Кіріспе

Пенсильвания штатының Геттисбург қаласының оңтүстігінде орналасқан Кулпс Хилл Геттисбург шайқасында маңызды рөл атқарды. Ол екі дөңгелек төбеден тұрады, оларды тар қырат бөліп тұрады. Оның тығыз орманды жоғарғы төбесі теңіз деңгейінен 630 фут (192 м) биіктікте орналасқан және 1865 жылдың 31 қазанында "Кулпс Хилл" деп атала бастады. Геттисбург шайқасы барысында, 1863 жылдың 1-3 шілдесінде, Кулпс Хилл Одақ әскерінің қорғаныс шебінің өте маңызды бөлігі болды, оң жақ қанатының негізгі нысаны, "балық ілгегі" деп сипатталатын шептің "тікенді" бөлігі. Төбені ұстаудың өзі аса маңызды болмаса да, оның тығыз орманды беткейлері артиллерия орналастыруға қолайсыз болды, бірақ оны жоғалту Одақ әскері үшін ауыр салдарын тудырар еді. Ол Зират төбесі мен Балтимор жолын бақылап тұрды, соңғысы Одақ әскерін жабдықтау және Балтимор немесе Вашингтонға Конфедерация әскерінің шабуылын тоқтату үшін маңызды болды.

Геттисбург шайқасы, бірінші күн

Калп тауы 1 шілде 1863 жылы түскен кезде Одақ әскерлерімен, көршілес Зират тауымен бірге, сол күні қаланың солтүстігінде және батысында Конфедерацияның жеңісінен кейін шегінуден жиналу орталығы ретінде басып алынды. Генерал-лейтенант Ричард С. Иуэллге қаланың оңтүстігіндегі биіктіктерді басып алуға құқық берілді, және ол Кулпс тауының бос екенін және осылайша жақсы нысана екенін ойлады, бұл Зират тауындағы Одақтың позициясын тұрақсыз ететін еді. Оның генерал-майор Эдвард "Аллегени" Джонсон басқаратын үшінші дивизиясы майданға жаңа ғана келді, және Джонсонға, егер ол бұрыннан жасалмаса, төбені басып алуға бұйрық берілді. Джонсон Кулпс тауын баспады. Ол барлау үшін шағын топ жіберді, олар I корпустың 7-ші Индиана жаяу әскерімен кездесті, бұл бригаданың бөлігі, генерал Джеймс С. Уодсворттың дивизиясы, ол корпустың пойыздарын күзетіп, қазір Темір бригадамен бірігіп, Семинария қырқасындағы қатал шайқастан кейін ор қазып жатқан еді. Джонсонның тобы күтпеген жерден шабуылға ұшырады және қашып кеткенге дейін тұтқынға түсуге асығысқан еді. Иуэллдің сол кешкі Кулпс тауын немесе Зират тауын басып алмауы шайқастағы зор мүмкіндіктің қалыс қалғаны деп есептеледі. Оның одан әрі іс-қимыл жасауға тартынған себебінің тағы бірі – Одақ әскерлерінің шығыстан Хановер жолымен жақындап келе жатқаны туралы хабар болды. Бұл генерал-майор Генри В. Слокум басқаратын XII корпустың алғы шебі болды. Егер сол әскерлер қолайсыз уақытта келгенде, Иуэллдің қанаты айналып өтілген болар еді.

Екінші күн

1863 жылғы 2 шілде күні таңертең XII корпус келді және төбені нығайтты. 62 жасындағы генерал Джордж С. Грин, соғыс алаңындағы ең үлкен одақтас генералдарының бірі, генерал-майор Джон У. Гиари дивизиясында бригада командирі болды. Соғыстан бұрын азаматтық инженер болғандықтан, қорғаныс құрылыстарының маңыздылығын жақсы түсінді. Оның дивизиясы мен корпусы командирлері Калпс-Хиллде ұзақ уақыт тұрақтамайтындарына сенді және оның бекініс салуға деген ынтасын бөліспеді, бірақ оның күш-жігеріне қарсы болған жоқ. Ол әскерін ағаштарды кесуге, тас пен топырақ жинауға, тиімді қорғаныс позицияларын құруға кірістірді. 2 шілдедегі одақтың қорғаныс позициялары солтүстікте Стивенс-Ноллдағы артиллериялық батареяларымен басталды, одан кейін I корпустың Уодсворт дивизиясы, Гриннің Нью-Йорк бригадасы жоғарғы беткейде солтүстіктен оңтүстікке қарай орналасты, ал генерал Томас Л. Кейннің бригадасы төменгі беткейдегі бекіністердің артында Гриннің желісіне қосылды. Осы алдыңғы шептің артында солдан оңға қарай полковник Чарльз Кенди, полковник Арчибальд Л. Макдугалл, полковник Силас Колгроув және генерал Генри Х. Локвудтың бригадалары орналасты, олар Спенглер бұлағынан өтіп, МакАллистер орманы арқылы созылды. (Соңғы үш бригада генерал Томас Х. Ругердің XII корпусы дивизиясынан болды, ол генерал Альфей С. Уильямстың орнын уақытша басқарды.) Сол күні таңертең Конфедерация генерал Роберт Ли одақтың шебінің екі жағына да шабуыл жасауға бұйрық берді. Генерал-лейтенант Джеймс Лонгстрит өзінің бірінші корпусымен одақтың сол жағына шабуыл жасады (Литтл Раунд Топ, Дьяволдың үйі, Будақ егістігі). Иуэлл мен Екінші корпустың міндеті одақтың оң жағына бір уақытта демонстрация жасау болды, бұл Лонгстритке қарсы одақ қорғаушыларын алаңдатуға және бекітуге бағытталған шағын шабуыл еді. Иуэлл өзінің демонстрациясының табысын өз қалауынша толыққанды шабуылмен пайдалануы керек еді. Иуэлл сағат 16:00-де Лонгстриттің оңтүстікке қарай атып жатқан қаруларының дыбысын естігеннен кейін демонстрациясын бастады. Ол үш сағат бойы демонстрациясын солтүстік-шығысқа қарай 1600 метр қашықтықта орналасқан Беннер төбесінен артиллериялық шабуылмен шектеуге шешім қабылдады. Бірақ бұл демонстрацияға қарамастан, Иуэлл Потомак армиясының қолбасшысы генерал-майор Джордж Г. Мидтің назарын аудармады. Мид сол жақ қанатындағы қаһарлы шайқастармен айналысып, мүмкіндігінше көп күшейткіштерді жіберуге тырысты. Ол Слокумға XII корпусты көмекке жіберуді бұйырды. Ол бүкіл корпустың жіберілгенін бұйырды ма, әлде Слокумға бір бригаданы қалдыруға нұсқау берді ме, белгісіз, бірақ соңғысы Слокумның істегені және Грин бригадасы Калпс-Хиллді қорғау үшін жалғыз жауапкершілікке ие болды. Грин төменгі беткейдің бір бөлігін қамту үшін оң жаққа қарай желісін созды, бірақ оның 1400 адамы конфедерациялық шабуыл кезінде қауіпті түрде созылып кететін еді. Олар тек бір ғана майдан шебінде, резервтерсіз тұрып алды. Таудан жіберілген одақ әскерлерінің бес бригадасының тек үшеуі ғана шайқасқа қатысты. Гери дивизиясының қалған бөлігі Балтимор Пайк жолымен жүріп өтіп, оңға бұрылатын маңызды бұрылысты жіберіп алды. Олар қайда екендерін түсінген кезде, одақтың сол және ортадағы дағдарыс басылды. Сағат 19:00-де, кешкі батқанда, конфедерациялықтардың сол және ортадағы шабуылдары баяулағанда, Иуэлл өзінің негізгі жаяу әскер шабуылын бастады. Ол генерал-майор Эдвард "Аллегени" Джонсон дивизиясынан үш бригаданы (4700 адам) Рок-Крик арқылы және Калпс-Хиллдің шығыс беткейіне жіберді. Бригадалар солдан оңға қарай генерал Джордж Х. Стюарт, полковник Джесси М. Уильямс (Николл бригадасы) және генерал Джон М. Джонстың бригадаларынан тұрды. Stonewall бригадасы, генерал Джеймс А. Уокердің басшылығымен, күні ертерек Рок-Криктің шығысында конфедерацияның сол жақ флангін қоршау үшін жіберілген еді. Джонсон Уокерге қараңғы шабуылға қосылуға бұйрық бергенімен, ол мұны жасай алмады, өйткені Stonewall бригадасы генерал Дэвид М. Греггтің басшылығымен одақтың ат әскерімен Бринкерхофф қырқасын басып алу үшін күресті. Ұрыстар басталғанда Грин сол жағындағы I корпус пен XI корпустан көмек сұрады. Уодсворт үш полк жіберді, ал Зират төбедегі генерал-майор Оливер О. Ховард төрт полк жіберді - барлығы 750 адам, олар Гриннің резервінде болды және оқ-дәрілердің азаюын қалпына келтіруге көмектесті. Конфедерацияның оң жақ флангісінде Джонстың виргиниялықтар бригадасы ең қиын жерді, Калпс-Хиллдің ең тік бөлігін кесіп өтуге мәжбүр болды. Олар ормандарды аралап, тасты беткейге көтерілгенде, одақтың бекіністерінің күшіне таң қалды. Олардың шабуылдары 60-шы Нью-Йорк полкімен салыстырмалы түрде оңай жеңіліске ұшырады, ол өте аз шығынға ұшырады. Конфедерациялықтардың шығыны жоғары болды, оның ішінде жараланған және майданды қалдырған генерал Джонс та болды. Нью-Йорк офицерлерінің бірі: "Егер бекіністер болмағанда, біздің желіміз бірден оқ жаңбыры мен адам ағынынан жойылған болар еді", - деп жазды. Орталықта Николлдің Луизиана бригадасы Джонстың бригадасымен ұқсас тәжірибе алды. Шабуылдаушылар қараңғыда көрінбейтін, оқ атқан сәтте ғана көрінетін, бірақ қорғаныс құрылыстары әсерлі болды және 78-ші және 102-ші Нью-Йорк полктері төрт сағатқа созылған шайқаста аз шығынға ұшырады. Стюарт полктері сол жақта төменгі төбедегі бос бекіністерді басып алып, қараңғыда Гриннің оң жақ флангіне қарай жолын табуға тырысты. Одақ қорғаушылары шыдамсыздықпен күтіп, конфедерациялық мылтықтардың жарқылына қарайды. Бірақ олар жақындағанда, Гриннің әскері күшті атыс жасады. 3-ші Солтүстік Каролина полкі "масты адам сияқты теңселіп, шатқады". Стюарттың сол жағындағы екі полк, 23-ші және 10-шы Виргиния, 137-ші Нью-Йорк полкінің бекіністерін айналып өтті. Бұрынғыдай полковник Джошуа Л. Чемберленнің басшылығымен Литтл Раунд Топтағы 20-шы Мэн полкі сияқты, 137-ші Нью-Йорк полкінің полковнигі Дэвид Айрленд одақ армиясының шеткі жағында, күшті флангтық шабуылды тойтарды. Үлкен қысыммен Нью-Йорктіктер Грин жасаған оңтүстіске қарай беткейлі траншеяны басып алуға мәжбүр болды. Олар негізінен өз орнында тұрып, флангты қорғады, бірақ олардың үштен бірі шайқаста қаза тапты. Қараңғылық пен Грин бригадасының батыл қорғанысының арқасында Стюарттың әскері одақ армиясының негізгі байланыс жолына, Балтимор Пайкқа, олардың алдында 600 метр қашықтықта жақын екенін түсінбеді. Айрленд және оның әскері Мид армиясына үлкен апаттың орын алуына жол бермеді, бірақ олар Мэн штатындағы әріптестері сияқты танылмады. Қараңғыда шайқасқанда, резервтен келген 1-ші Солтүстік Каролина полкі қателікпен Конфедерацияның 1-ші Мэриленд батальонына оқ атты. (Геттисберг ұлттық әскери паркіндегі осы батальонға арналған ескерткіште "2-ші Мэриленд" деп жазылған, осылайша екі одақтың 1-ші Мэриленд полкімен шатастырмау үшін. 1-ші және 2-ші Мэриленд полктерінің құрамында да сол адамдар мен офицерлер болды, "1-ші" Мэриленд 1862 жылы таратылып, бірнеше айдан кейін қайта құрылды. "2-ші" белгісі Геттисберг уақытында ресми болған жоқ және тек адамдар қолданба ретінде қолданылды.) Шайқастың қызығында, II корпусының қолбасшысы генерал-майор Винфилд Скотт Хэнкокқа Зират төбесіндегі шайқас туралы хабар жетті, ол дереу қосымша резерв күштерін жіберді. 71-ші Пенсильвания Гриннің оң жағындағы 137-ші Нью-Йорк полкіне көмектесу үшін кірді. Түннің соңында XII корпусының қалған бөлігі келген кезде, конфедерациялық әскерлер төбенің оңтүстік-шығыс беткейіндегі одақтың қорғаныс шебінің бір бөлігін, Спенглер бұлағының жанында басып алды. Бұл одақ әскері қараңғыда адасып, тастап кеткен позицияларында жау әскерін тапқанда үлкен жаңжал тудырды. Генерал Уильямс жалғастырғысы келмеді...

Үшінші күн

1863 жылдың 3 шілдесінде генерал Лидің жоспары – Кулпс-Хиллдегі шабуылды Лонгстрит пен А.П. Хиллдің зират төбесіне жасаған шабуылымен үйлестіріп, қайта жаңарту болатын. Лонгстрит ерте шабуылға дайын болмады, ал Кулпс-Хиллдегі Одақ әскерлері Лиді күтіп тұрмады. Таң атқанда, бес Одақ батареясы Стюарт бригадасының басып алған позицияларына атыс ашты және оларды 30 минут бойы басып ұстады, содан кейін Гиридің екі бригадасы жоспарланған шабуылға көшті. Бірақ Конфедерация әскерлері олардан бұрын қимыл жасады. Лидің шайқас басталмасын кешіктіру әрекеті сәтсіз аяқталды. Иуэлл жеделхатшы арқылы қысқа жауап берді: «Кейін қайтаруға кеш». Шайқас таңға дейін жалғасты, Джонсонның әскерлері үш рет шабуыл жасады, олардың барлығы да сәтсіз аяқталды. Бұл шабуылдар, негізінен, кешегі шайқастың қайталауы болды, бірақ күн жарығында. Кешегі түнде шайқас тоқтағандықтан, XI корпустың бөлімшелері I және VI корпустардан қосымша күштермен нығайтылды. Иуэлл Джонсонды генерал-майор Роберт Родстың дивизиясынан қосымша бригадалармен нығайтты, яғни генералдар Джуниус Дэниел мен Уильям «Экстра Билли» Смит және полковник Эдвард А. О’Нил басқаратын бригадалармен. Бұл қосымша күштер Одақтың берік қорғаныс позицияларын жеңуге жеткіліксіз болды. Грин кеше қолданған тактиканы қайталады: ол полктерді бекіністерден ауыстырып, қайта зарядтау кезінде атуды тоқтатпады. Үш Конфедерация шабуылының соңғысында, сағат 10-да (10:00), Уокердің «Стоунволл» бригадасы және Дэниелдің Солтүстік Каролина бригадасы Гринге шығыстан шабуыл жасады, ал Стюарт бригадасы ашық даладан төбеге қарай Канди мен Кейн бригадаларына қарсы жылды. Алайда екі шабуыл да ауыр шығынмен кері қайтарылды. Биіктіктерге жасалған шабуылдар тағы да нәтижесіз болды, ал оңтүстікке қарайғы ашық далаларда артиллерияның тиімді қолданылуы шешуші рөл атқарды. 1-ші Мэриленд «Потомак үй» бригадасы (аты айтылғандай, тәжірибесі жоқ жалдамалы әскерлерден құралған) жұмыс сызығына параллель ашық даладан өтетін тас қабырға үшін күрескенде ауыр зардап шекті. Гири оларды Кенди бригадасының 147-ші Пенсильвания полкімен алмастырды, ол сәтті шабуыл жасады және алаңға пенсильваниялықтардың подполковнигі Арио Парди-младшийінің құрметіне «Парди алаңы» деген ат берілді. Шайқас шамамен түске қарай аяқталды, Спенглер бұлағының жанында екі Одақ полкінің бекер шабуылымен. Генерал Слокум алыстағы Пауэрс-Хиллден байқап, Конфедерация әскерлерінің әлсірегенін сезіп, Ругерге олар басып алған бекіністерді қайтарып алуға бұйрық берді. Ругер бұйрықты Сайлас Колгроувтың бригадасына жеткізді, ол Конфедерация позициясына тікелей шабуыл жасау деп қате түсіндірілді. Шабуылға таңдалған екі полк – 2-ші Массачусетс және 27-ші Индиана – барлығы 650 адамнан тұрды, ал бекіністердің артында 100 метрлік ашық далада 1000 конфедерация әскері орналасқан. 2-ші Массачусетс полкінің подполковнигі Чарльз Мадж бұйрықты естігенде, офицердің оны қайталауын талап етті: «Бұл кісі өлтіру, бірақ бұйрық осылай». Екі полк кезекпен шабуыл жасады, Массачусетс әскерлері алда болды, екеуі де ауыр шығынмен кері қайтарылды: Массачусетс сарбаздарының 43%, Индиана сарбаздарының 32%. Генерал Ругер бұл қате бұйрықты «шайқастың қызуында болатын бақытсыз оқиғалардың бірі» деп сипаттады. Көмек күшіне ие болған және шабуылға қайтадан тырысқанға қарамастан, Джонсон өзінің барлық желісі бойынша ауыр зардап шекті. Полковник О’Нил өзінің бригадасы «бірнеше рет олардың бекіністеріне шабуыл жасады, бірақ әр жолы кері шегінуге мәжбүр болды. Көптеген батыр адамарлар қаза тапты». Кулпс-Хиллдегі жоғалтулар Джонсон дивизиясында шамамен 2000 адамды құрады, яғни үштен бірін. 3 шілдеде нығайту бригадаларынан тағы 800 адам қаза тапты. XII корпус екі күнде 1000-ға жуық адамды жоғалтты, оның ішінде Грин бригадасынан 300 адам, яғни бестен бірі. Алфеус Уильямс бұл шайқастың нәтижесіздігін былай деді: «Көтерілісшілердің бұл әрекетті алғашқы жарты сағатта оларға пайдасыз екенін білгеніне қарамастан, оны ұзақ уақыт жалғастыруы таңғаларлық». Соғыстың қайғылы оқиғаларының бірі Калптар отбасымен байланысты. Кулпс-Хиллдің иесі Генри Калп, Джон Уэсли Калп пен Уильям Калптың әкесі Эсайас Калптың туысы болды. Уэсли Конфедерация штатының армиясына (2-ші Вирджиния жаяу әскері) қосылды, ал Уильям Одақ армиясына (87-ші Пенсильвания жаяу әскері) қосылды. Уэслидің полкі Кулпс-Хиллде шайқасты, ол 3 шілдеде Генри Калптың меншігінде немесе оның жанында қаза тапты. Анық айтқанда, ол басқа әскерден келген хабарды алып жүрген, Геттисбергде туған дос Джон Скеллидің қазасы туралы «Джинни» Уэйдке жеткізуі керек еді, ол шайқас кезінде қаза тапқан жалғыз бейбіт тұрғын болды. Оның інісі Уильям Геттисбергде болған жоқ және соғыстан аман қалды, бірақ Уильям Калп өзінің бауырласын сатқын санап, оның есімін ешқашан атаған жоқ.

Салдары

Кулпс-Хилл шайқастан кейін маңызды туристік орынға айналды. Қалаға жақын болғандықтан және көптеген шайқастар ашық далада болғаннан өзгеше, бұл жер тығыз орманды болды, ал қарқынды атыс ағаштарға айқын зардап келтірді, олардың кейбіреулері тіпті түгелдей қирады. Тек 3 шілде күні Гирри дивизиясы 227 000 оқ жұмсағанын хабарлады. Соғыстың іздері мүлдем жойылып, табиғат бекіністерді қайта жаңартуға жиырма жылдан астам уақыт кетті. Бүгінде Кулпс-Хиллде көптеген ескерткіштер мен бақылау мұнарасы орналасқан, олардың барлығы АҚШ Ұлттық саябақтар қызметінің Геттисбург ұлттық әскери паркінің құрамында күтіледі.