Кіріспе
Ирландия католиктерінің өзін-өзі басқару кезеңі (1642–49)
Ирландия конфедерациясы, сондай-ақ Ирландия католик конфедерациясы деп аталады, 1642 және 1652 жылдар аралығында, Он бір жылдық соғыс кезінде ирландік католиктердің өзін-өзі басқару кезеңі болды. 1641 жылғы ирландік көтерілістен кейін католик аристократтары, жер иелері, дін қызметкерлері және әскери жетекшілер құрған конфедерациялар Килкеннидегі базасынан Ирландияның үштен екі бөлігін бақылады; сондықтан оны кейде «Килкенни конфедерациясы» деп атайды. Конфедерацияға гель және англо-нормандардан тараған католиктер кірді. Олар Ирландия Корольдігінде католиктерге қарсы дискриминацияны тоқтату және Ирландияның өзін-өзі басқаруын арттыруды қалады; сонымен қатар көптегендер Ирландияның плантацияларын кері қайтаруды көздеді. Конфедерацияның көптеген мүшелері Англияның I Карлына адалдықтарын білдірді, олар үш патшалық соғыста оның қарсыластарын жеңуге көмектесу арқылы тұрақты келісімге қол жеткізе алады деп сенді. Оның институттарына заң шығарушы орган – Бас Ассамблея, атқарушы орган – Жоғарғы Кеңес және әскери құрылымдар кірді. Олар монета соғып, салық жинап, баспахана құрды. Ассамблея Жоғарғы Кеңес деп аталатын атқарушы билікті сайлады. Бірінші Жоғарғы Кеңес 14 қарашада немесе сол шамада сайланды. Оның құрамында 24 мүше болды, олардың 12-сі Килкенниде немесе өздері қалаған жерде тұруға тиіс болды. Бірінші Жоғарғы Кеңестің мүшелері:
Лейнстер Ольстер Коннахт Манстер
Томас Флеминг, Дублин архиепископы Хью О’Райли, Арма архиепископы Малахия О’Квили, Туам архиепископы Морис Рош, 8-ші виконт Фермой виконт Горманстон Гебер Макмахон, Даун епископы Майлз Бурк, 2-ші виконт Майо Дэниел О’Брайен, 1-ші виконт Клэр виконт Маунтгаррет Филип О’Райли Джон де Бург, Клонферт епископы Эдмунд Фитцморис Николас Планкетт полковник Брайан Макмахон сэр Лукас Диллон доктор Феннел Ричард Беллингс Гебер Магеннис Джеффри Браун Роберт Ламберт Джеймс Кусак Тёрлох О’Нилл Патрик Д’Арси Джордж Комин
Leinster Ulster Connacht Munster Thomas Fleming, Archbishop of Dublin Hugh O'Reilly, Archbishop of Armagh Malachias O'Queely, Archbishop of Tuam Maurice Roche, 8th Viscount Fermoy Viscount Gormanston Heber MacMahon, Bishop of Down Miles Bourke, 2nd Viscount Mayo Daniel O'Brien, 1st Viscount Clare Viscount Mountgarret Philip O'Reilly John de Burgh, Bishop of Clonfert Edmund FitzMaurice Nicholas Plunkett Col. Brian MacMahon Sir Lucas Dillon Dr Fennel Richard Bellings Heber Magennis Geoffrey Browne Robert Lambert James Cusack Turlogh O'Neill Patrick D'Arcy George Comyn
Джеймс Тушет, 3-ші граф Кастелхавен, Тажға өкілдік етіп, Жоғарғы Кеңестің соңғы мүшесі болды. Жоғарғы Кеңес барлық әскери генералдарға, офицерлерге және азаматтық судьяларға билік жүргізетін болды. Оның алғашқы әрекеті Конфедерация күштеріне басшылық ететін генералдарды тағайындау болды: Оуэн Ро О’Нилл Ольстер күштеріне, Томас Престон Лейнстер күштеріне, Гаррет Барри Манстер күштеріне және Джон Бёрк Коннахт күштеріне басшылық етеді. Кланрикардтың 1-маркизі Улик Берк бас генерал болып тағайындалды, өйткені олар ол ерте немесе кеш Конфедерацияға қосылады деп ойлады. Жоғарғы Кеңес 30 000 фунт стерлинг жинап, Лейнстерде 31 700 адамды бірден даярлауға бұйрық берді. Жоғарғы Кеңес сондай-ақ өзінің мөрін жасады, ол былай сипатталды: «Дөңгелек пішіндес, ортасында үлкен айқыш белгісі, негізі жалындаған жүрекке тірелген, ал шыңы көгершіннің қанаттарымен жабылған. Айқыш белгісінің сол жағында арфа, оң жағында тәж бейнеленген». Мөрдегі ұран: Pro Deo, Rege, et Patria, Hiberni Unanimes («Құдай, Патша және Отан үшін, Ирландия біріккен»). Килкенниде Ұлттық қазына, монета соғу үшін монетахана және жарияланымдарды басу үшін баспахана құрылды. Бұл бірінші Бас Ассамблея 1643 жылдың 9 қаңтарына дейін жұмыс істеді.
Саясат
Чарльз I мен Парламент келіскен соңғы заң жобасы 1642 жылғы "Авантюристтер туралы" заң болды, ол 1641 жылғы көтерілісті басу үшін "көтерілісшілердің" жерлерін тәркілеу арқылы қаржыны қамтамасыз етті. Өздерінің иеліктерін сақтау үшін Үш патшалық соғысының аясында Конфедерация корольге адал роялистер екенін мәлімдеді, бұл онымен келісімге келуді ең маңызды мәселе етті. Нәтижесінде Конфедерация ешқашан тәуелсіз үкімет екенін жариялаған жоқ, және тек Чарльз заң жүзінде Парламент шақыра алатындықтан, олардың Бас Ассамблеясы да ешқашан Парламенттік функцияны өзіне таңбаламады, бірақ бұл олардың заң шығаруын тоқтатпады. Конфедерацияның саяси талаптары Ирландияның өзін-өзі басқаруы, жерлеріне сенімді иелік ету құқығы, көтеріліс кезінде жасалған барлық әрекеттерге кешірім, үкіметтік лауазымдарда тең үлестіру және осы жеңілдіктерді соғыстан кейінгі Парламент бекітуі болды. Діни тұрғыдан алғанда, олар католицизмге төзімділік танытуды талап етті және 1645 жылдың маусым айында католик дін қызметкерлері 1641 жылдан бері Ирландия шіркеуінен алынған барлық мүлікті сақтап қалуы керек деген талапты қосты. Шындығында, бұл талаптарды орындау өте қиын болды, себебі олар Чарльзден Парламентке бермейтін жеңілдіктерді сұрады, ал оның кеңесшілерінің көпшілігі оларға қарсы болды, өйткені мұндай қадам Англия мен Шотландиядағы корольдік істі құлдыратып жіберуі мүмкін еді. Конфедерацияның позициясын Ежелгі ағылшындар, негізінен 1172 жылы Ирландияға англо-нормандық шабуыл кезінде келгендердің ұрпақтары, және туған гэльдік ирландтар арасындағы келіспеушіліктер одан әрі әлсіретті. Көптеген тарихшылар екі топ арасындағы айырмашылықтардың дәрежесін жоққа шығарса да, саяси, діни және экономикалық мақсаттар тұрғысынан маңызды айырмашылықтар бар. Жалпы алғанда, Ежелгі ағылшындар Тюдорлар кезінде жоғалтқан билік пен беделін қайтаруды қалады, және олар шыншыл католик болғанымен, шіркеуді мемлекеттік дін ретінде орнатуды қолдамады. Оуэн Ро О'Нилл сияқты гэльдік ирланд көшбасшылары Ирландиядағы жер бөлісін кері қайтаруды қалады, өйткені бұл олардың ата-бабаларының жерлерін қайтарып алудың жалғыз жолы болды; алайда, олардың талаптарындағы біртілділік Ежелгі ағылшындарға қарағанда әлдеқайда төмен болды, және олар ерекше саяси идеология емес, қысым тобы ретінде әрекет еткені айтылады.
1643 жылғы тоқтату
1643 жылдың қыркүйегінде Конфедерация Ирландияның корольдік билеушісі Джеймс Батлермен "үзіліс" туралы келіссөздер жүргізді, ол Наас қаласының жанындағы Джиггинстаун қаласында қол қойылды. Бұл Конфедерация мен Ормондтың Дублинде орналасқан роялистік әскері арасындағы жауынгерлік әрекеттерді тоқтатты. Алайда, Корктың корольдік гарнизонына қолбасшылық еткен сирек кездесетін галдік ирландтық протестант, Инчикиннің 1-ші графы Мюрроу О'Брайен, атысты тоқтатуға қарсылық білдіріп, Англия Парламентіне адал екенін жариялады. Шотландтық келісімшілер 1642 жылы Ольстерге әскер жіберді, ол Конфедерацияға да, корольге де жау болып қалды, сондай-ақ Ольстерде тұратын шотландтық қоныс аударушылардың Лагган армиясы да солай болды. Якобит тарихшысы Томас Карт "үзіліс" шартының қаржылық ережелерін айтты, онда Конфедерация 1644 жылдың мамырына дейін Ормондқа 30 000 фунт стерлинг төлеуге міндеттенді, оның жартысы қолма-қол ақшамен, жартысы тірі малмен төленуге тиіс болды. 1644 жылы Конфедерация Аласдейр МакКолла басқаратын 1500 шақты сарбазды Шотландияға, Джеймс Грэм, Монтроздың 1-маркизі басқаратын корольшілдерді қолдау үшін жіберді, бұл келісімшілерге қарсы азамат соғысын тудырды – Ұлыбританиядағы азамат соғыстарында корольдік жақтан жасалған жалғыз әрекет.
Папаның нунциумының келуі
Конфедерация мүшелері Франция мен Испания монархияларынан шамалы көмек алды, олар Ирландияда әскер жинағысы келді, бірақ олардың негізгі континенттік қолдауы Рим папасынан болды. Папа VIII Урбан 1643 жылы Конфедерацияның Жоғарғы Кеңесімен байланыс орнату және көмектесу үшін Пьерфранческо Скарампиді жіберді. Папа X Иннокентий 1644 жылы Парижге көшіп келген кардинал Мазарин мен королева Генриетта Марияның қарсылығына қарамастан, Конфедеративтік Ирландияны күшті қолдады. Иннокентий 1645 жылдың ақпан айында Конфедерацияның елшісін қабылдады және Ирландияға Конфедерацияның хатшысы Ричард Беллингспен бірге Ла-Рошельден аттанған Фермо архиепискобы Джованни Баттиста Ринуччиниді жіберуге шешім қабылдады. Ол өте көп мөлшерде қару-жарақ, әскери жабдықтар мен ақша алып келді. Бұл көмек Ринуччиниге Конфедерацияның ішкі саясатына зор ықпал етуге мүмкіндік берді және оны Оуэн Ро О’Нилл сияқты белсенді Конфедерация мүшелері қолдады. Килкенниде Ринуччиниді зор құрметпен қарсы алды, ол өзінің миссиясының мақсаты корольді қолдау екенін, бірақ ең бастысы – Ирландияның католик халқына католик дінін еркін және ашық түрде өркендетуге, сондай-ақ шіркеулер мен шіркеу мүлкін қалпына келтіруге көмектесу екенін мәлімдеді, бірақ бұрынғы монастырлық мүліктерді емес.
"Ормонд тыныштығы"
Жоғарғы кеңес патша атынан Гламорган графының жаңа атағымен Ворчестердің 2-ші маркизі Эдвард Сомерсетпен жасалған құпия келісімге үлкен үміт артып, болашақта ирланд католиктеріне одан әрі жеңілдіктер беруге уәде берді. Гламморган өте бай ағылшын католик роялисті болғандықтан, 1645 жылдың маусым айының соңында Ирландияға Чарльздің құпия бұйрықтарымен, король үшін күресетін ирланд католик әскері үшін Конфедерация талаптарымен келісу үшін жіберілді. Бұл жоспар сол кездегі көптеген ағылшын протестанттары үшін анафема болар еді. Гламморганның құпия бұйрықтарының көшірмесін Ұзақ Парламент жариялады, ал протестанттық Англиядағы қолдауын сақтау үшін король оның қатыстылығын жоққа шығаруға мәжбүр болды, тіпті Гламморганды сатқын деп жариялады. Конфедерациялық ирланд сарбаздарды Англияда пайдаланудан сақтандыру үшін Ұзақ Парламент 1644 жылдың қазан айында ирландтарға қарсы төңкеріс жасауға рұқсат бермейтін жарлық шығарды. Нунций өзін Ирландиядағы Конфедеративтік католик партиясының іс жүзіндегі басшысы деп санады. 1646 жылы Конфедерация Жоғарғы Кеңесі Ормондпен 1646 жылдың 28 наурызында қол қойылған келісімге келді. Оның шарттары бойынша католиктерге мемлекеттік қызметте жұмыс істеуге және мектептер ашуға рұқсат етілді, сондай-ақ діни төзімділік бойынша болашақ жеңілдіктер туралы ауызша уәделер берілді. 1641 жылғы көтерілісте жасалған әрекеттер үшін кешірім жарияланды және ирланд католиктерінің жерін одан әрі тартып алуға қарсы кепілдік берілді. Алайда, Пойнингс заңы өзгертілмеді, яғни Ирландия Парламентіне ұсынылатын кез келген заңды алдымен Англия Тайлық Кеңесі мақұлдауы керек болды, Ирландияның Төменгі палатасындағы протестанттық көпшілік сақталды және Ольстер мен Манстердегі негізгі плантациялар, яғни отарлау сақталды. Сонымен қатар, келісімнің діни ережелеріне сәйкес, соғыс кезінде католиктер басып алған шіркеулер протестанттарға қайтарылуы керек еді және католик дінін ашық түрде ұстануға кепілдік берілмеді. Осы жеңілдіктерге өтеу ретінде ирланд әскерлері Англияға Англия азамат соғысында роялистер үшін күресу үшін жіберілетін болды. Алайда, келісілген шарттар католик дінбасыларына, ирланд әскери қолбасшыларына – әсіресе Оуэн Ро О’Нилл мен Томас Престонға – және Бас Ассамблеяның көпшілігіне қанағаттандырмады. Рим папасының нунциусы Ринуччини де келісімге қатыспады, ол өзінің миссиясының мақсаттарына нұқсан келтірді; ол тоғыз ирланд епископын католик дінінің сақталуына кепілдік бермейтін Ормондпен немесе корольмен жасалған кез келген келісімге қарсы наразылық білдіруге итермеледі. Көптеген адамдар Жоғарғы Кеңеске сенімсіздікпен қарады, өйткені олардың көпшілігі Ормондпен туыс немесе оған басқаша байланысты болды. Сонымен қатар, Англия азамат соғысының нәтижесі Англия Парламентінің пайдасына шешілгенін және ирланд әскерлерін роялистерге жіберудің бекер құрбандық болатынын атап өтті. Екінші жағынан, көптеген адамдар О’Ниллдің Ольстер армиясы 1646 жылдың маусымында Бенбурб шайқасында шотландтарды жеңгеннен кейін, Конфедерацияның бүкіл Ирландияны қайтадан басып алуға мүмкіндігі бар деп ойлады. Сонымен қатар, бейбітшілікке қарсы шыққандар Ринуччинидің рухани және қаржылық қолдауын алды, ол «бейбітшілік партиясын» қауымнан шығарумен қорқытты. Жоғарғы Кеңес тұтқындалды, ал Бас Ассамблея келісімді қабылдамауға дауыс берді.
Әскери жеңіліс және Ормондедегі жаңа бейбітшілік
Конфедерация бейбіт келісімді қабылдамағаннан кейін, Ормонд Дублинді Майкл Джонстың басшылығымен парламенттік армияға тапсырды. Конфедерация енді Дублин мен Корктегі қалған парламенттік бекіністерін жоюға тырысты, бірақ 1647 жылы бірқатар әскери апаттарға ұшырады. Біріншіден, Томас Престонның Ленстер армиясы Джонстың парламентшілері Меф округіндегі Дунган тауы шайқасында талқандалды. Содан кейін үш айдан аз уақыт өткен соң Конфедерацияның Мюнстер армиясы Ноккнаус шайқасында Инчикиннің парламенттік күштерінен ұқсас жеңіліс көрді. Бұл сәтсіздіктер конфедерация мүшелерінің көпшілігін роялистермен келісімге келуге ынталандырды және келіссөздер қайта басталды. Жоғарғы Кеңес Карл I мен Ормондтан кең келісімдер алды, оның ішінде католик дініне төзімділік, Пойнинг заңын жоюға (соның салдарынан ирландтық өзін-өзі басқаруға) міндеттеме, ирландтық католиктер соғыс кезінде алған жерлерді мойындау және Ульстер плантациясын ішінара кері қайтаруға уәде берілді. Бұған қоса, 1641 жылғы көтеріліс және Конфедерация соғыстары кезінде жасалған барлық іс-әрекеттерге кешірім беру туралы заң немесе амнистия болды – әсіресе 1641 жылы британдық протестант қоныс аударушыларын өлтіру, сонымен қатар Конфедерация армияларын тарату болмады. Алайда, Чарльз бұл шарттарды тек қана қиын жағдайда берді және кейіннен олардан бас тартты. Келісім шарттары бойынша Конфедерация өзін таратып, әскерлерін роялистік қолбасшыларға тапсырып, ағылшын роялистік әскерлерін қабылдауға міндеттенді. Инчикин де Парламенттен шығып, Ирландиядағы роялистерге қайта қосылды.
Конфедерация ішіндегі азаматтық соғыс
Алайда, көптеген ирландтық католиктер роялистермен келісімге келуден бас тартты. Оуэн Ро О’Нилл жаңа роялистік одаққа қосылудан бас тартты және 1648 жылдың жазында роялистер мен Конфедерациямен қысқаша ішкі соғыс жүргізді. О’Ниллді католиктік соғыс мақсаттарына жасалған деп есептеген сатқындықтан соншалықты ашуландырды ki, ол ағылшын Парламентімен жеке бейбітшілік орнатуға тырысты және қысқа мерзімге Ирландиядағы ағылшын парламенттік әскерлерінің одақтасы болды. Бұл Конфедерацияның кең ауқымды мақсаттары үшін қатаң соққы болды, себебі ол Англиядағы екінші азаматтық соғыстың басталуымен бірге келді. Папалық нунциусы Ринуччини Оуэн Ро О’Ниллді қолдауға тырысты, 1648 жылдың мамырында роялистермен жасалған Инчикин бітім шартына қатысқандардың барлығын анафемаға ұшыратты; бірақ ол ирландтық католик епископтарын бұл мәселеде келісуге көндіре алмады. 1649 жылдың 23 ақпанында ол Галвейден Римге қайту үшін өз фрегатына мінді. Көптеген адамдар бұл Конфедерация қатарындағы бөлініс гаэльдік ирландтар мен Ескі ағылшындар арасындағы жік болып табылады деп санайды. Бұған себеп – гаэльдік ирландтар Ирландияны ағылшындар басып алғаннан бері көп жер мен билікті жоғалтқандықтан, талаптары радикалды сипатқа ие болды. Дегенмен, екі жақта да екі этностың өкілдері болды. Мысалы, 1641 жылғы көтерілістің гаэльдік ирланд бастамашысы Фелим О’Нилл, орталық саясатты ұстанған тарапқа қосылды, ал негізінен Ескі ағылшындар тұратын Оңтүстік Вексфорд аймағы бейбітшілікке келіспеді. Католик дін қызметкерлері де бұл мәселеде екіге бөлінді. Бөліністің нақты мәні – жер иелері арасындағы айырмашылықта болды. Олар өздерінің жерлері мен азаматтық құқықтары кепілдік берілген жағдайда ғана роялистермен келісімге келуге дайын болды, ал Оуэн Ро О’Нилл сияқтылар Ирландиядағы ағылшын үстемдігін толығымен құлатуды қалады. Олар ағылшындар мен шотландтарды мүлдем қуылған тәуелсіз, католик Ирландиясын құруды көздеді. Көптеген соғысшылардың басты мақсаты – отбасылары плантациялар кезінде жоғалтқан ата-бабаларының жерлерін қайтарып алу болды. Конфедерациямен нәтижесіз шайқасқаннан кейін Оуэн Ро О’Нилл Ольстерге қайтып, 1649 жылы Кромвельдің басып кіруіне дейін бұрынғы серіктеріне қосылмады. Бұл ішкі тартыс Конфедерациялық роялистік одақтың парламенттік Жаңа үлгілі армияның шабуылына қарсы тұруға дайындық жасауына өлімдік соққы берді.
Кромвельдің шабуылдау
Оливер Кромвель 1649 жылы Ирландияға шапқындап кірді, ирланд конфедерациясы мен роялистердің жаңа одағын жою мақсатымен. Кромвельдің Ирландияны басып алуы ел тарихындағы ең қанды соғысқа айналды және оны індет пен ашаршылық ілесіп жүрді. Килкенни 1650 жылы қысқа қоршаудан кейін түсті. Бұл ирланд католиктері мен роялистердің толық жеңілісімен аяқталды. Соғысқа дейінгі ирланд католик жер иеленушілерінің тобы осы кезеңде, Рим-католик шіркеуінің институттарымен бірге, жартылай жойылды. Конфедерацияның жоғары лауазымды өкілдерінің көпшілігі Кромвель кезеңін Францияда, ағылшын корольдік сарайымен бірге, эмиграцияда өткізді. Жаңарудан кейін, монархистермен одақтастықты қолдаған конфедерация өкілдері жақсы жағдайға ие болып, жерлерінің шамамен үштен бірін қайтарып алды. Дегенмен, Интеррегнум кезеңінде Ирландияда қалғандардың жерлері көбінесе тартып алынды, соғыс тұтқындары өлім жазасына кесілді немесе жазалау колонияларына жіберілді.
Маңыздылығы
Конфедеративтік Ирландияның парламенттік үлгісі 1297 жылы нормандықтар құрған Ирландия парламентіне ұқсас болды, бірақ ол демократиялық сайлауға негізделмеген. Конфедераттардың үлкен номиналдық қолдау базасы болғанына қарамастан, олар Ирландияны басқару және қайта ұйымдастыру арқылы ирландтық католиктердің мүдделерін қорғауға ақыры жетпеді. Ирландия Конфедерациясы соғыстары және одан кейінгі Кромвельдің Ирландияны басып алуы (1649–1653 жж.) көптеген өмірттердің қаза болуына әкелді және 1650 жылдары ирландтық католиктерге тиесілі жерлердің көбі тәркіленді, бірақ 1660 жылдары бір бөлігі қайта берілді. Осы кезеңнің аяқталуы Ирландияның ағылшын отарлауын, «Кромвельдік қоныстану» деп аталатын құрылыммен бекітті.