Кіріспе
Қаржы нарығының құрамдас бөлігі
Бағалы қағаздар нарығы – кең қаржы нарығының құрамдас бөлігі болып табылады, онда экономика субъектілері арасында сұраныс пен ұсыныс негізінде бағалы қағаздарды сатып алуға және сатуға болады. Бағалы қағаздар нарығына бағалар анықталатын және кәсіби және кәсіби емес қатысушылар кездесетін қор нарығы, облигация нарығы және туынды құралдар нарығы кіреді. Бағалы қағаздар нарығы екі деңгейге бөлінеді: біріншілік нарық, онда жаңа бағалы қағаздар шығарылады, және екіншілік нарық, онда қолданыстағы бағалы қағаздарды сатып алуға және сатуға болады. Екіншілік нарықтар өз кезегінде ұйымдастырылған биржаларға, мысалы, қор биржаларына, және биржадан тыс саудаға бөлінеді, онда жеке тараптар бағалы қағаздарды тікелей сатып алып немесе сатады. Бағалы қағаздар иелері үшін олардың бағалы қағаздары сатылатын және ақшаға айналатын екіншілік нарықтың бар екенін білу акциялар мен облигацияларды ұстауға деген ниеттерін арттырады, соның салдарынан компаниялардың бағалы қағаздар шығару мүмкіндігі артады. Бағалы қағаздар нарығының көптеген кәсіби қатысушылары бар, оларға брокерлік компаниялар, брокер-дилерлер, нарық жасаушылар, инвестициялық менеджерлер, спекулянттар, сондай-ақ клирингтік орталықтар мен бағалы қағаздар депозитарийлері сияқты инфрақұрылымды қамтамасыз ететін ұйымдар кіреді. Бағалы қағаздар нарығы экономикада жаңа капиталды тарту, нақты активтерді қаржы активтеріне айналдыру, сұраныс пен ұсынысты теңестіретін бағаларды анықтау және ақшаны қысқа және ұзақ мерзімді инвестициялауға бағытталған құралды ұсыну үшін пайдаланылады.
Екіншілік нарық
Екіншілік нарық, сондай-ақ, кейіннен сауда нарығы деп те аталады, бұрын шығарылған бағалы қағаздар мен қаржы құралдары, мысалы, акциялар, облигациялар, опциондар және фьючерстер сатылатын қаржы нарығы. "Екіншілік нарық" термині кез келген қолданылған тауарлар немесе активтер нарығын, немесе клиенттік базасы екінші нарық болатын, қолданыстағы өнім немесе активтің баламалы қолданылуын да білдіреді (мысалы, жүгері дәстүрлі түрде негізінен азық-түлік өндірісі мен мал азырау үшін пайдаланылады, бірақ этанол өндірісі үшін "екінші" немесе "үшінші" нарық пайда болды). Қор биржасы және тікелей сауда нарығы. Бағалы қағаздар немесе қаржы құралдарының бастапқы шығарылуымен, яғни негізгі нарықта, инвесторлар осы бағалы қағаздарды IPO немесе жеке орналастыру арқылы акциялар шығаратын компаниялар сияқты эмитенттерден тікелей сатып алады, немесе мемлекеттік облигациялар жағдайында тікелей федералды үкіметтен сатып алады. Бастапқы шығарылымнан кейін инвесторлар екіншілік нарықта басқа инвесторлардан сатып ала алады. Әртүрлі активтердің екіншілік нарығы несиелерден акцияларға дейін, фрагменттелгеннен орталықтандырылғанға және төмен өтімділіктен жоғары өтімділікке дейін өзгеруі мүмкін. Ірі қор биржалары – сұйық екіншілік нарықтардың ең айқын мысалы, бұл жағдайда ашық саудадағы компаниялардың акциялары үшін. Нью-Йорк қор биржасы, Nasdaq және American Stock Exchange сияқты биржалар, оларда сауда-саттық жасайтын акциялардың иелері – инвесторлар үшін орталықтандырылған, сұйық екіншілік нарықты қамтамасыз етеді. Көптеген облигациялар мен құрылымдалған өнімдер "тікелей келісім" арқылы, яғни брокерлік дилердің облигациялық бөліміне телефон арқылы тапсырыс беру арқылы саудаланады. Несиелер кейде онлайн-саудада, Несие биржасы арқылы сатылады. IPO процесінен өтпеген акциялар үшін жеке екіншілік нарық бар. Бұл нарық "екіншіліктер" деп те аталады, өйткені ол екіншілік нарық болып табылады, бірақ акциялармен жеке сауда-саттық жүргізіледі, әдетте тіркелген брокерлік дилерлер арқылы немесе тікелей қарсы тараптар арасында.
Контакттан тыс нарық
Контакттан тыс (OTC) немесе биржадан тыс сауда-саттық – екі тарап арасында акциялар, облигациялар, тауарлар немесе туындылар сияқты қаржы құралдарымен тікелей сауда жасау. Бұл биржалық саудадан өзгеше, ол сауда мақсатында салынған арнайы құрылымдар (яғни биржалар), мысалы, фьючерстік биржалар немесе қор биржалары арқылы жүзеге асырылмайды. АҚШ-та акцияларды сатуды нарық жасаушылар жүзеге асырады, олар Pink Quote (Pink OTC Markets) және OTC Bulletin Board (OTCBB) сияқты дилерлер арасындағы баға белгілеу қызметтерін пайдалана отырып, OTCBB және Pink Sheets бағалы қағаздары бойынша нарық құрады. OTC акциялары әдетте ешбір қор биржасында тізімделмейді және саудаланбайды, бірақ биржада тізімделген акцияларды үшінші нарықта OTC саудалауға болады. OTCBB-де котировкаланған акциялар АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясының (SEC) есеп беру талаптарына сәйкес келуі керек, ал қызғылт қағаздар сияқты басқа OTC акцияларында есеп беру талаптары жоқ, ал OTCQX ретінде жіктелген акциялар Pink OTC Markets арқылы баламалы ақпарат беру ережелерін орындаған. Контакттан тыс келісімшарт – бұл екі тараптың болашақта нақты сауда немесе келісімді қалай реттеуге келісетінін көрсететін екіжақты келісімшарт. Әдетте, бұл инвестициялық банктердің клиенттеріне тікелей ұсынылатын қызмет. Форвардтық және своптық келісімдер мұндай келісімшарттардың классикалық мысалдары болып табылады. Бұл көбінесе компьютер немесе телефон арқылы жүзеге асырылады. Туынды құралдар үшін мұндай келісімдер әдетте Халықаралық своптар және туынды құралдар қауымдастығының (ISDA) келісімдерімен реттеледі. Бұл сегментке кейде «Төртінші нарық» деп аталады. NYMEX көп таралған OTC энергия туынды құралдары үшін клирингтік механизм құрды, бұл көптеген екіжақты OTC мәмілелерінің қарсы тараптарына сауданы ClearPort-қа, биржаның клирингтік орталығына өзара келісіммен беруге мүмкіндік береді, осылайша бастапқы OTC мәмілесінің қарсы тараптарының кредиттік және орындалу тәуекелдерін жояды.
Негізгі қаржы құралдары
Мүліктік кепілдеме, вексель, чек – қағаз бағалы құжаттарында чек иесіне толық төлем жасау талабы болады, депозиттік сертификат, коносамент (коносамент – "тауарларды тасымалдау немесе экспедициялаумен айналысатын тұлға шығарған, тауарды жөнелтуге алғандығын куәлендіретін құжат"), акция.
Кепілдік вексель
Уәдехат, есепте "төленуге тиіс қағаз" деп аталатын, немесе жиі жай ғана "қағаз" деп аталатын, – бір тараптың (уәде беруші немесе шығарушы) екінші тарапқа (алғышқа) белгілі бір уақытта немесе белгілі бір мерзімде немесе алғыштың талабы бойынша нақты шарттармен ақша сомасын төлеуге жазбаша берген міндеттеме болып табылатын шарт. Олар қарызды мойындау ғана емес, төлеуге нақты уәде беру арқылы IOU-дан ерекшеленеді.
Депозиттік куәлік
Депозиттік сертификат немесе CD – бұл мерзімдік салым, банктер, жинақ мекемелері және несие одақтары тұтынушыларға ұсынатын қаржылық өнім. CD-лер жинақ шоттарымен салыстырғанда сақтандырылғандықтан, дерлік тәуекелсіз болады; олар "банктегі ақша" деп аталады (CD-лер банктер үшін FDIC немесе несие одақтары үшін NCUA арқылы сақтандырылады). Олар жинақ шоттарынан соңғы мерзімі белгілі және тұрақты пайыздық ставкасы бар екендігімен ерекшеленеді (әдетте үш ай, алты ай немесе бір жылдан бес жылға дейін). CD-ні мерзімі біткенше сақтап тұру жоспарланған, одан кейін ақша жинаған сыйлықақымен бірге алынуы мүмкін.
Ортақ акциялар
Жалпы акциялар компаниядағы меншік үлесін және пайданың бір бөлігіне (дивидендтерге) талап құқығын көрсетеді. Инвесторлар басқарудың маңызды шешімдерін қабылдайтын директорлар кеңесінің мүшелерін сайлау үшін әр акцияға бір дауыс береді. Ұзақ мерзімді кезеңде, капитал өсімі арқасында жалпы акциялар дерлік барлық басқа инвестициялардан жоғары кіріс әкеледі. Бұл жоғары кіріспен бірге тәуекел де артады, себебі жалпы акциялар ең жоғары тәуекелге толы. Егер компания банкротқа ұшырап, мүлігі сатылса, жалпы акционерлер кредиторлар мен артықшылықты акция иелеріне төленгенге дейін ешқандай ақша алмайды.
Артықшылық үлесі
Артықшылықты акция компаниядағы меншік үлесінің белгілі бір деңгейін көрсетеді, бірақ көбінесе бірдей дауыс беру құқықтарымен қоса келмейді (бұл компаниядан компанияға өзгеруі мүмкін). Артықшылықты акция иелеріне әдетте мәңгілікке белгілі бір дивиденд төленеді деп кепілдік беріледі. Бұл, өзгермелі дивидендтері кепілдік берілмейтін қарапайым акциялардан ерекшеленеді. Тағы бір артықшылығы – компания таратылған жағдайда, артықшылықты акция иелері жалпы акция иелерінен бұрын (бірақ кредиторлардан кейін) төленеді. Артықшылықты акциялар қайта сатып алу опциясымен де жабдылуы мүмкін, яғни компания акцияларды кез келген уақытта, кез келген себеппен (әдетте премиямен) акция иелерінен сатып алу құқығына ие болады. Кейбір сарапшылар артықшылықты акцияларды капиталға қарағанда қарызға жақын деп санайды.