Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Vitex lucens, немесе pūriri – Жаңа Зеландияға ендемік мәңгі жасыл ағаш.
Species of tree
Vitex lucens, or pūriri, is an evergreen tree endemic to New Zealand.
Тарих
Пуририді алғаш рет (еуропалықтар) 1769 жылы Куктың алғашқы сапары барысында Банкс пен Соландер Толага шығанағында тапқан. Соландр осы өсімдікті "Primitae Florae Novae Zelandiae" атты қолжазбасында "Ephielis pentaphylla" деген атпен ең жақсы сипаттаған, сондай-ақ, көркемдік құндылығы жоғары сурет дайындалған. Ал Алан Каннингем пуририді 1826 жылы байқады, ол "Аралдар шығанағының тасты жағалауында, тұзды судың әсеріне жиі ұшырайтын жерде өсетін" болды. Каннингем оны Vitex littoralis деп атады, дұрыс түрде Vitex туысына жатқызды, бірақ "littoralis" атауы 4 жыл бұрын Малайзиядағы бір түр үшін қолданылғанын ескермеді. Томас Кирк 1897 жылы V. littoralis қолданылып қойғанына назар салынғаннан кейін V. lucens деген атауды ұсынды. "Жаңа Зеландия магониясы" және "Жаңа Зеландия тигі" ескі баспа шығармаларында, әсіресе ағаш туралы айтылғанда кездеседі.
Pūriri was first collected (by Europeans) at Tolaga Bay by Banks and Solander during Cook's first visit in 1769. The plant was excellently described by Solander in his manuscript "Primitae Florae Novae Zelandiae" under the name Ephielis pentaphylla, and a drawing of considerable artistic merit was also prepared. The next botanist to notice pūriri, Allan Cunningham, did not do so until 1826 when he observed it on "the rocky shores of Bay of Islands, growing frequently within the range of salt water." Cunningham named it Vitex littoralis, correctly assigning it to the genus Vitex but overlooking that "littoralis" had been used for a Malayan species 4 years earlier. Thomas Kirk proposed V. lucens in 1897 after attention had been drawn to the fact that V. littoralis was taken. 'New Zealand mahogany' and 'New Zealand teak' occur in older printed sources, especially in reference to the timber.
Сипаттама
Пурири ағашы 20 метрге дейін өсе алады, діңінің диаметрі көбінесе 1,5 метрге жетеді, кейде қалыңдап, кең жайылған қабақшасы болады. Жіңішке қабығы көбінесе тегіс және ашық қоңыр түсті, бірақ қабыршақты болуы да мүмкін. Бұрын пурири ағашын белсенді түрде және таңдап кесіп, түрлі мақсаттар үшін ағаш материалдарын қамтамасыз еткен. Тек ең жақсы ағаштар ғана кесілген, ал фермалық жайылымдарда жиі кездесетін бұралаң пурири ағаштары қалдырылған. Бұл пурири тік өсе алмайды деген қате пікір тудырды, бірақ пурири туралы ертегі мәліметтерде табиғи түрде 15-30 фут (4,5-9 метр) биіктіктегі ашық тік бұталар сипатталған және әлі де сондай ағаштар бар. Жақсы пішінделген ағаш үлгісі Солтүстік аймақтағы Руапекапека Пасының артында орналасқан. Пуриридің қою жасыл, жылтыр жапырақтары көбінесе 5 немесе кейде 3 жапырақшадан тұратын пальма тәрізді болады. Ең төменгі екі жапырақша қалған үшеуінен кішірек. Жапырақшаларда доматия – орталық және тармақталған тамырлардың кездесетін кішкентай қалталар бар, олар буынты жануарларды қамти алады. Жапырақшаның төменгі жағы мен тамырлары ашық жасыл түсті. Жаңа өркендердің жапырақтары нәзік және жиектері тісті ашық жасыл түсті. Гүлдері флуоресцентті қызылдан қою қызылға дейін, қызғылт қызылға дейін (көбінесе) немесе кейде сары немесе қызғылт реңі бар ақ түсті болуы мүмкін. Көрнекті түсі, түтік тәрізді пішіні, көп мөлшерде нектар өндіруі және гүл түтігінің табанындағы түктер құстардың осы гүлді тозаңдатуын көрсетеді (түктер жәндіктердің нектарды ұрлауына кедерілді етеді). Жаңа Зеландияның құрлық аймақтарында гүлдерде көбінесе көп нектар болады, себебі ағаш өндірген нектардың барлығын жейтін құстар жеткіліксіз. Гүлде 4 тілімше (2 құлпынайдан тұрады), 4 ұзын тозаңдық (гүлдің еркек бөлігі) және тозаңнан кейін гүлдің мойны тозаңдықтардың ұзындығына жетеді. Гүлдің қалай ашылатынын көру қызықты. Тілімшелер бүршік күйінде бірін-бірі жабады. Өсіп келе жатқан тозаңдықтар тілімшелерді ашады. Гүл толық ашылғанда, гүлдің мойны өсуін бастайды және тозаңдықтардағы тозаңдардың бәрі түскеннен кейін толық ұзындығына жетеді. Гүлдері бір шоғырда 12 гүлге дейін болады. Пуририде кейбір гүлдер жыл бойы кездеседі, бірақ қыста ең көп гүлдейді. Піскен жемістерді жыл бойы табуға болады, бірақ жаз айларында олар жиірек кездеседі. Пурири Солтүстік аралдың жоғарғы жартысындағы жергілікті құстар үшін өте маңызды ағаш, себебі ол жыл бойы тұрақты тамақпен қамтамасыз етеді. Гүлдер мен жемістер бұтақтардың ұштарында орналасқан. Жемісі немесе дрюпа көбінесе жарқын қызыл, сирек жағдайда ақ гүлді ағаштарда ашық сары түсті "шие" болады. Ол шие сияқты үлкен болып өседі, бірақ жағымсыз қышқылдыққа ие. Жемісті сындырғанда, ашық, жарқын шырын және әлсіз жүзім иісі сезіледі. Пурири жемісі Жаңа Зеландияның бұталарында ең қоректісі емес (көмірсуларға бай, липидтерге, қанттарға немесе кальцийге емес), бірақ ол әрқашан қол жетімді. Дрюпаның ішіндегі жаңғақ (эндокарп) өте қатты, алмұрт пішіндес ядро болып табылады.
The pūriri tree can grow up to 20 m tall, with a trunk commonly up to 1.5 m in diameter, frequently thicker, and a broad spreading crown. The thin bark is usually smooth and light brown in colour, but can also be very flaky. Pūriri was actively and selectively logged in the past to provide timber for a wide range of end uses. Only the best trees were felled, leaving the gnarled pūriri often found on farm paddocks. This has given the impression that pūriri is incapable of growing straight, but early reports of pūriri describe naturally clear boles of 15 to 30 feet (4.5 to 9 m) and there are still a few trees like that left. A good example of a well shaped tree is behind Ruapekapeka Pā in Northland. The dark green glossy leaves of pūriri are palmate with usually 5 leaflets, or sometimes three. The lowest two leaflets are smaller than the other three. The leaflets have domatia, little pockets where the mid vein and branching veins meet, which can house arthropods. The underside and veins are a lighter green. Seedling leaves are much more delicate and a lighter green with serrations along the edge. and can range from fluorescent pink to dark red, rose pink (most common) or sometimes even to a white flower with a yellow or pink blush. The bright colour, the tube shape, copious nectar production and the hairs at the base of the flower tube all point towards birds pollinating this flower (the hairs stop insects from stealing the nectar). On the New Zealand mainland there is often plenty of nectar in the flowers because there aren't enough birds to eat all the nectar produced by the tree. The flower has 4 lobes (made of 2 petals), 4 long stamen (the male part of the flower) and the style grows to be as long as the stamen after the pollen has shed. It is interesting to see how the flowers open. The petals overlap each other in the bud form. The growing stamen push the petals open. When the flower is fully open the style starts growing and reaches its full length just after the anthers on the stamen have shed all the pollen. The flowers occur in loose clusters of up to 12 flowers per cluster. Some flowers can be found on the pūriri all year round, though it does flower most heavily over winter. Ripe fruit can also be found all year round, but is more common over the summer. Pūriri is a very important tree for native birds in the top half of the North Island because it provides a constant year round food supply. Flowers and fruit are carried at the tips of the branches. The fruit or drupe is a bright red (usually) to a pale yellow (rarely, and only on white flowered trees) "cherry". It can grow as big as a cherry, but it is unpleasantly astringent. When broken, the fruit has a bright thin juice, and a faint grape smell. Pūriri fruit is not the most nutritious sort in the New Zealand bush (high in carbohydrates, not lipids, sugars or calcium), but it is always there. The nut (endocarp) inside the drupe is a very hard pear shaped kernel
Тарату
Пурири Жаңа Зеландияға тән және Солтүстік аралдың жоғарғы жартысында Солтүстік мыстан Уайкато мен Жоғарғы Темзаға дейін, содан кейін Махиа түбегіне (39°10′О) шығыс жағалауында және Эгмонт мысына (39°27′О) батыста (37° ендіктің оңтүстігінде сирек) таралған. Оның өсетін биіктігі теңіз деңгейінен 800 метрге (немесе 2500 футқа) дейін жетеді. Пурири көбінесе құнарлы немесе жанартаулық топырақтармен байланысты, ал ертедегі қоныс аударушылар жақсы егістік жерлер алу үшін пуририге бай аймақтарды іздеп, өртеп жіберген.
Pūriri is endemic to New Zealand and can be found in the upper half of the North Island from North Cape to the Waikato and Upper Thames, and from thence in small numbers southwards to Māhia Peninsula (39°10′S) on the east coast and Cape Egmont (39°27′S) on the west (rare inland south of latitude 37). Its altitudinal range is from sea level to 800 m (or 2500 ft) above sea level. Pūriri tends to be associated with fertile or volcanic soils, and early settlers often sought out and burned pūriri rich areas to obtain good farmland.
Қолданылуы
Пурири жергілікті жануарлар дүниесі үшін аса құнды тағамдық көз болып табылады, себебі ол басқа түрлердің өнім беретін маусымы азайған кезде де жеміс пен нектармен қамтамасыз етеді, сондықтан оны көбінесе қалпына келтіру отырғызуда қолданады, мысалы, Уайпуа орман мен Катуи көркем қорығы арасындағы Элви Макгрегор қорығы және Хаураки шығанағындағы Тиритири Матанги аралында. Құстарға жыл бойы тағамдық базаны қамтамасыз ету үшін, пурири сияқты ағаштарды отырғызу арқылы құс популяциясын арттыруға үміт артылуда. Мысалы, пурири кереру (жаңазеландиялық көгершін) популяциясын көбейтуге үлкен көмек көрсетеді. Кереру популяциясын сақтау орман қалдықтарын табиғи күйіне келтіру және оны сақтау үшін маңызды, өйткені бұл құс ірі жемісті түрлердің тұқымдарын таратушысы болып табылады. Пурири көптеген түрлерге пана болатын маңызды орын есебінде де маңызды. Пурири көбелегі (немесе "призрак" көбелегі) Aenetus virescens – Жаңа Зеландиядағы ең ірі және әдемі көбелек, оның қанаттары 15 см-ге дейін жетеді. Оның 10 см-ге дейін жететін личинкалары, пуририге ғана тән болмаса да, көбінесе ағашта "7" пішіндес ұзын ойыстар қазып, мекендейді. Ерте кезеңдегі қоныс аударушылар баяндаған "жарық шамдарды сөндіретіндей көп көбелектер бөлмелерді басып алуы" енді кездеспейді, сондықтан көбелектердің саны азайды. Кең жайылған бұтақтары астелия, пука (Griselinia lucida) және солтүстік рата (Metrosideros robusta) сияқты эпифиттік түрлерге де орын береді.
Pūriri is an invaluable food source for native wildlife, as it provides both fruit and nectar in seasons when few other species produce these, thus it is often used in restoration planting, e. g. the Elvie McGregor Reserve between Waipoua Forest and Katui Scenic Reserve in Northland and on Tiritiri Matangi Island in the Hauraki Gulf. It is hoped that restoration planting, with trees such as pūriri, will provide a year round food source for birds, boosting their populations. For example, pūriri is highly valued as an aid in increasing kererū (native pigeon) populations. Maintaining kererū populations is particularly important for natural restoration and maintenance of forest remnants, as this bird is the main disperser of large fruited species. Pūriri is also important as a host for a number of species. The pūriri moth (or ghost moth) Aenetus virescens is New Zealand's largest and quite spectacular moth, with a potential wing span up to 15 cm. Its 10 cm long larvae, though not restricted to pūriri, often makes its home in the tree by excavating long "7" shaped burrows The moths are much reduced in number as the great swarms "invading rooms, sufficient in number to extinguish lighted lamps" reported by early settlers no longer occur. The wide spreading branches also provide room for epiphytic species such as Astelia, puka (Griselinia lucida) and northern rātā (Metrosideros robusta).
Маоридің жазушысы
Маорилер қайнатылған жапырақтарды суға салып, бұлшық созылуларын және арқа ауруларын емдеу үшін, әсіресе құлақтың астындағы ойық жараларды және ауырған тамақты емдеу үшін қолданған. Бұл суды қайтыс болған адамның денесін жуу үшін де пайдаланған, осылайша оны сақтауға көмектескен. Pūriri жапырақтарынан тәждер жасап киген немесе [[Tangihanga (құрмет көрсету рәсімі)]] кезінде қолда ұстаған. Ол суға батпайтын сирек ағаштардың бірі болғандықтан, hīnaki (шабақ тұзақтары) жасауда қолданылған. Ағаш ұнтағы бетон едендерде қатты сары дақтар қалдыруы мүмкін. Pūriri Жаңа Зеландиядағы ең берік ағаш болып табылады, сондықтан одан көпірлер мен ескектер сияқты заттар жасауға болады.
Māori used infusions from boiled leaves to bathe sprains and backache, as a remedy for ulcers, especially under the ear, and for sore throats. The infusion was also used to wash the body of the deceased to help preserve it. and pūriri leaves were fashioned in to coronets or carried in the hand during a [[Tangihanga (funeral). It was used in the construction of hīnaki (eel traps) because it was one of the few timbers that would sink. the sawdust can produce intense yellow stains on concrete floors. The Pūriri provides the strongest wood in New Zealand, allowing to make things such as bridges and paddles from it.
Еуропалықтар
Еуропалық қоныс жайлаушылар pūriri ағашын қоршау тіректері, теміржол ұйықтары, кеме жасау және үй құрылысына көп мөлшерде пайдаланған, себебі ол өңдеместен 50 жыл немесе одан да көп уақыт бойы тозуға төзімді. Пүррири жиһаз және инкрустация сияқты әсемдеу ағаш өңдеулері үшін де бағаланған, өйткені оның сыртқы түрі "ең жақсы итальяндық немесе американдық жаңғаққа тең" болған. Мебельде pūriri ағашының қолданылуының жақсы мысалдарын көру үшін Seuffert & Son туралы New Zealand Geographic мақаласына қараңыз. Өндірілген ағаштар кейде "Жаңа Зеландиялық тик" немесе "Жаңа Зеландиялық жаңғақ" деп аталған. Олар көбінесе ағаш бұруға немесе, мысалы, pūriri қоршау тіректері сияқты, бақша жиһазы ретінде қайта өңдеуге қолданылады. Бұрынғы Орман зерттеу институты (қазіргі Scion) pūriri сияқты тез өсетін, жоғары сапалы ағаш түрлерін арнайы мақсаттағы түрлер ретінде отырғызуды ұсынады, әсіресе оларды импорттаудың қымбаттауы мен жергілікті ағаштардың тапшылығына байланысты. Арнайы мақсаттағы түрлер – бұл "радиациялық қарағай (Pinus radiata D. Don.) толыққанды қанағаттандыра алмайтын қолданулар үшін қажетті ерекше қасиеттері бар ағаш өндіретін түр". Сондықтан, бұл ағаш әдетте Pinus radiata-ны толықтырады, бірақ оны алмастырмайды. Арнайы мақсаттағы қолданулардың кейбіреулері: жиһаз, шпон, айналдыру, сыртқы ағаш құрылымдық элементтер, қайық жасау және құрал саптары. Pūriri бұрыннан бері осы рөлдерді орындап келген. Pūriri үшін басқа да мүмкін рөлдерге тіректер, кемежай және көпір тіректері кіреді, себебі қарағайға консервантпен жоғары деңгейде өңдеу қажет, ал қиылысқан талшындардың жетіспеуінен қысым кезінде оңай сынуы мүмкін. Сонымен қатар, pūriri Жаңа Зеландиядағы ең көп сұранысқа ие отын ағаштарының бірі болғандықтан, биомасса көзі ретінде немесе көмір жасауға жарамды болуы мүмкін.
European settlers used great quantities of pūriri timber for fence posts, railway sleepers, shipbuilding and house blocks, as it is ground durable without treatment for 50 years or more. Pūriri was also favoured for furniture and decorative wood work such as inlay veneers, as its appearance was "quite equal to the best Italian or American walnut". Look at the New Zealand Geographic article on Seuffert & Son to see some good examples of pūriri use in furniture. The produced timber was sometimes called "New Zealand teak", or "New Zealand walnut". these tend to be mostly used for wood turning or, as in the case of pūriri fence posts, be recycled as garden furniture. The erstwhile Forest Research Institute (now Scion) recommends planting fast growing, high quality timber species such as pūriri as special purpose species, particularly in view of the rising cost of importing these and the scarcity of native timber. A special purpose species is defined as "a species producing timber with special wood properties required for those uses where radiata pine (Pinus radiata D. Don.) is not entirely satisfactory". Therefore, the timber will usually be complementary to that of Pinus radiata, not an alternative. Some of the special purpose end uses advocated were; furniture, veneer, turnery, exterior joinery, boat building and tool handles. Pūriri has fulfilled these roles in the past. Other potential roles for pūriri include post, wharf and bridge pilings, as pine requires a high degree of preservative treatment and can break too readily under pressure due to lack of cross grained wood. Indications are that pūriri could coppice well, and, as it is one of New Zealand's most demanded burning timbers, it might prove suitable as a source of biomass or for charcoal production.