып, Еңбек партиясы тағы да ауыр жеңіліске ұшырады.

Жаңа Оңтүстік Уэльстің бас судьясы (19601962)

1960 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Еңбек партиясы үкіметі Эватты Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының бас судьясы қызметіне тағайындады, бұл оның саясаттан қадірлі түрде кетуінің жолы ретінде кеңінен қабылдалды.

Денсаулық

Еваттың жақында жарық көрген өмірбаяндары оның мінез-құлқы 1950 жылдардың соңынан бастап ерекшеленіп кеткенін мойындайды. Пэт Фиске мен Дэвид Макнайт 1995 жылғы «Док» атты теледокументалды фильмінде Эваттың "ақыл-есінің нашарлауын" артериосклерозбен байланыстырды. 1962 жылы Эват стресске ұшырап, судьялық лауазымынан кетіске көндірілді. Ол 1965 жылдың 2 қарашасында 71 жасында Канберрада пневмониядан қайтыс болды.

Туыстары

Эваттың ең кіші інісі Клайв Р. Эват болды, оның үш баласы төменде тізілген:

Эваттың қызы, архитектор Пенелопа Сейдлер 1958 жылы Гарри Сейдлерге үйленді. Эваттың қызы Элизабет Эватт – адвокат және судья болды. Эваттың ұлы Клайв А. Эватт – ар-намысқа тиетін жала жабу ісі бойынша адвокат болды.

Құрметтер

1924 жылы Еватт британдық құқықтық жүйедегі губернаторлардың ерекше құқықтары туралы диссертациясы үшін LLD дәрежесін алды. Оның құрметіне еңбек қозғалысы үшін ғылыми-зерттеу институты аталды. Австралия астанасы территориясының Канберра қаласының Белконнен ауданындағы Эватт шағын қаласы да оның құрметіне аталған. Оның туған қаласы Мейтлендтегі жоғары мектептердің бірі (Мейтленд ұлдар жоғары мектебі) оның құрметіне қысқа мерзімге Еватт жоғары мектебі деп аталды, бірақ кейінірек бірнеше жылдан кейін орта білім беру мектебіне айналғанда Мейтленд жоғары мектебі деп қайта аталды. 1965 жылдың қараша айында Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының үкіметі Лугарнода Еватт паркін ашты, ол әлі күнге дейін жиі демалыс пен ойын-сауық үшін пайдаланылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Жастар Австралиясы жыл сайынғы ұлттық мектептер арасындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің моделі бойынша «Еватт кубогы» жарысын өткізеді, оның ішкі кезеңдері барлық штаттар мен аумақтарда өтеді. Еватт 1950 және 1953 жылдары Нобель бейбітшілік сыйлығына үміткер болды, бірақ екі рет те таңдалмады.