Кіріспе

Мейозға түсетін сперматозоид алдындағы жасуша.

Сперматоциттер – жануарлардағы еркек гаметоциттердің бір түрі. Олар spermatogonia деп аталатын дамымаған герм жасушаларынан пайда болады. Олар ұрықта, яғни ұрық түтіктері деп аталатын құрылымдарда орналасқан. Сперматоциттердің екі түрі бар: біріншілік және екіншілік. Біріншілік және екіншілік сперматоциттер сперматоцитогенез процесі арқылы қалыптасады.

Даму

Жасөспірімдік шақта, ұрық түтікшелерінің қабырғалары бойында орналасқан сперматогониялар белсенділеніп, митоздық бөлінуді бастайды, нәтижесінде ядролық қабықшаға бекітілген ядрошыққа ие, сопақ ядролы екі түрлі А жасушасы пайда болады; біреуі қараңғы (Ad), екіншісі – ақшыл (Ap). Ad жасушалары – базальды бөлімде (түтікшенің сыртқы аймағында) қалатын сперматогониялар; бұл жасушалар – көбінесе митозға түспейтін резервтік сперматогониялық сақталатын жасушалар. Ap типті сперматогониялық сақталатын жасушалар белсенді бөлінеді және ядролық қабықшаға және ядрошықтың ортасына жалғасқан гетерохроматині бар дөңгелек ядролы В типті сперматогонияға дифференциациялануды бастайды. В типті жасушалар түтікшенің ішкі бөлігіне қарай жылжып, біріншілік сперматоциттерге айналады; осы процестің аяқталуына шамамен 16 күн уақыт кетеді. Ішкі бөлімдегі біріншілік сперматоциттер I мейозға өтеді және екіншілік сперматоциттер деп аталатын екі қыз жасушаға бөлінеді, бұл процеске 24 күн жұмсалады. Әрбір екіншілік сперматоцит II мейоздың нәтижесінде екі сперматидке айналады.

Гормондардың рөлі

Адамда алғашқы сперматоциттердің (сперматоцитогенез процесі) қалыптасуы еркек жыныстық жағынан жетілгенде, яғни 10-14 жас аралығында басталады. Гипоталамустан гонадотропин босататын гормонның (GnRH) импульстік толқындарынан кейін қалыптасу басталады, бұл алдыңғы гипофиз безінен шығарылатын фоликулға ынталандыратын гормонның (FSH) және лютеинизациялық гормонның (LH) секрециясына әкеледі. FSH-тың ұрыққа бөлінуі сперматогенезді күшейтеді және Сероли жасушаларының дамуына әкеледі, олар мейоз II-ден кейін сперматидтердің жетілуіне көмектесетін емші жасушалар ретінде қызмет етеді. LH Лейдиг жасушаларының тестостеронды ұрықшалар мен қанға бөліп шығаруын ынталандырады, бұл сперматогенезді күшейтеді және екіншілік жыныстық белгілердің қалыптасуына көмектеседі. Осы уақыттан бастап FSH және LH секрециясы (тестостерон өндірісін стимуляциялайды) еркек өлгенше сперматогенезді стимуляциялайды. Ерлердегі FSH және LH гормондарының деңгейінің жоғарылауы сперматогенездің қарқынын арттырмайды. Дегенмен, жас ұлғайған сайын, тіпті бөлінетін гормон мөлшері тұрақты болған жағдайда да, өндіріс қарқыны төмендейді; бұл мейотикалық профаза кезінде герм жасушаларының жоғары дегенерация деңгейіне байланысты. Двойной спиральный тізілімнің гомологты рекомбинациялық жөнделуі (HRR) егешқұйрықтарда сперматогенездің тізбектелген кезеңдерінде жүзеге асады, бірақ сперматоциттерде ең айқын байқалады. Сперматоциттерде HRR оқиғалары негізінен мейоздың пахитен кезеңінде жүзеге асады және HRR гендік конверсия түрі басым, ал сперматогенездің басқа кезеңдерінде HRR өзара алмасу түрі жиі кездеседі. ДНҚ жөндеу қабілеті жоғары болғандықтан, сперматоциттер төмен мутация деңгейін сақтауда және еркек герм қатарының генетикалық тұтастығын сақтауда маңызды рөл атқарады. Гетерозиготалық хромосомалық реттелулер сперматогендік бұзылысқа немесе сәтсіздікке әкелетіні белгілі, бірақ осыған себеп болатын молекулалық механизмдер толыққанды зерттелмеген. Сперматоциттердегі асинаптикалық аймақтардың кластерленуі мүмкін себеп болуы мүмкін деп ұсынылады. Асинаптикалық аймақтар пахитен сперматоциттерінде BRCA1, киназа ATR және γH2AX-тың болуымен байланысты.

Арнайы мутациялар

Ретино қышқылының 8 (STRA8) ынталандыратын гені адамдарда ретино қышқылы сигналдық жолының жұмыс істеуі үшін қажет, ол мейоздың басталуына алып келеді. STRA8 экспрессиясы мейоздың I фазасының ең алғашқы кезеңі – прелептотенді сперматоциттерде, сперматогонияға қарағанда жоғары болады. STRA8 мутантты сперматоциттері мейозды бастауға қабілетті екені көрсетілді, бірақ олар процесті толық аяқтауға шамалары жетпейді. Лептотенді сперматоциттердегі мутациялар ерте хромосомалық конденсацияға алып келуі мүмкін. Репро4 мутантты сперматоциттерде байқалған Mtap2 микротубуламен байланысты белоктың мутациялары мейоз I профазасы кезінде сперматогенездің дамуын тоқтатады. Бұл репро4 мутанттарында сперматидтердің азаюы арқылы көрінеді. Сперматоциттердің Spo11, DMC1, ATM және MSH5 гендерінде рекомбинантты бұзылған мутациялар пайда болуы мүмкін. Бұл мутациялар екі тізілімді үзілістерді жөндеудің бұзылуын қамтиды, бұл семинарлық эпителий циклінің IV кезеңінде сперматогенездің тоқтауына әкелуі мүмкін.

Тарих

Сперматогенез процесін зерттеушілер жылдар бойы ішкі (ұрық және Сертоли жасушалары) және сыртқы (FSH және LH) факторларға байланысты бірнеше кезеңдерге бөлді. Сүтқоректілердегі сперматогенез процесі, жасушалық трансформацияны, митоз бен мейозды қамтитын, 1950-1980 жылдар аралығында жақсы зерттелді және құжатталды. Алайда, 1990 және 2000 жылдары зерттеушілер гендер, ақуыздар және сигнал беру жолдары арқылы сперматогенезді реттеуді, сондай-ақ осы процестерге қатысатын биохимиялық және молекулалық механизмдерді түсінуді арттыруға назар аударды. Соңғы уақытта ерлердегі бедеулік жиілігінің артуына байланысты сперматогенезге қоршаған ортаның әсері зерттеу ошағына айналды. Сперматогенез процесіндегі маңызды жаңалық – 1952 жылы С.Р. Леблунд пен И. Клермонның жұмысы нәтижесінде сүтқоректілердің семіздіктің эпителиялық циклын анықтауы болды, бұл жұмыста егеуқұйрықтардың семіздік түтікшелеріндегі сперматогония, сперматоцит қабаттары және сперматидтер зерттелді. Тағы бір маңызды жаңалық – сперматогенезді реттеуде маңызды рөл атқаратын гипоталамус-гипофиз-ұрық гормональды тізбегінің табылуы, бұл туралы 1994 жылы Р.М. Шарп зерттеді. Mesostoma ehrenbergii – сперматоциттердің қалыптасу кезінде ерекше еркек мейозы кезеңіне ие рабдокоэльді жалпақ құрт. Алдын-анафаза кезеңінде төрт уақытша хромосомадан тұратын сперматоциттерде бөліну ойықтары пайда болады. Анафаза кезеңінің соңында әр полюсте біреуі шпиндель полюстері арасында физикалық байланыссыз (қашықтық бойынша бөліну деп те аталады) қозғалады. Бұл ерекше қасиеттер зерттеушілерге хромосомалардың қозғалуын, бөліну ойықтарын басқаруды және қашықтық бойынша бөлінуді зерттеуге мүмкіндік беретін шпиндель полюстерінің күшін зерттеуге мүмкіндік береді.