Норвегия қарсыласуының мүшесі Кай Хольст

Кіріспе

Норвегиялық қарсылық мүшесі

Холст норвегиялық қарсылық қозғалысындағы еңбегімен және 1945 жылы Стокгольмдегі өлімімен байланысты жағдайлармен еске алынады. Швеция және Норвегия билігі Холсттың өз-өзіне қол жұмсағанын ресми түрде растады, содан кейін оған маңызды тапсырмалар жүктелді. 1942 жылдан бастап Холст курьер болып жұмыс істеді, Милоргтың босқындарды жасыру жүйесін құрды (қарсыласушылардың бейтарап Швецияға «экспортталуына» дейін жасырынып отырған пәтерлер) және Оле Борге мен Йенс Кристиан Хауге сияқты қарсылықтың негізгі тұлғаларымен тығыз байланыста болды. Профессор Торе Прайзердің сөзіне сүйенсек, Холст Хаугеге қажетті дағдыларды үйретуде маңызды рөл атқарды: «Көп жағдайда тәжірибесіз Хаугеге Холст оқытқан». Ол кезде Холст Хаугемен тығыз жұмыс істеді және жарты жыл бойы олар бірге жасырын пәтерде тұрды. Холсттың қарындасы мен болашақ әйелі екеуіне де күтім жасады және қарсылық қозғалысының жұмысына белсенді қатысты. Жомар Брун (норвегиялық ауыр су өндірісіне қатысқандығымен белгілі) және оның әйелі Швецияға қашуға мәжбүр болғанда, Холст Милоргтың байланыс басшысы Сальве Стаубо арқылы олар үшін Ослодағы жасырын пәтерді ұйымдастырды. XU және Асбьёрн Брайның тобында Холст 1943 жылғы 20 наурызда Ослодағы Пилестредеттегі жұмыс кеңсесін өртеуге қатысты, оған Милорг тартынды, мақсаты нацистік режимге жұмысқа жіберілгендердің мұрағаттарын жою еді. Холст сонымен қатар қауіпті неміс және қолғабысшы норвегиялық агенттерді жоюға арналған отрядтарды ұйымдастырды. Холст тәжірибелі жасырын агент болды, тұтқындалу қаупін жақсы білді және ұсталған жағдайда ұйым туралы ақпаратты жарияламау үшін әрдайым қару мен у құрылысын өзімен алып жүрді. Швед билігі Стромстадта сұраққа алғаннан кейін, Норвегиядан келген босқын ретінде ол Кьесетерге жіберілді, ал одан кейін Стокгольмге баруға рұқсат алды. Ол Эстермальмдағы Skeppargatan 32 мекенжайындағы кеңседе жұмыс істеді. Оның міндеттерінің бірі Норвегиядағы қарсылық күштеріне жабдықтар жеткізу және Норвегияға және одан шығу үшін курьерлік қызметті ұйымдастыру болды. Холсттың норвегиялық қарсылық үшін жасаған жұмысының бір бөлігі бейтарап Швецияда заңсыз болды. Холст кем дегенде бір рет швед полициясымен ұсталды, бірақ тез босатылды. Ұстау Холсттың Магнор арқылы курьерлік бағытты ұйымдастыруға жасаған сәтсіз әрекетімен байланысты болды, оған жергілікті байланыстары бар швед және тағы бір норвегиялық көмектескен. Соғыстан кейін олардың екеуінің де неміс барлау қызметі Абверде жұмыс істегені белгілі болды. Финн Якобсен британдық құпия барлау қызметіне (SIS) жұмыс істеді және Холстпен бірге Норвегиядан британдықтарға ақпарат жеткізуге көмектесті, бірақ Стокгольмдегі норвегиялық өкілдігі бұл туралы білмеді, себебі SIS оған толық сенімсіздік танытты. Холст белсенді болды және 2А, Освальд тобы және Харальд Грам басқарған норвегиялық өкілдіктегі спорт кеңсесі (Idrettskontoret) сияқты қарсылық топтарына жақтас болды. Германиядағы Лиллехаммердегі Вермахт штабындағы неміс әскери лагерьлерінде. 27 маусым күні таңертең ол Гардеттегі Риндогатан 42 үйінің баспалдағының үстінде өлі күйінде табылған. Мәйітінде 3000 доллардан астам ақша болған (2012 жылғы бағамен), бұл оның өлтіру себебі ұрлық емес екенін көрсетеді. Мәйітті алғаш көрген полицей Холсттың оң қолында испандық Ллама Колт 9 мм пистолетін ұстап тұрғанын және саусағы оқ ату құрылғысында екенін хабарлады. Полиция қызметкері криминалдық полиция келгенге дейін қаруды алып қойды. Іс адам өлтіру ретінде тергелгенімен, швед полициясы бұл өз-өзіне қол жұмсау екеніне тез қорытынды жасады. Ғимараттағы 28 тұрғынның тек үшеуі ғана тергеу барысында жауапқа тартылды. Мүмкін куәлерді сұраққа алудың шектеулі болуымен қатар, тергеуде бірнеше кемшіліктер болды; оның табылған жерінің егжей-тегжейлі сипаттамасы болмады және кісі өлтіруді тергеу кезінде әдетте жиналатын ақпарат тіркелмеді. Кай Кристиан Мидделтон Холст Ослодағы Вестре зиратында жерленген. Оның есімі, туған және қайтыс болған күні жазылған қарапайым таспен қабір белгіленген.

Holst is remembered both for his work with the Norwegian resistance and for the circumstances surrounding his death in Stockholm in 1945. Swedish and Norwegian authorities officially concluded that Holst committed suicide, and was soon given important tasks From 1942 Holst worked as a courier, established Milorg's system for hiding refugees (apartments where resistance fighters went into hiding before being "exported" to neutral Sweden) and had close contact with such central resistance figures as Ole Borge and Jens Christian Hauge. Kai Holst was, according to professor Tore Pryser, instrumental in teaching Hauge the various skills needed: "In many ways it was actually Holst who trained the inexperienced Hauge." At this time Holst worked closely with Hauge and for half a year they shared an undercover apartment. Holst's girlfriend and wife to be cared for the two men and was herself deeply involved in work for the resistance. When Jomar Brun (known for his involvement in Norwegian heavy water production) and his wife had to flee to Sweden, it was Holst who through Milorg's chief of communications, Salve Staubo, organised an undercover apartment in Oslo for the couple. XU, Asbjørn Bryhn' groups, Holst had an important role during the Osvald Group's fire bombing of the work service office in Pilestredet in Oslo on 20 March 1943, which Milorg hesitantly agreed to, whose aim was to destroy archives of people assigned to work service for the Nazi regime. Holst also organised squads for liquidating dangerous German and collaborationist Norwegian agents. Holst was a skilled undercover operator, fully aware of the risks of being captured, and always carried a gun and a poison pill with him so that if he was caught, he could commit suicide and not reveal information about the organisation. After being questioned by the Swedish authorities in Strömstad, as a refugee from Norway he was sent to Kjesäter and after further questioning there given permission to travel to Stockholm. at an office at Skeppargatan 32 on Östermalm. He worked with supplies to the resistance forces in Norway and one of his tasks was to organise courier activities into and out of Norway. Part of Holst's work for the Norwegian resistance was illegal in neutral Sweden. At least once Holst were arrested by the Swedish police, but was quickly set free. The arrest was connected with a failed attempt by Holst to organise a courier route over Magnor, assisted by a Swede with local connections and another Norwegian. After the war it was revealed that the two were in the service of the German intelligence agency, the Abwehr. Finn Jacobsen was working for the British Secret Intelligence Service (SIS) and cooperated with Holst in supplying the British with intelligence from Norway, without the knowledge of the Norwegian legation in Stockholm, which the SIS did not fully trust. Holst was an activist and probably had sympathy with the action connected resistance groups, such as 2A and the Osvald Group and the so called sports office (Idrettskontoret) at the Norwegian legation, led by Harald Gram. at German military camps at the Wehrmacht headquarters in Lillehammer. and on the morning of 27 June was found dead at the top of the staircase in an apartment building at Rindögatan 42 on Gärdet. or over $3,000 in 2012), something that seemed to rule out robbery as a motive for murdering him. The policeman who first saw the body reported that the pistol (Holst's own, a Spanish Llama Colt 9mm) was in Holst's right hand, with his finger on the trigger. The gun was removed by the police officer before the criminal police came. Even though the case was investigated as a possible murder, the Swedish police quickly concluded that it was suicide. Of the 28 tenants in the building, only three were questioned by the police during the investigation. In addition to limited questioning of possible witnesses, there were several other deficiencies in the investigation; there was no detailed description of the place he was found and information that was routinely collected during murder investigations was not recorded. Kai Christian Middelthon Holst was buried at Vestre gravlund in Oslo. The grave is marked with a simple headstone on which his name, birth and death are carved.

Өзін-өзі өлтіру ме, әлде кісі өлтіру ме?

Холсттың отбасы, оның көптеген достары мен қарсылық қозғалысындағы әріптестері, Ханс Рингвольд пен Эрик Майр сияқты адамдар, Холсттың өлтірілгеніне сенді. Холсттың әпкесі Элсе Хейердал Ларсен Норвегия билігіне жүгінді, бірақ істі зерттеу қауіпті болуы мүмкін екендігіне байланысты одан бас тартуға кеңес берілді. Оле Отто Паус, сол кезде армия капитаны, кейін генерал-майор болған, Холсттың жесірінің әпкесіне үйленген еді. 1945 жылы Ослода ол істі тексеруге тырысқанда полиция тергеуінен алынған құжаттарды көрді. Паусты әсіресе Холсттың денесі табылғаннан кейінгі күні әйелі мен өзі үшін Стокгольмнен Ослоға жатын вагонына билет сатып алғаны алаңдатты. Ол Холсттың өлімі туралы толығырақ зерттеулерге қарсы болды. Сол полиция қызметкері Холсттың жесіріне де, әйеліне де істен бас тартуды талап етті, себебі осы істі зерттеу оның өміріне қауіп келтіруі мүмкін еді.

Жаңа зерттеулер

1990 жылдары Холсттің туыстары адвокат Ян Хефтье Блехрмен байланысқа түсті. Блехр Холсттің қайтысын қайта қарау үшін Rettsmedisinsk institutt (Норвегияның сот-медициналық институты) мекемесіне жүгінді. Патолог Олвинг мынадай мәлімдеме жасады: "Автопсия нәтижелеріне сүйенсек, өзіне-өзі қол жұмсауы мүмкін екеніне қарсы ешқандай дәлел жоқ. Бірақ, кісі өлтіру болғанын жоққа шығаратын да ешқандай дәлел жоқ". Генерал-майор Паустың мәлімдемелеріне негізделген Әділет және қоғамдық қауіпсіздік министрлігі іспен айналысты, ал 1995 жылы тарихшы Тронд Берг Стокгольмге барып, швед қауіпсіздік полициясы Сэпоның Холст ісіне қатысты материалдарын қарады. Әділет министрі Грете Фаремоның сөзіне қарағанда, жаңа ақпарат табылмады. Борге мен Лёшен Холстты коммунистер өлтіргенін айтты, ал бұрынғы XU агенті Вигго Лёнер де осы пікірді қолдады. Профессор Скодвин полиция тергеуіндегі кейбір кемшіліктерді атап өтті, бірақ материалдарға сүйене отырып, өлімнің себебі – өзіне-өзі қол жұмсау деген қорытындыға келді. Профессор Торе Прайзердің пікірінше, Сэпо ұқсас жағдайлардағы материалдарды осы деңгейде терең зерттесе, деректер болуы керек: "Барлығы Холст туралы ақпараттың жойылғанын көрсетеді". Дегенмен, Холстқа қатысты ақпарат үш басқа адамға қатысты іс материалдарында кездеседі. Холст Германияның барлау қызметі – Абвердің жасырын пәтерінде өлген күйде табылған, ал жанындағы пәтерде британдық SIS агенті тұрған. Аресонның қызының айтуынша, Холст онымен қауіпті жағдайдағы норвегиялық қарсылық күресшілерін жасыру туралы келісім жасаған, сондықтан Холст Аресонмен жақын қарым-қатынаста болған, жай ғана таныс емес. Оның сөзіне қарағанда, швед полициясына айтқандарына қайшы, Аресон Холсттың даусын интеркомда танып, оның пәтерге келуін күткен, бірақ ол келмеген. Бірақ лифт өткенін, дауыстарды естігенін және содан кейін оқ атылғанын тіркеген. Швед полициясы Холсттің оң қолында тапанша тауып алған, бұл өзіне-өзі қол жұмсау белгісі ретінде қарастырылған. Бірақ қару сарапшылары, денедегі бұлшықеттердің кернеуі жоғалғанда, кері соққыдан қарудың қолынан шығып түсуі мүмкін екенін айтады. Дене оң қолында қарумен табылғаны отбасының күшті наразылығын тудырды, өйткені олар Холсттың солқай адам болғанын мәлімдеді. Швед полициясының 32 беттік есебінде өзіне-өзі қол жұмсау туралы қорытынды тек бір жерде жазылған: алғашқы бетте Холсттың автопсиясын жасаған сот-медициналық сарапшы "Suicidum" деп жазған, латын тілінен аударғанда – өзіне-өзі қол жұмсау. Дәл сол дәрігер, өлімнің себебін – өзіне-өзі қол жұмсау ма, кісі өлтіру ме – анықтамаған автопсия есебінде қол қойған, полиция есебіндегі қолтаңба жасалма екенін швед қолтаңба сарапшылары анықтады. 1945 жылы Стокгольмдегі Холсттың бастығы Владимир Мёрх Ханссон Холстқа өлім туралы қауіп келгенін айтты және істі шешуде шведтік көмектің болмауын түсіндіруге болмайтынын мәлімдеді. 2А қарсылық тобының мүшесі және 1943 жылы Самбандсконтореттің (нейтралды Швециядағы норвегиялық барлау кеңсесі) басшысы Одд Фейдт Холсттың Лиллехаммерден Стокгольмге соңғы сапарында бақыланғанын айтты және Холсттың өлімі Норвегияның Реттсконтореті мен швед барлау ұйымы C byrån арасындағы ынтымақтастықпен байланысты болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Ол Холстты өлтіргенін ойлады. Алдымен, "Милоргтың жоғары деңгейінде" өшіруге бұйрық берілгенін айтты, бірақ кейіннен зейнеткердегі жер иесі және тарихшы Пер Нистреммен кеңескеннен кейін, оны шведтер норвегтермен бірлесіп жасады деген пікірге келді. Холсттың соғыс кезіндегі жақын әріптесі, Милорг көшбасшысы Йенс Кристиан Хауге істі ашуға көмектесуден бас тартқаны үшін сынға ұшырады. 1994 жылы бұл жағдай туралы баспасөзде жарияланғаннан кейін Хауге баспасөзге мәлімдеме жасап, ол бұл іс туралы нақты білімі жоқ екенін айтты және келесідей қорытынды жасады: "Бұл қайғылы іс шешілсе, мен үшін және Кай Холсттың барлық қалған жолдастары үшін үлкен жеңілдік болар еді".

In the 1990s, Holst relatives contacted the lawyer Jan Heftye Blehr. Blehr contacted Rettsmedisinsk institutt (the Norwegian forensic institute) in order to reexamine the autopsy of Holst. The pathologist Olving stated that: "from the findings at the autopsy there is nothing that speaks against that it could be a suicide. There is however nothing that rules out that it could be a murder". On the basis of Major General Paus' statements, the Ministry of Justice and Public Security took up the case and in 1995 the historian Trond Bergh was in Stockholm and got to see what material the Swedish security police Säpo had that was related to Holst's case. According to the Minister of Justice, Grete Faremo, no new information was found. Borge and Løchen believed it was the communists who had murdered Holst, and the same view was held by the former XU agent Wiggo Ljøner. Professor Skodvin noted certain shortcomings in the police investigation, but concluded that from the material, it was clear that the cause of death was suicide. Professor Tore Pryser claims that with the level of detail Säpo went into in similar cases there must have been a dossier: "Everything points to the information about Holst having been destroyed." There is however some information relating to Holst in dossiers regarding three other persons. Holst was found dead in an apartment building where the German intelligence organisation, the Abwehr, had a cover apartment, while a British SIS agent lived in the apartment building next door. According to Ahreson's daughter, Holst did however have an agreement with him to lodge Norwegian resistance fighters who were under threat, and Holst was therefore in close contact with Ahreson and not some distant acquaintance. According to her, contradicting what he told the Swedish police, Ahreson had recognised Holst's voice on the intercom, waited for him to arrive at the apartment, which did not happen, but registered that the elevator passed, heard voices and after that a gunshot. According to the Swedish police Holst was found with the pistol in his right hand, something that has been interpreted as a sign of suicide. Gun experts do however say that it is highly unusual for a handgun to remain in the dead person's hand, as the recoil combined with almost immediate loss of muscle firmness will result in the weapon falling out of the person's hand. That the body was found with the gun in its right hand is also something that provoked a strong reaction from the family, as according to them Holst was left handed. In the Swedish police's 32 page report about the case the conclusion of suicide is written in only one place: on the front page, the forensic pathologist who performed Holst's autopsy wrote Suicidum, Latin for suicide. The same physician who in his autopsy report drew no conclusion concerning how Holst died, suicide or murder, signed the police report, but according to Swedish handwriting experts the signature has been forged. Holst's superior in Stockholm in 1945, Wladimir Mörch Hansson, said that Holst received death threats, and found the lack of Swedish assistance in solving the case impossible to explain. Odd Feydt, active in the resistance group 2A and in 1943 leader of Sambandskontoret (a Norwegian intelligence office in neutral Sweden) stated that Holst was followed (tailed) during his last trip from Lillehammer to Stockholm and that Holst's death might be connected with cooperation between the Norwegian Rettskontoret and the Swedish intelligence organisation C byrån. was of the opinion that Holst had been murdered. He first stated that the liquidation had been ordered at "high levels within Milorg" but later on changed his opinion, in consultation with the retired landshövding and historian Per Nyström, to its having been done by the Swedes in cooperation with the Norwegians. Holst's close colleague during the war, the Milorg leader Jens Christian Hauge, has been criticised for refusing to assist in casting light on the case. In connection with the press coverage of the case in 1994 Hauge issued a press statement in which he stated that he did not have any specific knowledge of the case, and concluded with the following: "It would be a great relief for me and for all of Kai Holst's remaining comrades if this sad case could be solved."

" Қақағаз " операциясы

Кейіннен Кай Холсттың өлімі Лиллехаммердегі тапсырмасымен байланысты болуы мүмкін бе деген сұрақ туды, бұл гипотезаны негізінен тарихшы Торе Прайзер алға қойды. Холст Лиллехаммерден алынған, кейін "Қарлығаш операциясы" (норвег тілінде Lillehammer kuppet) деп аталған операцияға зиян келтіруі мүмкін ақпаратты алып жүрген болуы мүмкін. Кай Холсттың басшысы Владимир Мёрх Ханссон 1946 жылғы қаңтарда қарсылық күштері кеңесіне марапаттау туралы ұсыныс жасағанына қарамастан, соғыс жылдарындағы еңбегі үшін норвегиялық биліктен ешқандай награда алмады. Дегенмен, ол 1950 жылғы 24 маусымда Ұлыбританияның Георг VI-сынан Батылдығы үшін мақтау алды. Ол "Қарлығаш" операциясы туралы SIS-ке хабарлауына бөгет жасау үшін шведтік барлау қызметімен өлтірілді. Бұл туралы Норвегияның радио және теледидар корпорациясы (NRK) 2013 жылдың 1 сәуірінде, ал Швецияның радио және теледидар корпорациясы (SVT) 2013 жылдың мамырында хабарлады.