Кіріспе

Vitex lucens, немесе pūriri – Жаңа Зеландияға ендемік мәңгі жасыл ағаш.

Тарих

Пуририді алғаш рет (еуропалықтар) 1769 жылы Куктың алғашқы сапары барысында Банкс пен Соландер Толага шығанағында тапқан. Соландр осы өсімдікті "Primitae Florae Novae Zelandiae" атты қолжазбасында "Ephielis pentaphylla" деген атпен ең жақсы сипаттаған, сондай-ақ, көркемдік құндылығы жоғары сурет дайындалған. Ал Алан Каннингем пуририді 1826 жылы байқады, ол "Аралдар шығанағының тасты жағалауында, тұзды судың әсеріне жиі ұшырайтын жерде өсетін" болды. Каннингем оны Vitex littoralis деп атады, дұрыс түрде Vitex туысына жатқызды, бірақ "littoralis" атауы 4 жыл бұрын Малайзиядағы бір түр үшін қолданылғанын ескермеді. Томас Кирк 1897 жылы V. littoralis қолданылып қойғанына назар салынғаннан кейін V. lucens деген атауды ұсынды. "Жаңа Зеландия магониясы" және "Жаңа Зеландия тигі" ескі баспа шығармаларында, әсіресе ағаш туралы айтылғанда кездеседі.

Сипаттама

Пурири ағашы 20 метрге дейін өсе алады, діңінің диаметрі көбінесе 1,5 метрге жетеді, кейде қалыңдап, кең жайылған қабақшасы болады. Жіңішке қабығы көбінесе тегіс және ашық қоңыр түсті, бірақ қабыршақты болуы да мүмкін. Бұрын пурири ағашын белсенді түрде және таңдап кесіп, түрлі мақсаттар үшін ағаш материалдарын қамтамасыз еткен. Тек ең жақсы ағаштар ғана кесілген, ал фермалық жайылымдарда жиі кездесетін бұралаң пурири ағаштары қалдырылған. Бұл пурири тік өсе алмайды деген қате пікір тудырды, бірақ пурири туралы ертегі мәліметтерде табиғи түрде 15-30 фут (4,5-9 метр) биіктіктегі ашық тік бұталар сипатталған және әлі де сондай ағаштар бар. Жақсы пішінделген ағаш үлгісі Солтүстік аймақтағы Руапекапека Пасының артында орналасқан. Пуриридің қою жасыл, жылтыр жапырақтары көбінесе 5 немесе кейде 3 жапырақшадан тұратын пальма тәрізді болады. Ең төменгі екі жапырақша қалған үшеуінен кішірек. Жапырақшаларда доматия – орталық және тармақталған тамырлардың кездесетін кішкентай қалталар бар, олар буынты жануарларды қамти алады. Жапырақшаның төменгі жағы мен тамырлары ашық жасыл түсті. Жаңа өркендердің жапырақтары нәзік және жиектері тісті ашық жасыл түсті. Гүлдері флуоресцентті қызылдан қою қызылға дейін, қызғылт қызылға дейін (көбінесе) немесе кейде сары немесе қызғылт реңі бар ақ түсті болуы мүмкін. Көрнекті түсі, түтік тәрізді пішіні, көп мөлшерде нектар өндіруі және гүл түтігінің табанындағы түктер құстардың осы гүлді тозаңдатуын көрсетеді (түктер жәндіктердің нектарды ұрлауына кедерілді етеді). Жаңа Зеландияның құрлық аймақтарында гүлдерде көбінесе көп нектар болады, себебі ағаш өндірген нектардың барлығын жейтін құстар жеткіліксіз. Гүлде 4 тілімше (2 құлпынайдан тұрады), 4 ұзын тозаңдық (гүлдің еркек бөлігі) және тозаңнан кейін гүлдің мойны тозаңдықтардың ұзындығына жетеді. Гүлдің қалай ашылатынын көру қызықты. Тілімшелер бүршік күйінде бірін-бірі жабады. Өсіп келе жатқан тозаңдықтар тілімшелерді ашады. Гүл толық ашылғанда, гүлдің мойны өсуін бастайды және тозаңдықтардағы тозаңдардың бәрі түскеннен кейін толық ұзындығына жетеді. Гүлдері бір шоғырда 12 гүлге дейін болады. Пуририде кейбір гүлдер жыл бойы кездеседі, бірақ қыста ең көп гүлдейді. Піскен жемістерді жыл бойы табуға болады, бірақ жаз айларында олар жиірек кездеседі. Пурири Солтүстік аралдың жоғарғы жартысындағы жергілікті құстар үшін өте маңызды ағаш, себебі ол жыл бойы тұрақты тамақпен қамтамасыз етеді. Гүлдер мен жемістер бұтақтардың ұштарында орналасқан. Жемісі немесе дрюпа көбінесе жарқын қызыл, сирек жағдайда ақ гүлді ағаштарда ашық сары түсті "шие" болады. Ол шие сияқты үлкен болып өседі, бірақ жағымсыз қышқылдыққа ие. Жемісті сындырғанда, ашық, жарқын шырын және әлсіз жүзім иісі сезіледі. Пурири жемісі Жаңа Зеландияның бұталарында ең қоректісі емес (көмірсуларға бай, липидтерге, қанттарға немесе кальцийге емес), бірақ ол әрқашан қол жетімді. Дрюпаның ішіндегі жаңғақ (эндокарп) өте қатты, алмұрт пішіндес ядро болып табылады.

Тарату

Пурири Жаңа Зеландияға тән және Солтүстік аралдың жоғарғы жартысында Солтүстік мыстан Уайкато мен Жоғарғы Темзаға дейін, содан кейін Махиа түбегіне (39°10′О) шығыс жағалауында және Эгмонт мысына (39°27′О) батыста (37° ендіктің оңтүстігінде сирек) таралған. Оның өсетін биіктігі теңіз деңгейінен 800 метрге (немесе 2500 футқа) дейін жетеді. Пурири көбінесе құнарлы немесе жанартаулық топырақтармен байланысты, ал ертедегі қоныс аударушылар жақсы егістік жерлер алу үшін пуририге бай аймақтарды іздеп, өртеп жіберген.

Қолданылуы

Пурири жергілікті жануарлар дүниесі үшін аса құнды тағамдық көз болып табылады, себебі ол басқа түрлердің өнім беретін маусымы азайған кезде де жеміс пен нектармен қамтамасыз етеді, сондықтан оны көбінесе қалпына келтіру отырғызуда қолданады, мысалы, Уайпуа орман мен Катуи көркем қорығы арасындағы Элви Макгрегор қорығы және Хаураки шығанағындағы Тиритири Матанги аралында. Құстарға жыл бойы тағамдық базаны қамтамасыз ету үшін, пурири сияқты ағаштарды отырғызу арқылы құс популяциясын арттыруға үміт артылуда. Мысалы, пурири кереру (жаңазеландиялық көгершін) популяциясын көбейтуге үлкен көмек көрсетеді. Кереру популяциясын сақтау орман қалдықтарын табиғи күйіне келтіру және оны сақтау үшін маңызды, өйткені бұл құс ірі жемісті түрлердің тұқымдарын таратушысы болып табылады. Пурири көптеген түрлерге пана болатын маңызды орын есебінде де маңызды. Пурири көбелегі (немесе "призрак" көбелегі) Aenetus virescens – Жаңа Зеландиядағы ең ірі және әдемі көбелек, оның қанаттары 15 см-ге дейін жетеді. Оның 10 см-ге дейін жететін личинкалары, пуририге ғана тән болмаса да, көбінесе ағашта "7" пішіндес ұзын ойыстар қазып, мекендейді. Ерте кезеңдегі қоныс аударушылар баяндаған "жарық шамдарды сөндіретіндей көп көбелектер бөлмелерді басып алуы" енді кездеспейді, сондықтан көбелектердің саны азайды. Кең жайылған бұтақтары астелия, пука (Griselinia lucida) және солтүстік рата (Metrosideros robusta) сияқты эпифиттік түрлерге де орын береді.

Маоридің жазушысы

Маорилер қайнатылған жапырақтарды суға салып, бұлшық созылуларын және арқа ауруларын емдеу үшін, әсіресе құлақтың астындағы ойық жараларды және ауырған тамақты емдеу үшін қолданған. Бұл суды қайтыс болған адамның денесін жуу үшін де пайдаланған, осылайша оны сақтауға көмектескен. Pūriri жапырақтарынан тәждер жасап киген немесе [[Tangihanga (құрмет көрсету рәсімі)]] кезінде қолда ұстаған. Ол суға батпайтын сирек ағаштардың бірі болғандықтан, hīnaki (шабақ тұзақтары) жасауда қолданылған. Ағаш ұнтағы бетон едендерде қатты сары дақтар қалдыруы мүмкін. Pūriri Жаңа Зеландиядағы ең берік ағаш болып табылады, сондықтан одан көпірлер мен ескектер сияқты заттар жасауға болады.

Еуропалықтар

Еуропалық қоныс жайлаушылар pūriri ағашын қоршау тіректері, теміржол ұйықтары, кеме жасау және үй құрылысына көп мөлшерде пайдаланған, себебі ол өңдеместен 50 жыл немесе одан да көп уақыт бойы тозуға төзімді. Пүррири жиһаз және инкрустация сияқты әсемдеу ағаш өңдеулері үшін де бағаланған, өйткені оның сыртқы түрі "ең жақсы итальяндық немесе американдық жаңғаққа тең" болған. Мебельде pūriri ағашының қолданылуының жақсы мысалдарын көру үшін Seuffert & Son туралы New Zealand Geographic мақаласына қараңыз. Өндірілген ағаштар кейде "Жаңа Зеландиялық тик" немесе "Жаңа Зеландиялық жаңғақ" деп аталған. Олар көбінесе ағаш бұруға немесе, мысалы, pūriri қоршау тіректері сияқты, бақша жиһазы ретінде қайта өңдеуге қолданылады. Бұрынғы Орман зерттеу институты (қазіргі Scion) pūriri сияқты тез өсетін, жоғары сапалы ағаш түрлерін арнайы мақсаттағы түрлер ретінде отырғызуды ұсынады, әсіресе оларды импорттаудың қымбаттауы мен жергілікті ағаштардың тапшылығына байланысты. Арнайы мақсаттағы түрлер – бұл "радиациялық қарағай (Pinus radiata D. Don.) толыққанды қанағаттандыра алмайтын қолданулар үшін қажетті ерекше қасиеттері бар ағаш өндіретін түр". Сондықтан, бұл ағаш әдетте Pinus radiata-ны толықтырады, бірақ оны алмастырмайды. Арнайы мақсаттағы қолданулардың кейбіреулері: жиһаз, шпон, айналдыру, сыртқы ағаш құрылымдық элементтер, қайық жасау және құрал саптары. Pūriri бұрыннан бері осы рөлдерді орындап келген. Pūriri үшін басқа да мүмкін рөлдерге тіректер, кемежай және көпір тіректері кіреді, себебі қарағайға консервантпен жоғары деңгейде өңдеу қажет, ал қиылысқан талшындардың жетіспеуінен қысым кезінде оңай сынуы мүмкін. Сонымен қатар, pūriri Жаңа Зеландиядағы ең көп сұранысқа ие отын ағаштарының бірі болғандықтан, биомасса көзі ретінде немесе көмір жасауға жарамды болуы мүмкін.