П. Вудхаус: «Тағдырды Псмитке сеніп тапсыр» романы

Кіріспе

П. Г. Вудхаус-тың 1923 жылғы романы «Псмитке сеніп тапсыр» – ағылшын жазушысы П. Г. Вудхаус-тың комик романы, алғаш рет Ұлыбританияда 1923 жылғы 30 қарашада Герберт Дженкинс (Лондон, Англия) баспасынан, ал АҚШ-та 1924 жылғы 14 наурызда Джордж Х. Доран (Нью-Йорк) баспасынан жарық көрді. Бұрын ол АҚШ-тағы «Saturday Evening Post» журналында 1923 жылғы 3 ақпан мен 24 наурыз аралығында, ал Ұлыбританиядағы «Grand Magazine» журналында сол жылғы сәуір мен желтоқсан аралығында бөлім-бөліммен жарияланған; журналдағы нұсқасының соңы кітапқа арналған нұсқада қайта жазылды. Бұл Псмит туралы төртінші және соңғы роман болды, ал басқалары – «Майк» (1909) (кейін екі бөлікке бөлініп қайта басылды, Псмит екінші бөлігінде – «Майк және Псмит» (1953) романында пайда болды), «Қаладағы Псмит» (1910) және «Псмит, журналист» (1915). «Псмит әлемі» жинағына жазған кіріспесінде Вудхаус бұл кейіпкер туралы жазуды тоқтатқанын, себебі ол басқа оқиғалар ойлап таба алмағанын айтты. Бұл Бландингс қамалында өтетін екінші роман, ал біріншісі – «Something Fresh» (1915). Бландингс сагасы көптеген романдар мен повестеде жалғасты. Роман оның әкесінің қызы Леонора Вудхаусқа арналған, ол «өз түрінің патшайымы» деп аталады.

Сюжетке кіріспе

Негізгі кейіпкер Псмит (мұнда Руперт емес, Рональд Юстас деп аталған, бұл бұрынғы кітаптардағы Руперт Бакстерден оны ажырату үшін болуы мүмкін), алайда оқиғаның көп бөлігі Бландингс қамалында өтеді және лорд Эмсворттың, ойшаң қарт графтың, кеңейтілген отбасы ішіндегі түрлі интригаларды қамтиды. Сюжет – типикалық Вудхаус романы, онда Псмит идилликалық қамалға өзінің жолын ашады, онда әдеттегідей қыздарға құдайы болуға, алаяқтарды жоққа шығаруға, жалғандарды әшкерелеуге, қатыгез тәтелерді шатастыруға және құнды әшекейлерді ұрлауға мүмкіндік бар. Ойыншылардың арасында Псмиттің жақын досы Майк, Филисқа үйленген және қаржылық көмекке зәру; әдеттегідей күдікпен қарап отыратын Руперт Бакстер де күзетте. Сюжет алқаның айналасында өрбиді (Бландингс сюжеттерінің көпшілігі қалпына келтіру қажетті заттың айналасында құрылады).

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Блэндингсте Лорд Эмсворт Бакстерден Лондонға ақын Ралстон Мактодтты алуға баратынын естіп, қатты қорқып қалды. Оны өнердің ынталы қолдаушысы, оның қарындасы Конни шақырды; басқа ақын Айлин Пиви қазірдің өзінде қамалға орнатылған. Джо Кибл өзінің қатаң әйеліне сүйікті қайын қызы Филиске ақша беруге мүмкіндік беруге тырысады, бірақ оны қорқытады, ал Эмсворттың сәл кіші ұлы Фредди ақша табу үшін Коннидің алқасын ұрлауды ұсынғанда, Кибл бұл идеяға құлақ асады. Фредди жұмысты өзі істеуге құштар емес, газетте Псмиттің жарнамасын көріп, лорд Эмсвортпен бірге Лондонға барады. Осы арада мегаполисте Майк Псмиттің әкесі үшін мүлк басқарушысының жұмысы қауіпсіз болады деп Phyllis-ке үйленгенін білеміз, ол мырза Смиттің қайтыс болғанына байланысты қарттың банкротқа ұшырағанын және жалақысы төмен мектеп мұғалімі болып жұмыс істейтінін біледі. Psmith балық бизнесі бір аға үшін бір уақыт жұмыс істеді, бірақ балық енді төтеп бере алмады және тоқтатты. Филис ескі мектеп достарымен кездеседі, оның ішінде Ева Холлидей, бір кездері бай Филиске жаны ашып, оны жоқшылықпен күресуге тым жұмсақ деп санайтын жас қыз. Ева Фредди Трипвудтың досы екенін және оның жігерлендіруімен Блэндингс кітапханасын каталогтауға кіріскенін білеміз, ал тағы бір досы Синтияны күйеуі, әйгілі ақын Ралстон МакТодд тастап кеткен. Кейінірек Псмит Еваның Дроннан қарама-қарсы жаңбырдан бас сауғалап жатқанын көріп, оған клубтың ең жақсы шашағын беру үшін шыдамымен жүгіреді. Кейінірек олар тағы бір рет жұмысқа орналастыру агенттігінде кездеседі, онда Псмит жұмыс іздеп келеді, ал Ева ескі досын аралайды. Псмит Фредди Трипвудпен кездеседі, ол Конидің алқасын ұрлау жоспарын сипаттайды, бірақ атын айтпай, қашып кетеді. Көп ұзамай Псмит лорд Эмсвортқа қарт консерваторлар клубында кездеседі, онда граф Ралстон МакТоддпен бірге тамақтанады. Ақын Эмсворттың ойсыздығына ренжіді, әсіресе қарт кісі көшеден гүл дүкенін тексеру үшін құмыра жасаушы болып, ашуланып кетеді. Емсворт қайтып келгенде, ол Псмитті өзінің қонағы деп қате қабылдайды, ал Псмит Ева Холлидейді Лорд Эмсвортпен кездестіргенін көргенде, ол МакТодд ретінде Бландингске баруды шешеді. Қалдықта, әсіресе, қаламгер Пивидің қош келіні, ол әрқашан сақ Бакстердің күмәніне ұшырайды, шынайы МакТодд өзінің сапарын тоқтату туралы жеделхат жіберді. Ева келеді және Псмит оның МакТодд екеніне және досын тастап кеткеніне қарамастан, сәттілікпен сүйіспеншілікке ие болады. Фредди қызметші қыздардың бірі детектив екеніне алаңдай отырып, Псмит оны сүйіп, оның жауаптарынан ол шынайы қызметші қыз ма екеніне үкім шығарады; Псмит пен Ева оған қызды құшақтап жатқан кезде кездеседі. Бір күні үйге МакТод деп танылған бейтаныс келеді, бірақ Псмит оны сыпайылықпен қайтарып жібереді. Эдвард Кутс деген кісі Айн Пейвиге станцияға қайтып бара жатқанда кездеседі. Олардың екеуі де алаяқтар екенін білеміз. Екеуі де алмаздан кейін ғашық болған. Кутс қамалға оралады және Псмитке оған кіруге көмектесуге мәжбүрлейді, оны Псмит өзінің қызметшісі ретінде өткізеді. Ол Cootes-тен зергерлік бұйымдарды жасыру қажет болған жағдайда, кішкентай коттеджді пайдалануға жағдай жасайды. Кутс пен Пиви поэзия оқыған кезде алқаны ұрлауды жоспарлайды, ал Ив Фреддиден Джо Киблдің оған ақша беруді жоспарлап отырғанын естігеннен кейін, Киблден неге оның досына көмектеспейді деген сұрақтар қояды; ол оны алмаз ұрлау жоспарына көмекші ретінде шақырады. Псмит МакТоддың өлеңдерін оқып бастағанда, Кутс жарықты сөндіреді, ал Пиви алқаны алып, оны терезеден Ева тұрған жерге лақтырады; ол оны гүлдестеге жасырады. Кейінірек оны алуға оралған ол сақ Бакстерді оятып, бірақ одан қашып кетеді, оны сыртқа тастап, гүлшеңін терезе жақтауларына жасырады. Бакстер лимон түстес пижамасында үйден тыс қамалған, лорд Эмсвортты ояту үшін терезеден гүлшеңдерді лақтырады, ол өзін ақылдан адасқан деп санайды және оны тыныштандыруға Псмитті шақырады. Келесі күні таңертең Бакстер жұмыстан шығарылады, ал Ева Псмиттің үйінде гүлдестесі бос екенін көреді. Фреддидің көмегін сұрап, ол жерді іздестіреді, бірақ ештеңе таба алмайды; Псмит кіріп, өзінің ниеттерін, Майк пен Филиспен достығын түсіндіреді. Кутс пен Пиви қарулы түрде пайда болады және алқамен қашып кетуді қорқытады, бірақ Псмит Фреддидің аяғы төбеден құлап, Кутсты жеңіп, асыл тастарды қайтарып алады. Кибл Майкка ферманы сатып алу үшін қажетті қаражатты береді, ал Фреддиге оған букмекерлік бизнеске кіру үшін же�...

Down at Blandings, Lord Emsworth is dismayed to hear from Baxter that he is expected to travel to London to collect the poet Ralston McTodd, invited to the castle by his sister Connie, a keen supporter of the Arts; another poet, Aileen Peavey, is already installed at the castle. Joe Keeble tries to persuade his imperious wife to let him give money to his beloved stepdaughter Phyllis, but is bullied out of it, and when Emsworth's feckless younger son Freddie suggests stealing Connie's necklace to free up some cash, Keeble is taken with the idea. Freddie, not keen on doing the job himself, sees Psmith's advert in the paper, and tags along to London with Lord Emsworth. Meanwhile, in the metropolis, we learn that Mike, having married Phyllis on the assumption that his job as estate manager for Psmith's father would be secure, found on Mr Smith's death that the old man was bankrupt, and is working as a poorly paid schoolmaster. Psmith worked for a time for an uncle in the fish business, but could stand the fish no longer and quit. Phyllis meets some old school friends, including Eve Halliday, an assertive young girl who pities the once rich Phyllis, believing her too soft to cope with penury. Eve, we learn, is a friend of Freddie Threepwood, and on his encouragement has taken a post cataloguing the Blandings library, while another friend, Cynthia, has been abandoned by her husband, famous poet Ralston McTodd. Later, Psmith sees Eve sheltering from the rain opposite the Drones, and chivalrously runs out to give her the best umbrella from the club's umbrella rack. They later meet once more at an employment agency, where Psmith has come seeking work and Eve is visiting an old friend. Psmith meets up with Freddie Threepwood, who describes his scheme to steal Connie's necklace, but dashes off without revealing his name. Soon after, Psmith runs into Lord Emsworth at the Senior Conservative Club, where the Earl is dining with Ralston McTodd. The poet is annoyed by Emsworth's absent mindedness, especially when the old man potters across the street to inspect a flower shop, and leaves in a rage. When Emsworth returns, he mistakes Psmith for his guest, and when Psmith sees Eve Halliday meeting Lord Emsworth, he decides to visit Blandings, posing as McTodd. Welcomed at the castle, especially by fellow poet Peavey, he is nevertheless suspected by the ever vigilant Baxter, the real McTodd having telegrammed to cancel his visit. Eve arrives and Psmith begins his wooing with some success, despite her belief that he is McTodd and has jilted her friend. Freddie, worried that one of the maids is a detective, is advised by Psmith to kiss her, and judge by her response whether she is a real maid; Psmith and Eve run into him just as he is embracing the girl. One day, a stranger arrives at the house claiming to be McTodd, but Psmith turns him politely away. The man, Edward Cootes, runs into Aileen Peavey on his way back to the station, and we learn they are both crooks, estranged lovers both after the diamonds. Cootes returns to the castle, and forces Psmith to help him get in, which Psmith does, passing him off as his valet. He arranges the use of a small cottage, in case he needs to hide the jewels from Cootes. Cootes and Peavey make a plan to steal the necklace during a poetry reading, while Eve, having heard from Freddie that Joe Keeble plans to give him money, questions Keeble about why he isn't helping out her friend; he enlists her as a helper in the diamond stealing plot. As Psmith begins his reading of McTodd's poems, Cootes turns off the lights and Peavey grabs the necklace, flinging it out of the window to where Eve is standing; she hides it in a flowerpot. Returning later to fetch it, she wakes the vigilant Baxter, but evades him, leaving him locked out and stashing her flowerpot on a windowsill. Baxter, locked out of the house in his lemon coloured pyjamas, throws flowerpots through a window to awake Lord Emsworth, who assumes he is mad and calls in Psmith to help appease him. Next morning, Baxter is fired from his job, and Eve finds the flowerpot empty at Psmith's cottage. Enlisting Freddie's help, she searches the place, but finds nothing; Psmith enters and explains his motives, his friendship with Mike and Phyllis. Cootes and Peavey appear, armed, and threaten to escape with the necklace, but Psmith takes advantage of Freddie's leg falling through the ceiling to overpower Cootes and retrieve the jewels. Keeble gives Mike the funds he requires to buy his farm, and gives Freddie enough to get him into a bookmaking business. Psmith and Eve get engaged, and Psmith persuades Lord Emsworth to take him on as Baxter's replacement.

Стиль

Вудхаус көркем әсер үшін теңеулер мен метафораларда жарқын, асыра сілтеген бейнелерді қолданады. Мысалы, 7.11 тарауда: «Найзағайдың арасында екі-үш шошқаның қатты шулап жегеніне ұқсайтын дыбыс оның ойлануын үзіп жіберді». Вудхаус әдебиеттік сілтемелерді жиі қолданады, кейде түпнұсқаға аз өзгеріс енгізе отырып, тікелей цитата келтіреді, бірақ жағдайға абсурдты сәйкестік беру үшін цитатаға қосымшалар қосады. Бұл 11.5 тарауда, Бакстер Псмитті Блэндингс қамалының террасасында көргеннен кейін орын алады:

«Ой, сіз бе?» деп ренжіді Бакстер. «Мен өзім», - деді Псмит мейірімді күлімсіреп. «Оян, жаным! Оян, таңғы күн түнгі тостағанда жұлдыздарды құлататын тас лақтырды; және қараңыз! Шығыстың аңшысы сұлтанның мұнарасын жарықтың иығына ілді. Сұлтанның өзі», - деп қосты ол, - «сізді артындағы терезеден таба аласыз, гүлшошақтарды оған лақтыру себептеріңізді ойлап отырғанда». Вудхаустың әңгімелеріндегі сипаттамалар көбінесе әзіл элементтерін қамтиды, олар таза суреттемеге енгізілген. Мысалы, 10 тараудағы Айлин Пивидің сипаттамасында күлкілі элементтер бар. Цитатаның бір бөлігін келтірейік: «Ол [Айлин Пиви] жалғыз болды. Бұл қасіретті, бірақ даусыз факт, осы кемшікті әлемде Дарын жиі жалғыз қалуға мәжбүр, егер жер бетіндегі қарапайым адамдар оны көріп, қашуға үлкерсе». Вудхаустың әңгімелеріндегі жарақаттар көбінесе нақты өмірде күтілетін зияннан әлдеқайда аз болады, олар сахналық комедияларда бейнеленген маңызсыз жарақаттарға ұқсас. Мысалы, Псмит Фредди Трипвудты Фреддидің чемоданын оның үстіне құлатып оятқаннан кейін, Фредди тек зардап шеккен жерін массаж жасайды, дыбыссыз гүрсілдейді және көп ұзамай әдеттегі әңгімеге қайта оралуға дайын болады. Вудхаустың комикалық романдарының әзілдің басты көздерінің бірі кейіпкерлерге, орындарға және тауарлардың брендтеріне берілген ерекше немесе абсурдты есімдер. Бір көрнекті мысал - Псмит, ол өз атын үнсіз «p» әрпімен, «pshrimp» сияқты жазуды таңдайды (5 тарау).

Өмірбаян

Романның жазылуының бір себебі Вудхаустың асырап алған қызы Леонораның тағы бір Псмит туралы әңгіме жазуын тілеуі болды. Кітаптағы арнау: "Қызым Леонораға, өз тегінің патшайымына".

Жариялану тарихы

Бұл әңгімені The Saturday Evening Post газетінде Мей Уилсон Престон суреттеген. Grand сериясының иллюстраторы көрсетілмеген, бірақ суретшінің қолтаңбасы, бірінші бөлігінің алғашқы екеуі мен бесінші бөлігінің біреуі сияқты кейбір иллюстрацияларда көрінеді, ол А. Уоллис Миллстің қолымен бірдей. Миллстің қолтаңбасын The Grand Magazine-де басылып шыққан Саллидің оқиғалары атты тағы бір Вудхаус кітабының иллюстрацияларында да көруге болады. 1932 жылы толық роман "Ничего, кроме Вудхауса" жинағына енгізілді. Ол 1974 жылы жинақталған The World of Psmith жинағында да кездесті.

Бейімделулер

Бұл оқиға "Псмитке қалдырыңыз" атты пьесаға да бейімделді, оны Вудхаус және Йен Хэй жазған. Ол 1930 жылдың 29 қыркүйегінде Лондонның Шафтсбери театрында ашылып, 156 қойылым көрсетілді. "Маған сеніп тапсыр" (1933) фильмі 1930 жылғы роман негізіндегі пьесадан алынған. Роман негізінде 1981 жылғы қазан айында BBC Radio 4 радиосында радиодрама көрсетілді. Майкл Бэйкуэлл драмалық өңдеуін жасады, Джон Джилгуд П. Г. Вудхаус рөлін, Майкл Хордерн Лорд Эмсворт рөлін, Джоан Гринвуд Леди Констанс рөлін, Саймон Уорд Псмит рөлін, ал Каролина Лангриш Ева рөлін сомдады. 1988 жылы Үндістан теледидары "Иси Бахане" ("Осы сылтаумен") атты он бөлімдік сериалды түсірді, ол DD National арнасында көрсетілді. Сериалды Doordarshan өндірді. Романды Арчи Скоттни радио үшін драмалық өңдеуге түсірді, Мартин Джарвис Лорд Эмсворт рөлін, Патрисия Ходж Констанс рөлін, Эдвард Беннет Псмит рөлін, ал Сюзанна Филдинг Ева рөлін ойнады. Бұл бейімделу 2020 жылдың мамыр айында BBC Radio 4 арнасында эфирге шықты.