Кіріспе

Экономикалық модель

Курно бәсекесі – бұл компаниялар бір-бірінен тәуелсіз және бір уақытта қандай көлемде өнім шығаратыны туралы шешім қабылдайтын өнеркәсіп құрылымын сипаттауға қолданылатын экономикалық модель. Ол 1801–1877 жылдары бұлақ суының дуополиясындағы бәсекелестікті байқап, оған шабыттанған Антуан Огюстен Курноның есімімен аталған. Модельдің ерекшеліктері:

Бірден көп фирма бар және барлық фирмалар біртекті өнім шығарады, яғни өнімдік ерекшелену жоқ;
Фирмалар ынтымақтаспайды, яғни келісім жоқ;
Фирмалар нарықтық билікке ие, яғни әр фирманың өндіріс шешімі тауардың бағасына әсер етеді;
Фирмалардың саны бекітілген;
Фирмалар бағаның емес, көлемнің есебінен бәсекелеседі; және
Фирмалар экономикалық тұрғыдан тиімді және стратегиялық түрде әрекет етеді, әдетте бәсекелестерінің шешімдерін ескере отырып, пайданы барынша арттыруға тырысады. Бұл модельдің маңызды болжамы – әр фирма өзінің өндіріс шешімінің өзінің қарсыластарының шешімдеріне әсер етпейді деген үмітпен пайданы барынша арттыруға ұмтылады деген "болжамсыздық" қағидасы. Баға – жалпы өнімнің азаятын функциясы. Барлық фирмалар нарықтағы фирмалардың жалпы санын біледі және басқаларының өндірісін белгілі деп қабылдайды. Нарықтық баға сұраныс пен барлық фирмалардың шығарған жалпы көлемі тең болатын деңгейде белгіленеді. Әр фирма өзінің бәсекелестерінің белгілеген көлемін ескереді, өзінің қалдық сұранысын бағалайды, содан кейін монополия ретінде әрекет етеді.

Тарих

Антуан Августин Курно (1801–1877) өзінің бәсекелестік теориясын алғаш рет 1838 жылғы «Recherches sur les Principes Mathématiques de la Théorie des Richesses» атты еңбегінде, екі жеткізушінің басымдық құрған көксу нарығындағы (дуополия) бәсекелестікті сипаттау жолы ретінде ұсынды. Бұл модель Курноның кітапта «нақты және математикалық дәлдікпен» баяндаған модельдердің бірі болды. Атап айтқанда, Курно әрбір фирма үшін пайда функцияларын құрастырды, содан кейін нарықтағы басқа фирмалардың (сыртқы) өндіріс деңгейлеріне қатысты фирманың ең тиімді жауабын көрсететін функцияны құру үшін ішінара туындыны қолданды. Ол 1897 жылы Натаниел Бэкон жасаған аударманың дайындалуын қамтамасыз етті. Курноның теориясының осы аспектісіне реакциялар қатты айыптаудан бастап, жартылай қолдауға дейін әртүрлі болды. Соңғы жылдары ол экономикадан гөрі ойын теориясына жасаған үлесі ретінде көбірек қолдау тапты. Джеймс В. Фридман мынадай түсіндірме береді:
>Қазіргі тілмен және түсіндіруде Курно олигополиялық нарықты бейнелеу үшін нақты бір ойынды ұсынды. Ол оны математикалық тұрғыдан былай формалдастырды:
>Біз кез келген тауардың сатылатын мөлшерін немесе жылдық сұранысын оның бағасының функциясы деп қарастырамыз. Осыдан оның сұраныс қисықтары қазіргі заманғы ұсыныс қисықтарының кейбір қызметтерін атқарады, себебі сатылатын мөлшерді шектей алатын өндірушілер Курноның сұраныс қисығына әсер етеді. Курно сұраныс қисығының әдетте бағаның төмендеу функциясы болатынын және сатылатын тауардың жалпы құны , әдетте максималды деңгейге жетеді, содан кейін 0-ге қарай төмендейді деп атап өтеді. Максималдық шарты: , яғни , туындысы 0-ге тең болуы керек (мұнда – туынды).

Монополия және дуополия

Курно әр дуополист пайданы максималдандыруға тәуелсіз түрде ұмтылады деп талап етеді, және бұл шектеу маңызды, себебі Курно егер олар бір-бірімен келісіп, әрқайсысы ең жоғары табысқа қол жеткізсе, онда тұтынушы үшін монополиядан ешқандай айырмасы жоқ толығымен басқа нәтижелерге қол жетер еді дейді.

Курноның баға моделі

Курно дуополистік мінез-құлықтың белгілі бір логикалық тұжырымға сәйкес келетін тепе-теңдік жағдайының математикалық дұрыс талдауын ұсынады. Дегенмен, оның моделі нақты айтылмаған және аса табиғи емес (Шапиро байқалған тәжірибе "Курноның көлемдік моделіне табиғи қарсылық" екенін атап өтті), сондай-ақ "оның сөздері мен математика толық сәйкес келмейді". Оның моделін сәл толықтырсақ, оны түсіну оңайырақ болады. Мысалы, екі минералды су көзінің иесі бар делік, олардың әрқайсысы шексіз мөлшерде суды нөлдік бағамен өндіре алады. Егер олар суды тікелей халыққа сатпай, делдалға ұсынса қалай болар еді? Әрбір иесі делдалға өндіруге ниеттенген су мөлшерін хабарлайды. Делдал нарықты теңгертетін бағаны анықтайды, ол сұраныс функциясымен және жалпы ұсыныспен анықталады. Ол суды осы бағаға сатады және түскен кірісті иелеріне қайтарады. Минералды суға тұтынушылардың сұранысы бағамен белгіленеді; оның кері функциясы жазылады және нарықты теңгертетін баға мына формуламен беріледі: , мұнда және – иесі ұсынған көлем. Әрбір иесі өзінің бәсекелесінің ұсынған көлемін біледі және өзінің пайдасын барынша арттыру үшін өзінің ұсынысын сәйкес реттейді. Тепе-теңдік жағдайы – ешбір иесі ұсынылған көлемді өзгертуге мүдделі емес жағдай. Делдалсыз осындай нарық мінез-құлқының пайда болуын көзге елестету үшін қиындықтар туындайды.