Кіріспе
Америка Азамат соғысының шайқасы
Камберленд шіркеуі мен Хай Бридж шайқастарынан кейін, 7 сәуірде генерал Грант Лиге Солтүстік Вирджиния армиясын тапсыру уақыты келді деген хабарлама жіберді. Ли жауап хатында өтінішті қабылдамағанын, бірақ Гранттың қандай шарттарды ұсынатынын білгісі келетінін жазды. 8 сәуірде генерал-майор және брифеттік генерал-майор Джордж Армстронг Кастер басқаратын одақтың атты әскері Ли армиясын күтіп тұрған үш жабдықтау пойызын Аппоматтокс станциясында қолға түсіріп, өртеп жіберді. Енді Федералдық күштер – Потомак армиясы мен Джеймс армиясы Аппоматтоксқа жақындап келе жатқан еді. Аппоматтокстегі жабдықтау қорын жоғалтқан Ли енді батысқа қарай, Линчбургтегі темір жолға үміт артты, онда оны қосымша жабдықтау күтіп тұрды. Бірақ, 8 сәуір күні таңертең, Стоунменнің Солтүстік Каролина және оңтүстік-батыс Вирджинияға жасаған шабуылынан бөлінген 15-ші Пенсильвания атты әскерінің батальоны Линчбургке үш шақырымдай жақындап, үлкен күштің алғы шебіндей көрінді. Осы жаңа қауіпке қарамастан, Ли Линчбургке баруға бекінді. Лиге қарсы одақтың армиясы жақындағанда, Ли мен Линчбургтің арасында одақтың атты әскері ғана тұрды. Ли жаяу әскер келгенге дейін атты әскерді бұзып өтуді жоспарлады. Ол Грантке әскерін әлі тапсыруға дайын емес екенін, бірақ Гранттың шарттары Конфедерацияға қалай әсер ететінін талқылауға дайын екенін хабарлады. Басы ауырған Грант: «Ли әлі де күресуге ниетті сияқты» деді. Одақтың жаяу әскері жақын болды, бірақ генерал-майор Джон Гиббонның Джеймс армиясының XXIV корпусы ғана Шериданның атты әскеріне көмектесуге жеткілікті жақын болды. Бұл корпус атты әскерге жету үшін 21 сағатта 48 шақырым жол жүрді. Джеймс армиясының қолбасшысы генерал-майор Эдвард О. С. Орд таңғы сағат 4:00-де XXIV корпусымен бірге келді, ал Потомак армиясының V корпусы да жақын болды. Шеридан өзінің үш атты дивизиясын Аппоматтокс сотының оңтүстік-батысындағы төменгі қыратқа орналастырды.
Шайқас
1865 жылдың 9 сәуірінде таңертең генерал-майор Джон Б. Гордонның басқаруындағы Конфедерацияның екінші корпусы Шериданның атты әскеріне шабуыл жасап, бригадалық генерал Чарльз Х. Смит басқаратын бірінші қатарды жылдам кері шегіндірді. Келесі қатарда бригадалық генералдар Рональд С. Маккензи мен Джордж Крук Конфедерацияның шабуылын баяулатты. Гордонның әскері Одақтың шебін бұзып, биіктікті басып алды, бірақ олар биіктікке жеткенде, Одақтың XXIV корпусының барлық күші оң жақтағы Одақтың V корпусымен бірге шайқасқа дайын тұрғанын көрді. Лидің атты әскері Одақ күштерін көріп, дереу кері шегіп, Линчбургке қарай аттанды. Ордтың әскері Гордон корпусына қарсы алға жылжи бастады, ал Одақтың II корпусы генерал-лейтенант Джеймс Лонгстриттің корпусына қарсы солтүстік-шығысқа қарай қозғалды. Ли штабының полковнигі Чарльз Венабл осы кезде келіп, бағалау сұрады, ал Гордон оған Ли естігісі келмейтін жауап берді: «Генерал Лиге менің корпусымды шаршатып бітірдім, Лонгстриттің корпусы күшті қолдау көрсетпесе, ештеңе істей алмаймын деп қорқамын». Оны естіген Ли соңында айтты: «Олай болса, мен генерал Грантпен кездесуден басқа шара жоқ, мен мың өлімге де дайынмын». Лидің көптеген офицерлері, Лонгстрит сияқты, армияны тапсырудың жалғыз мүмкіндігі екендігіне келісті. Лонгстриттің артиллерия басшысы, бригадалық генерал Эдвард Портер Александр ғана тапсыруға қарсы болды, ол Ли тапсырса, «басқа Конфедерация армиялары да солай істейтінін» болжады. Ли Грант ұсынған тапсыру шарттарын білу үшін ұрысты тоқтатуды сұрауға шешім қабылдады. Ақ зығыр матадан жасалған Конфедерацияның бітімгершілік туы капитан Р.М. Симс, Лонгстриттің штаб офицерінің бірі арқылы Шериданның қолбасшылығындағы генерал Кастердің қатарына жеткізілді. Бітімгершілікке келісімге келгеннен кейін Кастер Лонгстритпен кездесу үшін жетекшілік етілді. Лонгстриттің айтуынша, Кастер: «Генерал Шериданның атынан осы армияның шартсыз тапсырылуын талап етемін» деді. Лонгстрит армияға қолбасшылық етпейтінін, бірақ егер ол болса, Шериданнан келген хабарламалармен айналыспайтынын айтты. Кастер майданда тағы қан төгілуі өкінішті болар еді деді, ал Лонгстрит бітімгершілікке құрметпен қарауды ұсынды, содан кейін «Генерал Ли генерал Грантпен кездесуге барды, және армиялардың болашағын олар шешеді» деп қосты. Грант Лидің 9 сәуір күні таңертең, Шериданмен кездесуге бара жатқанда алғашқы хатын алды. Грант Лидің хатын оқығанда мигренінің жоғалып кеткенін еске алды және ол оны өзінің көмекшісі Роулинске жауап жазудан бұрын дауыстап оқып беру үшін берді: Шарттар Ли үміттенгендей жомарт болды; оның адамдары тұтқындалмайды немесе елге опасыздық үшін сотталмайды. Офицерлерге қару-жарақтарын, аттарын және жеке заттарын сақтауға рұқсат етілді. Грант жеңілгендерге көктемгі егін егу үшін үйлеріне аттары мен есектерін алып кетуге рұқсат берді және Лиге аштықтан өлген әскеріне азық-түлік берді; Ли бұл ерлер арасында үлкен қуаныш тудыратынына және елді татуластыруға көмектеседі деп сендірді. Тапсыру шарттары Гранттың көмекшісі, Сенека тайпасының американдық азаматы Эли С. Паркердің қолмен жазылған құжатында тіркелді және 9 сәуірде сағат 16:00-де аяқталды. Ли Паркердің Сенека екенін білгеннен кейін: «Бұл жерде бір шынайы америкалық болуы жақсы» деді. Паркер: «Мырза, біз бәріміз американдықпыз» деп жауап берді. Ли үйден шығып, атпен кетіп бара жатқанда Гранттың әскері тойлап, құттықтады, бірақ Грант дереу тоқтатуға бұйрық берді. «Мен дереу хабар жіберіп, тоқтатуды бұйырдым», - деді ол. «Конфедерациялықтар енді біздің отандастарымыз, біз олардың жеңілісіне қуанғымыз келмейді». 10 сәуірде Ли армиясына қоштасу сөзін айтты. Сол күні алты адамнан тұратын комиссия ресми тапсыру рәсімін талқылау үшін жиналды, тіпті ешқандай Конфедерация офицері мұндай шараны өткізуге ниет білдірмесе де. Бригадалық генерал (бритсе генерал-майор) Джошуа Л. Чемберлен салтанатты рәсімді басқаратын Одақ офицері болды. «Армиялардың өтуі» атты мемуарларында Чемберлен 1865 жылдың 12 сәуірінде Солтүстік Вирджиния армиясы қару-жарақтары мен байрақтарын тапсыру үшін шеруге аттанғанда көргендерін еске алады: Оқиғаның маңызды мәні маған қатты әсер етті. Мен оны қандай да бір танылу белгісімен белгілеуді шештім, ол қару-жарақ салюті ғана болуы мүмкін. Мен өз мойныма алған жауапкершілікті және содан кейін болатын сынды ескердім, бірақ ештеңе мені ойымнан айырған жоқ. Мұндай салют Конфедерация туының себебіне емес, Одақ туының алдында оның құлауына арналған еді. Бірақ менің басты себебім, мен рұқсат сұрамаған және кешірім тілемеген нәрсе болды. Біздің алдымызда мақтансыздықпен тұрған адамзаттың бейнесі: еңбек пен азаптан, өлімнен, апаттан және үмітсіздіктен мойын бұрмаған адамдар; енді біздің алдымызда жұқа, шаршаған және аш болған, бірақ тік тұрған, көздері біздің көздеріне қарап тұрған, бізді бір-бірімізге байланыстыратын естеліктерді оятарлық адамдар – мұндай адамзатты сынақтан өткен және сенімді Одаққа қайта қабылдамауға бола ма? Нұсқаулар берілді; және әр дивизия колоннасының басы біздің тобымыздың алдынан өтетін кезде, біздің трубамыз сигнал береді және бірден біздің барлық қатармыз оңнан солға қарай, полк бойынша салют жасайды, «қаруға» деген бұйрықтан ескі «көтеруге» дейін – салют. Гордон колоннаның басында, ауыр сезіммен және көңілі төмен түсіп, қару-жарақтардың дыбысын естіп, көтеріліп, мағынасын түсініп, өзін және атын бірге көтеріп, құрметпен иіліп, қылышының ұшын бутқа тигізеді; содан кейін өз командасына бұрылып, бізден өту үшін бірдей салют жасауға бұйрық береді. Біздің тарапымыздан тағы бір трубаның дыбысы да, барабанның соққысы да, қуанышпен айтылған сөз де, ысылдаған сөз де, немесе адамның қозғалысы да болмады, тек қорқынышпен үнсіздік пен тыныс алу, тіпті өлгендердің өтуі сияқты. |Джошуа Л. Чемберлен, Армиялардың өтуі, 260–61 беттер
At 8:00 a. m., Lee rode out to meet Grant, accompanied by three of his aides. Grant received Lee's first letter on the morning of April 9 as he was traveling to meet Sheridan. Grant recalled his migraine seemed to disappear when he read Lee's letter, and he handed it to his assistant Rawlins to read aloud before composing his reply:
The terms were as generous as Lee could hope for; his men would not be imprisoned or prosecuted for treason. Officers were allowed to keep their sidearms, horses, and personal baggage. In addition to his terms, Grant also allowed the defeated men to take home their horses and mules to carry out the spring planting, and provided Lee with a supply of food rations for his starving army; Lee said it would have a very happy effect among the men and do much toward reconciling the country. The terms of the surrender were recorded in a document handwritten by Grant's adjutant, Ely S. Parker, a Native American of the Seneca tribe, and completed around 4 p. m., April 9. Lee, upon discovering Parker to be a Seneca, remarked "It is good to have one real American here." Parker replied, "Sir, we are all Americans." As Lee left the house and rode away, Grant's men began cheering in celebration, but Grant ordered an immediate stop. "I at once sent word, however, to have it stopped", he said. "The Confederates were now our countrymen, and we did not want to exult over their downfall", he said. On April 10, Lee gave his farewell address to his army. The same day a six man commission gathered to discuss a formal ceremony of surrender, even though no Confederate officer wished to go through with such an event. Brigadier General (brevet Major General) Joshua L. Chamberlain was the Union officer selected to lead the ceremony. In his memoirs entitled The Passing of the Armies, Chamberlain reflected on what he witnessed on April 12, 1865, as the Army of Northern Virginia marched in to surrender their arms and their colors:
The momentous meaning of this occasion impressed me deeply. I resolved to mark it by some token of recognition, which could be no other than a salute of arms. Well aware of the responsibility assumed, and of the criticisms that would follow, as the sequel proved, nothing of that kind could move me in the least. The act could be defended, if needful, by the suggestion that such a salute was not to the cause for which the flag of the Confederacy stood, but to its going down before the flag of the Union. My main reason, however, was one for which I sought no authority nor asked forgiveness. Before us in proud humiliation stood the embodiment of manhood: men whom neither toils and sufferings, nor the fact of death, nor disaster, nor hopelessness could bend from their resolve; standing before us now, thin, worn, and famished, but erect, and with eyes looking level into ours, waking memories that bound us together as no other bond;—was not such manhood to be welcomed back into a Union so tested and assured? Instructions had been given; and when the head of each division column comes opposite our group, our bugle sounds the signal and instantly our whole line from right to left, regiment by regiment in succession, gives the soldier's salutation, from the "order arms" to the old "carry"—the marching salute. Gordon at the head of the column, riding with heavy spirit and downcast face, catches the sound of shifting arms, looks up, and, taking the meaning, wheels superbly, making with himself and his horse one uplifted figure, with profound salutation as he drops the point of his sword to the boot toe; then facing to his own command, gives word for his successive brigades to pass us with the same position of the manual,—honor answering honor. On our part not a sound of trumpet more, nor roll of drum; not a cheer, nor word nor whisper of vain glorying, nor motion of man standing again at the order, but an awed stillness rather, and breath holding, as if it were the passing of the dead!|Joshua L. Chamberlain, The Passing of the Armies, pp. 260–61
Chamberlain's account has been questioned by historian William Marvel, who claims that "few promoted their own legends more actively and successfully than he did". Marvel points out that Chamberlain in fact did not command the federal surrender detail (but only one of the brigades in General Joseph J. Bartlett's division) and that he did not mention any "salute" in his contemporary letters, but only in his memoirs written many decades later when most other eyewitnesses had already died. Confederate General John Brown Gordon, in command of the Second Corps of the Army of Northern Virginia, did recall there was a salute and he cherished Chamberlain's act of saluting his surrendered army, calling Chamberlain "one of the knightliest soldiers of the Federal army." Gordon stated that Chamberlain "called his troops into line, and as my men marched in front of them, the veterans in blue gave a soldierly salute to the vanquished heroes." This statement by Gordon contradicts Marvel's perception of the event. At the surrender ceremonies, about 28,000 Confederate soldiers passed by and stacked their arms. General Longstreet's account was 28,356 officers and men were “surrendered and paroled”. The Appomattox Roster lists approximately 26,300 men who surrendered. This reference does not include the 7,700 who were captured at Sailor's Creek three days earlier, who were treated as prisoners of war.
Чемберленнің есебін тарихшы Уильям Марвел сынап, ол «өз өзінің аңыздарын ең белсенді және сәтті жарнамалағандардың бірі» екенін айтады. Марвел Чемберлен шындығында федералдық тапсыру тобына қолбасшылық етпегенін (тек генерал Джозеф Дж. Бартлетт дивизиясындағы бригадалардың біріне қолбасшылық еткенін) және ол өзінің замандас хаттарында ешқандай «салют» туралы айтпағанын, тек көптеген жылдар өткен соң жазылған мемуарларында ғана айтқанын атап өтеді. Конфедерация генералы Джон Браун Гордон, Солтүстік Вирджиния армиясының екінші корпусына қолбасшылық еткен, салют болғанын еске алды және Чемберленнің тапсырылған армиясына салют жасаған әрекетін бағалады, Чемберленді «Федералдық армияның ең рыцарлық сарбаздарының бірі» деп атады. Гордон Чемберлен «өзінің әскерлерін қатарға түсіргенін және менің адамдарым олардың алдынан өткенде, көгілдір формадағы ветерандар жеңілген батырларға салют жасады» деді. Бұл Гордонның Марвелдің оқиғаға қатысты пікіріне қайшы келеді. Тапсыру рәсімінде шамамен 28 000 конфедерациялық сарбаз қаруларын жинап, тіктеп қойды. Генерал Лонгстриттің есебінде 28 356 офицер мен сарбаз «тапсырылды және босатылды». Аппоматтокс тізімінде шамамен 26 300 адам тапсырды. Бұл сілтеме үш күн бұрын Сайлорз-Крик шайқасында тұтқынға алынған 7 700 адамды қамтымайды, олар соғыс тұтқындары ретінде қарастырылды.
At 8:00 a. m., Lee rode out to meet Grant, accompanied by three of his aides. Grant received Lee's first letter on the morning of April 9 as he was traveling to meet Sheridan. Grant recalled his migraine seemed to disappear when he read Lee's letter, and he handed it to his assistant Rawlins to read aloud before composing his reply:
The terms were as generous as Lee could hope for; his men would not be imprisoned or prosecuted for treason. Officers were allowed to keep their sidearms, horses, and personal baggage. In addition to his terms, Grant also allowed the defeated men to take home their horses and mules to carry out the spring planting, and provided Lee with a supply of food rations for his starving army; Lee said it would have a very happy effect among the men and do much toward reconciling the country. The terms of the surrender were recorded in a document handwritten by Grant's adjutant, Ely S. Parker, a Native American of the Seneca tribe, and completed around 4 p. m., April 9. Lee, upon discovering Parker to be a Seneca, remarked "It is good to have one real American here." Parker replied, "Sir, we are all Americans." As Lee left the house and rode away, Grant's men began cheering in celebration, but Grant ordered an immediate stop. "I at once sent word, however, to have it stopped", he said. "The Confederates were now our countrymen, and we did not want to exult over their downfall", he said. On April 10, Lee gave his farewell address to his army. The same day a six man commission gathered to discuss a formal ceremony of surrender, even though no Confederate officer wished to go through with such an event. Brigadier General (brevet Major General) Joshua L. Chamberlain was the Union officer selected to lead the ceremony. In his memoirs entitled The Passing of the Armies, Chamberlain reflected on what he witnessed on April 12, 1865, as the Army of Northern Virginia marched in to surrender their arms and their colors:
The momentous meaning of this occasion impressed me deeply. I resolved to mark it by some token of recognition, which could be no other than a salute of arms. Well aware of the responsibility assumed, and of the criticisms that would follow, as the sequel proved, nothing of that kind could move me in the least. The act could be defended, if needful, by the suggestion that such a salute was not to the cause for which the flag of the Confederacy stood, but to its going down before the flag of the Union. My main reason, however, was one for which I sought no authority nor asked forgiveness. Before us in proud humiliation stood the embodiment of manhood: men whom neither toils and sufferings, nor the fact of death, nor disaster, nor hopelessness could bend from their resolve; standing before us now, thin, worn, and famished, but erect, and with eyes looking level into ours, waking memories that bound us together as no other bond;—was not such manhood to be welcomed back into a Union so tested and assured? Instructions had been given; and when the head of each division column comes opposite our group, our bugle sounds the signal and instantly our whole line from right to left, regiment by regiment in succession, gives the soldier's salutation, from the "order arms" to the old "carry"—the marching salute. Gordon at the head of the column, riding with heavy spirit and downcast face, catches the sound of shifting arms, looks up, and, taking the meaning, wheels superbly, making with himself and his horse one uplifted figure, with profound salutation as he drops the point of his sword to the boot toe; then facing to his own command, gives word for his successive brigades to pass us with the same position of the manual,—honor answering honor. On our part not a sound of trumpet more, nor roll of drum; not a cheer, nor word nor whisper of vain glorying, nor motion of man standing again at the order, but an awed stillness rather, and breath holding, as if it were the passing of the dead!|Joshua L. Chamberlain, The Passing of the Armies, pp. 260–61
Chamberlain's account has been questioned by historian William Marvel, who claims that "few promoted their own legends more actively and successfully than he did". Marvel points out that Chamberlain in fact did not command the federal surrender detail (but only one of the brigades in General Joseph J. Bartlett's division) and that he did not mention any "salute" in his contemporary letters, but only in his memoirs written many decades later when most other eyewitnesses had already died. Confederate General John Brown Gordon, in command of the Second Corps of the Army of Northern Virginia, did recall there was a salute and he cherished Chamberlain's act of saluting his surrendered army, calling Chamberlain "one of the knightliest soldiers of the Federal army." Gordon stated that Chamberlain "called his troops into line, and as my men marched in front of them, the veterans in blue gave a soldierly salute to the vanquished heroes." This statement by Gordon contradicts Marvel's perception of the event. At the surrender ceremonies, about 28,000 Confederate soldiers passed by and stacked their arms. General Longstreet's account was 28,356 officers and men were “surrendered and paroled”. The Appomattox Roster lists approximately 26,300 men who surrendered. This reference does not include the 7,700 who were captured at Sailor's Creek three days earlier, who were treated as prisoners of war.
Салдары
Генерал Джордж Мид (келісімге қатыспаған) бас тарту туралы келісімге қол қойылғаннан кейін «бәрі бітті» деп айқайлаған, ал шамамен 175 000 конфедерациялық әскер далада қалды, бірақ көбінесе аштық пен көңілсіздікке ұшырады. Олардың көп бөлігі Оңтүстікке гарнизондық немесе партизандық топтарға таралып кетті, ал қалғандары үш ірі конфедерациялық құрамаға шоғырланды. Портер Александр болжағандай, Лидің тапсыруы туралы жаңалық тарағаннан кейін басқа конфедерациялық қолбасшылар Конфедерацияның күші жойылғанын түсініп, өздерінің қаруларын қоюға шешім қабылдады. Солтүстік Каролинадағы генерал Джозеф Джонстон армиясы, қалған конфедерациялық әскерлердің ең қауіптісі, 1865 жылдың 26 сәуірінде Солтүстік Каролинаның Дарем қаласындағы Беннет Плейс қаласында генерал-майор Уильям Т. Шерманға тапсырылды. 89 270 конфедерациялық әскердің қаруларын қоюы (соғыстың ең ірі тапсыруы) қақтығыстың дерлік аяқталуын білдірді. Генерал Ричард Тейлор 1865 жылдың 4 мамырында Алабама штатының Ситронелл қаласында өз армиясын, Алабама, Миссисипи және Шығыс Луизиана департаменттерін тапсырды. Президент Джефферсон Дэвис 1865 жылдың 5 мамырында Вашингтон қаласында Конфедерация кабинетімен соңғы рет кездесіп, Конфедерация үкіметін ресми түрде таратып жіберді. Дэвис пен оның әйелі Варина, күзетімен бірге, 10 мамырда Ирвинвиллде тұтқындалды. Лидің тапсыруы туралы естігеннен кейін, Ку-клукс-кланның болашақ жетекшісі генерал Нейтан Бедфорд Форрест те 1865 жылдың 9 мамырында Гейнсвиллде (Алабама штаты) қоштасу сөз сөйлеп, тапсырылды. Генерал Эдмунд Кирби Смит 1865 жылдың 2 маусымында Техастың Галвестон қаласында Конфедерацияның Транс-Миссисипи департаментін тапсырды. Сондай-ақ 1865 жылдың 26 мамырында Американың үнді тайпаларының Наполеон лагері кеңесі, оның ішінде Конфедерация тарапына шыққандар, Оклахомада кездесіп, комиссарлардың АҚШ-пен бейбітшілік туралы келісім жасауын ұсынды. Чероки тайпасының басшысы және 1-ші Чероки атқыштар полкінің қолбасшысы генерал Стэнд Уати 1865 жылдың 23 маусымында Оклахома штатының Чоктау округінде конфедерацияның соңғы ірі ұйымдастырылған күштерін тапсырды. Лидің тапсыруынан кейін бірнеше шағын шайқастар болды. 1865 жылдың 12-13 мамырында Техас штатының Браунсвилл қаласының шығысында өткен Пальмито ранчо шайқасы соғыстың соңғы құрлықтағы шайқасы деп есептеледі (ирониялық түрде конфедерацияның жеңісі, одан кейін конфедерациялық күштердің тапсырылуы болды). Конфедерациялық мемлекеттер теңіз флотының саудалық рейдері CSS Shenandoah командасындағы командир Джеймс Айределл Уэдделл, Ливерпульде конфедерацияның туын түсіріп, 1865 жылдың 6 қарашасында британ үкіметіне кемесін тапсырғанда соңғы болып тапсырылды (Уэдделл соғыс аяқталғанын білгенде Тынық мұхитында әлемнің жартысында болды). Ли Гранттың тапсыру кезінде көрсеткен жомарттығын ешқашан ұмытпады және өмірінің соңына дейін оның қатысуында Грант туралы жаман сөздерге төзбеді. Конфедерация генералы Лонгстрит өзінің ескі досы Грант туралы жақсы пікірде болды, Грантқа қуанышпен қарсы алғаны үшін және Аппоматтокста оған сигара сыйлағаны үшін алғыс айтты, сондай-ақ Гранттың Лонгстритке кешірім беру және Грант президент болғаннан кейін оны Нью-Орлеандағы федералдық лауазымға тағайындау үшін жасаған тырыстарына риза болды. Сол сияқты, генерал Джон Браун Гордон Чемберленнің тапсырылған армиясына сәлемдесудің қарапайым әрекетін бағалады, Чемберленді «Федералды армияның ең батыр сарбаздарының бірі» деп атады.
Жауынгерлік алаңның сақталуы
Америкалық майдан қоры және оның майдан жерін сақтауға серіктес ұйымдары майданның бір бөлігін сатып алып, сақтап қалды.