Кіріспе
Француз және баск географы Арно Мишель д’Аббади д’Араст, Чемберс Биографиялық сөздігінде Мишель Арно д’Аббади деп тізілген (1815 жылдың 24 шілдесінде Дублинде туған, 1893 жылдың 8 қарашасында Сибуреде қайтыс болған) – ирландиялық тегі француз және баск зерттеушісі, ең белгілісі ағасы Антуан д’Аббади д’Арастпен Эфиопияға жасаған саяхаттарымен танымал. Арно – географ, этнолог, лингвист, абиссиниялық полковниктермен жақсы таныс және олардың шайқастары мен сарай өмірінің тікелей куәгері болған. Екі бауырдың саяхаттары туралы толық есеп 1868 жылы Арно тарапынан "Douze ans de séjour dans la Haute Ethiopie" [fr] деген атпен жарияланды. Кітап ағылшын тіліне аударылып, "Жоғарғы Эфиопияда он екі жыл" деп аталды.
Arnaud Michel d'Abbadie d'Arrast, listed in the Chambers Biographical Dictionary as Michel Arnaud d'Abbadie (born 24 July 1815 in Dublin; died 8 November 1893 in Ciboure) was an Irish born French and Basque explorer, best known for his travels in Ethiopia with his elder brother Antoine d'Abbadie d'Arrast. Arnaud was a geographer, ethnologist, linguist, familiar with the Abyssinian polemarch and an active witness to their battles and the life of their courts. The general account of the two brothers' travels was published by Arnaud in 1868 under the title Douze ans de séjour dans la Haute Ethiopie [fr]. The book has been translated into English ("Twelve Years in Upper Ethiopia").
18151836 жыл
Антуан сияқты Арнаудты да 12 жасқа дейін гувернанта оқытты, содан кейін ол Париждегі Генри IV лицейіне түсті. Арнаудтың тілдерді үйренуге ерекше қабілеті болды және ол ағылшын, латын және грек тілдерін мүжілді. Он жеті жасында достары оны ізгі, қайырымдылық ұйым ретінде масондықпен таныстырды. Арнауд қызығушылық танытты, бірақ оны қабылдау күні одан сектаның құпиясын ашпауға ант беру сұралды. Ол үшін бұл ашылу болды: «Егер олар жасырынса, онда олар кінәлі. Тек өз ісінен ұялатындар ғана жарықтан қашады». Сондықтан ол ант беруден бас тартты. Жиырма жасында Арнауд әскерге қосылғысы келді, себебі ол Алжирдің отарлануына қызығушылық танытты. Бірақ анасы әскери мансапқа қарсы болды және оны Баск еліндегі Аудоға, ата-бабаларының жеріне жіберді. Арнауд Баск елін аралап, баск тілін үйренді. Ол ағасы Антуанмен Аудо қаласында бірге тұрды. Арнауд ағасының Абиссинияны зерттеу жоспарын білген соң, онымен бірге Нилдің бастауын табуға бел буды.
Абиссинияны зерттеу (1837-1849)
Антуан мен Арно он екі жыл бойы Абиссинияны зерттеді, ол он тоғызыншы ғасырдағы еуропалықтарға көбінесе беймәлім болған, Африканы зерттеуге көбірек ден қойып жатқан, бірақ бастапқыда ірі өзендермен шектелген ел. Африканың кең аумақтарының географиясы, геодезиясы, геологиясы және этнографиясы толыққанды зерттелмеген еді, ал 1840 жылғы карталарда Африка мүйізіндегі Харар-Могадишу-Гуардафуи үшбұрышы бос қалған. Аумағы зор болды. Абиссинияның провинциялары 300 000 км²-ден астам жерді қамтыды. Жағдай өте қиын болды. Соғыстар үздіксіз болып, адал одақтастар бір күні жауға айналуы мүмкін еді. Тарихшылар осы кезеңді "Принцтер дәуірі" немесе "Земен Месафинт" деп атайды. Тілдік кедергілер көп болды. Эфиопия алфавитінде 267 әріп бар, ол шамамен отыз тіл мен диалектте қолданылады. Жергілікті аурулар көп болды: тиф, мәйіс және көз аурулары. Колониялық державалардың күдігі де зерттеулерге кедергі келтірді: британдықтар, итальяндықтар, немістер және түріктер д'Аббади ағайындарын тыңшылық жасауда күдікпен қарады. Арно этнолог болған, оның басты мақсаты – саяхаттары барысында кездескен түрлі халықтарды зерттеу. Ал Антуан Ніл өзенінің бастауын табуға, елдің картасын жасауға және геодезиялық және астрономиялық өлшемдер жүргізуге ұмтылды. Ол жаңа әдістер ойлап тапты, ал ол жасаған карталардың дәлдігі тек әуе және спутниктік суреттердің пайда болуымен ғана басып өтілді. Арно мен Антуан – дінге берілген католиктер, шіркеу аббаттарының отбасынан шыққан. Антуан өзінің 1793 жылғы оқиғалар болмағанда, «Антуан д’Аббади, аббат лаи д’Арраст ен Суль» деп қол қоятынын айтқан. Олар христиан дінінің құлдырауына қарсы исламның жаулап алу қаупі төнген Эфиопия тауларына оларға көмектесу үшін барды. Арноның мақсаты – бұрынғы христиандық Эфиопия империясын қайта құру және мемлекетті Францияның «қорғауына» байланыстырып, Шығыс Африкада британдық отарлаудың алдын алу. Осы қиын елге сапар шегу үшін олар елдің әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін жақсы білуі қажет болды. Франциядан аттанғанға дейін олар барлық мүмкіндіктерін пайдаланып зерттеулер жүргізді, ал елдің этнологиясы, тілі және саясаты туралы олардың байқаулары өте маңызды болды.
Әбісінияда қалыңдар !
Екеуінің мінез-құлқы бір-бірінен мүлдем өзгеше еді. Ғалым Антуан екеуінің ішіндегі ең келісімдісі болып көрінді, бірақ ол табандылық пен шыдамдылық арқылы мақсатына жетті. Ол "мемир" деп аталатын эфиопиялық ғалым сияқты киініп, жалаң аяқ жүрді, себебі сандал тек арашалаулылар мен яһудилер ғана киеді. Ол білімін арттыруға көп күш жұмсады, көп ұзамай "кітап адамы" деп аталды. Арно болса, өте әсем мінезді және көзге түсетін болды, ханзадалар мен әскербасылармен байланыс орнатып, шайқастарға қатысып, өлімге көп рет дерлік келіп жетті. Ең бастысы, ол Годжам князі Дежазмах Гошудың досы және сенімді серігі болды, ол оны өз ұлындай көретін. Арно "Рас Михаэль" деп танылды. 1987 жылы тарихшы, заңгер, тіл білгіші және жоғары дәрежелі эфиопиялық шенеунік Берхану Абебе [fr] Принцтер дәуірінен алынған, Арноға ("Рас Михаэль") қатысты шумақтарды жариялады: "Оларға ұсынар тамақтым да жоқ, / Рас Михаэльдің адамдарының орнына жер мені жұтып қоймасын. / Бұл – шебердің қатесі ме, әлде қоланың жетіспеушілігі ме / Михаэльдің қылышының қынында әшекей жоқ па?". Тактикалық себептермен Арно мен Антуан жеке-жеке саяхаттап, көбінесе аз уақыт бірге өткізді, бірақ байланыста болды. Олар Ақ Нілдің бастауын табу үшін Каффа патшалығына "Эннарея" экспедициясын бірлесіп ұйымдастырды. Жалпы, Арно Антуан үшін алғашқы сапарларын жасап, жергілікті билерге жақындасу арқылы жағдай жасады. Ал Антуан Эфиопияның географиясы, геологиясы, археологиясы және табиғи тарихы туралы құнды ақпарат жинады.
Нил өзенінің басталуы
Ежелгі заманнан бері Нил өзені Судандағы Хартум қаласының жанында Көк Нил мен Ақ Нил екі өзеннің қосылуынан пайда болатыны мәлім болған. Бұл екі өзеннің бастауы сегізінші ғасырға дейін құпия болып келді. Ағайындылардың мақсаты – Ақ Нилдің қайнар көзін табу болды, кейбір географтар (әсіресе Джозеф Понс д'Арно) оның Каффа мемлекетінде деп есептеген.
Көк Ніл
Көк Нілдің бастауын 1618 жылы португалдық монах Педро Паэз тапқан, ал 1770 жылы шотланд зерттеушісі Джеймс Брюс барған. Өзен Тана көлінің оңтүстік-батысындағы Гиш-Абай маңынан басталып, көлді айқын ағыспен кесіп өтеді (Рона Женева көлін кесіп өткендей), содан кейін Бахер-Дардан шығып, Хартумға қарай ұзын ілмектей айналып өтеді. 1840–1841 жылдары Арно Лидж Дори әскерлерімен бірге бұлаққа жақын болды және оны көруге уақыт тапты. Ол осыны істеген үшінші еуропалық болды. Кітабында ол оған қысқаша сипаттама берді. Арнольд өзеннің көп салалы бастауының нақты, шартты атауына көп мән бермеді: «Бірақ мен осы сұрақтарды, олардан туындайтын мәселелерді және оларға себеп болатын теорияларды оларға қызығушылық білдіретін адамдарға қалдырамын; Абаидің танымал бұлақтарына сапарымда маған ең маңыздысы – оларға жету үшін өтуге тура келген халықтарды зерттеу болды». 1844 жылдың маусым-шілде айларында Антуан Дежазмах Бирудың әскерімен бірге болды, ол Дежазмах Гошудың ұлы және бастауға жақын екі аймақты бағындыруды қалаған. Антуан «Аббаяның көзін» (Антуанның есебіндегі ағылшын зерттеушісі, мүмкін, Шарль Бек, ол Хартумнан Көк Нілдің бағытын ұстанған) көрген бесінші еуропалық болуды қалады. Биру оған сол жаугершілік аймақта қорғау үшін он бес найзалы серік берді. Антуан бастаудың егжей-тегжейлі сипаттамасын және жасаған географиялық өлшемдерін жазды.
In June–July 1844, Antoine was with the army of Dejazmach Birru, the son of Dejazmach Goshu, who wanted to subdue two provinces near the source. Naturally, Antoine wanted to be the fifth European to visit "the Eye of Abbaia" (the English explorer mentioned by Antoine in his account is probably Charles Beke, who followed the course of the Blue Nile from Khartoum). Birru gave him an escort of fifteen spears to protect him in that hostile country. Antoine wrote a detailed description of the source and geographical measurements he made.
Ақ Ніл
Ақ Ніл өзені мен оның бастауы қалды. 1844 жылдың сәуірінде Антуан Ақ Нілдің мүмкін болатын салалары туралы өз ойлары мен байқауларын жариялады. Антуан мен Арно д’Аббади Омо өзенінің Ақ Нілдің негізгі саласы екеніне сенді. Гиби өзені Омоның негізгі саласы болғандықтан, олар Гиби өзенінің бастауын Ақ Нілдің бастауы деп санады. Көптеген қиындықтар мен қауіптерден кейін, 1846 жылдың 15 қаңтарында екі бауырлас Джиммадан солтүстікке қарайғы Бабья орманндағы Гиби өзенінің бастауына жетті. Олар француз туын орнатып, король Людовик Филипп I-нің денсаулығына көтеріп ішті. Бұл бастаудың координаттары: 7° 56' 37.68" N, 36° 54' 183 E28. Өкінішке орай, олардың негізгі болжамы дұрыс емес еді: Омо – Ақ Нілдің саласы емес. Антуан бұл жайлы хабарлағаннан кейін, оның бұл мәлімдемесін, әсіресе ағылшын саяхатшысы Чарльз Бекке қарсы шықты. Антуан д’Аббади Бекке хабарлама білгеннен кейін дереу жауап берді. Антуан д’Аббади мен Чарльз Бек арасындағы жарияланған хат алмасу сырттай тыныш, бірақ өте кескілесті. Бек Антонийдің байқауларын егжей-тегжейлі талдап, бірнеше мүмкін қателіктер мен үйлесімсіздіктерді көрсетті. Бірақ екі адамның арасындағы жағдай Бекке осылай болды: Антуан д’Аббади ешқашан Каффа патшалығына бармаған, бәрін ойдан шығарған. Бек наразылығын білдіріп, 1846 жылы Географиялық қоғамның Көк Нілді зерттегені үшін берген алтын медалін қайтарды.
18501893 жыл
1850 жылғы 26 шілдеде Антуан мен Арна д’Аббади д’Араст Географиялық қоғамның алтын медалін алды. 1850 жылғы 27 қыркүйекте екі бауыр "Құрмет легионы" орденімен марапатталды.
Эфиопияға қайта оралу
Арно Францияға Эфиопиядағы христиан империясын құру жобасын аяқтау үшін, Францияның қорғауындағы Дежазмах Гошумен бірге оралды. Ол есебін үкіметке Бассано герцогы арқылы жіберді. Герцог жағымды жауап берді, және ресми тапсырмасыз Арно Франция атынан Гошуға одақ құру мақсатында дипломатиялық сыйлықтар жеткізуге міндеттелді. Арноның анасы оған Тиграйдың батыс шекарасындағы Қара Нилдің саласы – Текезе өзенінен өтпеуді өтінді, осылайша Францияға қайту үшін теңізге оңай жете алатын болар еді. Массаваға қонғаннан кейін «Рас Михаилдың» оралуы туралы жаңалық тарады, Дежазмах Гошу досының келуін асыға күтті. Алайда, Гошу өзеннің арғы бетінде, Годжамда болды, және Арно берген уәдесіне сәйкес, оған қосыла алмады. Арно мен Дежазмах Гошу көптеген хаттар алмастырды, бірақ Арно өзінің антына адал болды. 1852 жылдың қараша айында Гур Амба шайқасы Дежазмах Гошудың қазасымен және кейін Теводрос II атанған Касса Хайлудың жеңісімен аяқталды. Арно үшін бұл апат болды, ол жақын досынан айырылды, және христиан империясын құру үміті де осымен жойылды. Күңгірт күйде, 1852 жылдың желтоқсан айының соңында Францияға қайтып келді. Франция мен Эфиопияны байланыстыруға жасаған соңғы әрекеті 1863 жылы болды. Осы кезде британдықтар Судан, Аден және Сомалиді қоса, аймақта күшті ықпалға ие болды және Эфиопияға да қорғауын кеңейтуге мүдделі еді. Бірақ, егер Франция әскери көмек көрсетсе, Негус британдық ұсыныстан бас тартуға дайын еді. Арно Францияның қамтамасыз ете алатын артықшылықтарын түсіндіру үшін Наполеон III-тен қабылдау сұрады. Император сыпайылықпен тыңдады, бірақ Англиямен жасалған келісімдерге байланысты араласудан бас тартты. 1868 жылы британдықтар Эфиопияға жорық жасады, нәтижесінде ел Британ империясының қорғауына өтті.