Кіріспе

Норвегиядағы Веморк су электр станциясы – Норвегияның Телемарк округінің Тинн муниципалитетіндегі Рюкан қаласының сыртында орналасқан су электр станциясы. Зауыт Norsk Hydro компаниясымен салынды және 1911 жылы ашылды, оның басты мақсаты тыңайтқыш өндірісі үшін азотты бекіту болды. Ашылған кезде ол әлемдегі ең ірі электр станциясы еді. Кейін Веморк әлемдегі алғашқы ауыр суды жаппай өндіретін зауытқа айналды, ол сол кездегі Хабер процесі үшін қолданылатын сутегі өндірісінен пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Веморк норвегиялық ауыр су саботаждау операцияларының нысаны болды. Ауыр су зауыты 1971 жылы жабылды, ал 1988 жылы электр станциясы Норвегия өнеркәсіп жұмысшыларының мұражайына айналды. 1971 жылы жаңа электр станциясы ашылды және ол ескі электр станциясының артындағы таудың ішінде орналасқан.

Тарих

1906 жылы жаңадан құрылған Norsk hydro elektrisk Kvælstofaktieselskab әлемдегі ең ірі гидроэлектр стансасының құрылысын бастады. 1911 жылы төрт жылдық құрылыстан кейін ашылған Рюкан шарлауығындағы Веморк электр станциясы әлемдегі ең үлкен электр станциясы болды. Бұл Германияның атом бомбасын жасауына жол бермеу мақсатымен жасалды. 1942 жылдың 18 қазанында төрт норвегиялық SOE (Special Operations Executive) агенті "Груз" кодолық атымен барлау операциясы үшін парашютпен түсірілді. 1942 жылдың 19 қарашасында британдықтар RAF және армияның бірлескен операциясы ретінде "Freshman" операциясын жүргізді, онда екі "Галифакс" бомбалаушы ұшағы, әрқайсысы планерді сүйреп алып ұшты. Осы ұшақтардың үшеуі құлап, аман қалғандары немістерге тұтқындалып, жазаланды. 1943 жылдың ақпан айында SOE-нің "Gunnerside" операциясы "Груз" тобының төрт адамымен күш біріктіру үшін тағы алты норвегиялық агентті аймаққа парашютпен түсірді. Олар 1943 жылдың 28 ақпаны мен 1 наурызы аралығында Рюкан электролиз зауытына сәтті шабуыл жасап, 500 кг ауыр суды жоғалтып, зауыттың ауыр су бөлімін жойды. 1943 жылдың 16 қарашасында американдық әуе шабуылы болды, бірақ электролиз ғимаратына минималді ғана зақым келді. 1944 жылдың 20 ақпанында норвегиялық қарсылық күштері Германияға ауыр су тасымалдайтын "D/F Hydro" паромын сүңгітіп жіберді. Кейіннен немістердің атом бомбасын жасауға тырысуы алдымен ойланғандай жақын болмағаны анықталды. Бүгінде алғашқы электр станциясы өнеркәсіптік мұражай болып табылады. Оның көрмелерінде ауыр суды саботаж жасау операциялары және Норвегияның еңбек қозғалысының бастапқы кезеңдері жайлы ақпараттар бар.