Кіріспе

Эсперанто тілінің орфографиясы

Эсперанто латын әліпбиінде жиырма сегіз әріптен тұрады, үлкен және кіші әріптермен жазылады. Бұл, сондай-ақ, тыныс белгілерімен және 0–9 цифрлары, $ € ¥ £ ₷ сияқты валюта таңбалары мен математикалық символдар сияқты әртүрлі логограммалармен толықтырылады. Эсперантоның авторы Л. Л. Заменгоф «бір әріп – бір дыбыс» принципін жариялаған, бірақ бұл қатаң ереже емес, жалпы ұстаным. Жиырма екі әріп ағылшын алфавитіндегідей (q, w, x және y әріптерінен басқа). Ал қалған алты әріпте диакритикалық белгілер бар: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ және ŭ, яғни, c, g, h, j және s әріптерінің үстінен сызықша, ал u әрпінің үстінен қысқа сызықша.

Стандартты әліпби

Эсперантоның стандартты орфографиясы латын әліпбиін қолданады.

Шығу тегі

Жазуы Батыс славян латын әліпбиіне ұқсас, бірақ ĉ, ĝ, ĥ, ĵ және ŝ әріптеріне карон орнына цирмфлекстер қолданылады. Сонымен қатар, ĝ және ĵ әріптерінің славян тіліндегі dž және ž емес, өзге тілдердегі негіздері латын және герман тіліндегі сөздердің, мысалы, ĝenerala "жалпы" (сын есім) және ĵurnalo "журнал" сөздерінің баспа түрін сақтауға көмектеседі. v әрпі басқа тілдерде v немесе w дыбыстарын білдіреді. Ау және е дифтонгтарының ŭ әрпі белорус тіліндегі Łacinka әліпбиіне ұқсас. Заменгоф француз тіліне арналған (өзінің өмірінде білімді адамдар үшін халықаралық лингва франка ретінде қызмет еткен) жазу машиналарында цирмфлекс диакритикасының «өлген» пернесі бар екенін пайдаланды: сондықтан француз жазу машинасына қол жеткізе алатын кез-келген адам ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ және олардың үлкен әріптерін еш қиындықсыз теруге болатын. Француз жазу машиналарында сондай-ақ , әрпі де бар, оны франкофон эсперантистер эсперантоның ŭ әрпінің орнына ұзақ жылдар бойы қолданып келген. Жеке компьютерлер пайда болғаннан кейін француз тіліндегі пернетақталарда әлі де ^ «өлген» пернесі бар, бірақ оны эсперанто әріптерін теру үшін пайдалану мүмкіндігі қолданылып жатқан бағдарламалық жасақтамаға байланысты болуы мүмкін. Заменгофтың дауысты әріптерді таңдауы кейбір славян тілдерінде сөйлейтін адамдарға таныс болды, мысалы, чех және словак тілдерінде эсперантоның ĉ және ŝ дыбыстары тиісінше č және š әріптерімен көрсетіледі; ал белорус тілінде эсперантоның ŭ әрпінің u әрпіне қатынасы белорус кириллицасының ў әрпінің у әрпіне қатынасына ұқсас. Географиялық атаулар ағылшын тіліндегі жазудан өзгеше болуы мүмкін, әсіресе x, w, qu және gu әріптері үшін, мысалы, Vaŝintono "Вашингтон, округ Колумбия", Meksiko "Мексика қаласы" және Gvatemalo "Гватемала". Басқа жазу айырмашылықтары да кездеседі, мысалы, эсперанто сөздері ағылшын тіліндегі жер атауларының жазуына емес, айтылуына негізделген кезде, мысалы, Brajtono – Brighton үшін.

Вариациялар

Барлық діңгекше белгілері бар әріптер бірегей болғандықтан, олар көбінесе қолмен жазуда қарапайымдатылады. Ең көп кездесетін діңгекше белгісі – циркумфлекс, ол көбінесе макрон немесе сүйір белгіге ұқсап келеді (мысалы, ĝ орнына ḡ немесе ǵ).

ASCII транслитерациясы

Дұрыс орфография қолдану қиын болған жағдайда, Эсперантоны ISO негізгі латын әліпбиіне енгізу және басу үшін екі кең таралған тәсіл бар. Заменгоф циркумфлекс әріптерін "h жүйесі" деп аталатын h әрпімен жазылатын диграфтармен алмастыруды ұсынған: ch, gh, hh, jh, sh – сәйкесінше ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ үшін, ал ŭ әрпін u деп жазуды ұсынған, сонымен қатар осы әріптердің нақты тізбектерін ажырату үшін апостроф немесе дефис қолдану қажет (мысалы, ses hora). Цитата белгілері – барлық тыныш белгілердің ең көп нұсқаларын қамтиды. Эсперанто тіліндегі цитата белгілерін пайдалану туралы Заменгоф еңбектерінде ешқандай мәлімдеме жасалмаған; баспагер қолда бар нәрсені пайдаланады деп есептелді, әдетте баспагер елінің ұлттық стандартын қолданатын. Em тирелер (—), гильметтер (немесе кері гильметтер), қос тырнақшалар (және неміс стиліндегі тырнақшалар) және тағы да басқалары қолданылады. Бірақ мәтін өңдеу құралдары пайда болғаннан бері, стандартты ағылшын тырнақшалары ең көп таралған. Цитаталар үтір немесе қос нүкте арқылы басталуы мүмкін. Эсперантистер арасында уақыт пен күнді көрсету форматы біртәлденген емес, бірақ толық жазылмаған жағдайда 1970 01 01 (ISO) немесе 1 jan 1970 сияқты халықаралық деңгейде түсінікті форматтарға басымдық беріледі ("la 1 a de januaro 1970").

Капитализация

Капитализация сөйлемнің бірінші сөзіне және есімдік ретінде қолданылғанда жеке есімдерге қолданылады. Айлардың, апта күндерінің, этностардың, тілдердің және жеке есімдердің сипаттауыш түрлері әдетте бас әріппен жазылмайды (мысалы, "англикан", "англикалық", "америкалық"), бірақ ұлттық нормалар мұндай ережелерден жоғары тұра алады. Тақырыптардағы жазу әртүрлі: кейде тек тақырыптың бірінші сөзі бас әріппен жазылады (роман стилі), ал кейде барлық мағыналы сөздер бас әріппен жазылады (ағылшын стилі). Жеке есімдердің акронимдері мен аббревиатуралары үшін барлық әріптер үлкен немесе кішкентай болып жазылуы мүмкін, бірақ "т.б." сияқты жалпы қолданылатын сөздер үшін емес. Әдетте, отбасылық атының жазылуындағы ұлттық есімдердің әртүрлі конвенцияларын шатастырмау үшін кішкентай әріптер қолданылады: kalocsay Kálmán, Leslie cheung Kwok Wing. Жеке есімге қосымша префикс қолданылғанда, түйе жазуы (Camel case) қолданылуы мүмкін, мысалы: la geZamenhofoj (Заменгофтар), pra Esperanto (Прото Эсперанто). Бұл ресейлік стильдегі буындық акронимдерге де қатысты, мысалы, "Интернет сөздігі" деген мағына беретін Reta Vortaro үшін ReVo атауы, ол "рев" (арман) сөзімен омоним болып табылады. Кейде орфографиялық ойын-сарқылымдар үшін әртүрлі регистрде жазу қолданылады, мысалы espERAnto, ол esperanta radikala asocio (Радикалды Эсперанто қауымдастығы) дегенді білдіреді. Заменгоф ресми емес ci және ресми, үлкен әріппен жазылған Vi екінші жақ жекелік есімдігін қарама-қарсы қойды. Дегенмен, қазіргі кезде vi екінші жақ есімдігі ретінде, санына қарамастан, кішкентай әріппен қолданылады.

Spesmilo символы

Эсперанто жазуының ерекшелігі – spesmilo (1000 specie) таңбасы, , бұл бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін бірнеше британдық және швейцариялық банктер қолданған, қолданыстан шыққан халықаралық көмекші Эсперанто валютасының бірлігін білдіретін Sm монограммасы. Ол көбінесе Sm деп жазылады, әдетте курсивпен.

Басқа жазулар

Ағылшын тілі үшін жасалған Шави алфавиті Джон Уэсли Старлингпен эсперанто үшін өңделді. Көп тараған болмаса да, Шави алфавитімен жазылған мәтіндердің үлгілері бар кем дегенде бір кітапша жарық көрді. Барлық әріптер ағылшын тіліндегі мәндерімен сәйкес келмейді, сондай-ақ айыптау жағдайының соңғы буындары мен етістік өзгертулері үшін әріптердің ерекше формалары қосылды; грамматикалық соңғы буындар мен "the" (la), "or" (aŭ) және "and" (kaj) сөздері лигатуралар түрінде жазылады. Дауыссыз әріптер ағылшын тілінен өзгеше. Эсперантодағы a, e, i, o, u әріптері ағылшын тіліндегі әріптерді пайдаланады, бірақ o және u әріптерінің фонетикалық сәйкестігінен гөрі графикалық симметрияға көбірек мән беріледі. C әрпі – е және i әріптерінің алдындағы кастиль тіліндегі c-нің дыбысын, ал ĥ әрпі – әріпіне кері дыбысты білдіреді. Ең көп айырмашылықты m және n әріптері құрайды, олар ағылшын тіліндегідей, бірақ графикалық тұрғыдан ағылшын Шави алфавитінен гөрі ерекше әріптер ретінде жақсырақ көрінеді. АҚШ телесериалы "Resident Alien" эсперанто тілін шетел тілі ретінде транскрипциялау үшін u және v әріптерін ажыратпайтын және диакритикалық белгілерді назарға алмайтын арнайы жазу жүйесін қолданады. Бұл жазу оңнан солға қарай жүргізіледі. Кириллица жазуы да эсперанто тілін жазуға бейімделген. 2017 жылы жапон тілінде шыққан "The Expression Amrilato" және оның 2021 жылғы жалғасы "Distant Memoraĵo" латын әліпбиінде өңделген эсперанто тілінде жазылған Juliamo деп аталатын тілді ұсынады.