Саудаланатын қаржы активтері

Қаржы құралы – саудаға жарамды актив. «Қағаз» термині әртүрлі құралдарды білдіреді, бірақ заңдық анықтамасы елдерде өзгеше. Инвестиция, акциялар, облигациялар туралы біліңіз.

16 мин оқу

100%

Дереккөз: Security (finance) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Саудаға шығарылатын қаржы активі – бұл саудаға қол жетімді қаржы құралы. Бұл термин көбінесе кез келген қаржы құралын білдіреді, бірақ оның заңдық анықтамасы мемлекеттік құқық жүйесіне байланысты өзгереді. Кейбір елдер мен тілдерде адамдар "бағалы қағаз" терминін кез келген қаржы құралына қатысты қолданады, тіпті оның негізіндегі заңдық және реттеушілік жүйеде мұндай кең анықтама болмауы мүмкін. Кейбір мемлекеттік құқық жүйелерінде бұл термин акциялар мен белгілі бір кіріс құралдарынан басқа қаржы құралдарын нақты айқындайды. Кейбір мемлекеттік құқық жүйелерінде ол акциялар мен белгілі бір кіріске жақын құралдарды, мысалы, акцияларға арналған құқықтарды қамтуы мүмкін. Бағалы қағаздар сертификат түрінде немесе, көбінесе, "сертификатталмаған", яғни электрондық (дематериализацияланған) немесе "тек тіркеу кітабында" түрінде болады. Сертификаттар иеленушіге құқықтарды тек бағалы қағазды ұстау арқылы беретін бос сертификаттар немесе эмитент немесе делдал жүргізетін бағалы қағаздар тізілімінде тіркелген жағдайда ғана құқықтарды беретін тіркелген сертификаттар болуы мүмкін. Оларға корпоративтік акциялар немесе өзара инвестициялық қорлар, корпорациялар немесе үкіметтік агенттіктер шығарған облигациялар, акциялар опциялары немесе басқа опциялар, серіктестік үлестері және басқа да әртүрлі ресми инвестициялық құралдар жатады, олар саудаға қол жетімді және біртегіс.

Біріккен Корольдік пен АҚШ

Біріккен Корольдікте Financial Conduct Authority қаржы нарықтарын реттеу бойынша ұлттық құзыретті орган ретінде жұмыс істейді; оның нұсқаулығындағы "бағалы қағаз" терминінің анықтамасы тек акциялар, облигациялар, балама облигациялар, мемлекеттік және мемлекеттік бағалы қағаздар, ордерлер, белгілі бір бағалы қағаздарды көрсететін сертификаттар, үлестер, мүдделі тараптардың зейнетақы схемалары, жеке зейнетақы схемалары, инвестицияларға құқықтар немесе мүдделер және Ресми тізімге қабылдануы мүмкін кез келген нәрсеге қатысты қолданылады. АҚШ-та "бағалы қағаз" – кез келген түрдегі саудаға қол жетімді қаржылық актив. Бағалы қағаздарды кеңінен келесі категорияларға бөлуге болады:

қарыздық бағалы қағаздар (мысалы, банкноттар, облигациялар және дебиторлық қағаздар)
акциялық бағалы қағаздар (мысалы, қарапайым акциялар)
туынды құралдар (мысалы, форвардтар, фьючерстер, опциондар және своптар). Бағалы қағазды шығаратын компания немесе басқа ұйым эмитент деп аталады. Елдің нормативтік құрылымы бағалы қағазға қандай талаптар сай келетінін анықтайды. Мысалы, жеке инвестициялық қорлар бағалы қағаздардың кейбір сипаттамаларына ие болуы мүмкін, бірақ олар белгілі бір шектеулерге сәйкес келсе, тіркелмеген немесе реттелмеген болуы мүмкін. Бағалы қағаздар – коммерциялық кәсіпорындардың жаңа капитал тартудың дәстүрлі тәсілі. Олар бағасы мен нарықтағы сұранысқа байланысты банк кредиттеріне тартымды балама болуы мүмкін. Банк кредиттерінің қаржыландыру көзі ретіндегі кемшілігі – банк қарыз алушының төлемді орындамауына қарсы қорғаныс шараларын кең ауқымды қаржылық міндеттемелер арқылы талап етуі мүмкін. Бағалы қағаздар арқылы капиталды бағалы қағаздарды алғашқы шығарылымда сатып алатын инвесторлар ұсынады. Сол сияқты, үкімет мемлекеттік қарызды арттыруды шешкен кезде бағалы қағаздар шығаруы мүмкін.

Қарыз және өз капиталы

Бағалы қағаздар дәстүрлі түрде қарыздық бағалы қағаздар мен акцияларға бөлінеді.

Қарыз

Борыш бағалы қағаздары олардың мерзіміне, кепілдіктеріне және басқа да сипаттамаларына байланысты облигациялар, депозиттер, ноталар немесе коммерциялық қағаздар деп аталуы мүмкін. Борыш бағалы қағазының иесі әдетте негізгі соманы және сыйақыны төлеуге, сондай-ақ эмиссия шарттарына сәйкес, белгілі бір ақпарат алу құқығы сияқты, басқа да келісімшарттық құқықтарға құқылы. Борыш бағалы қағаздары әдетте белгілі бір мерзімге шығарылады және эмитент оларды мерзімі біткенде қайтарып алады. Борыш бағалы қағаздары кепілмен қамтамасыз етілуі мүмкін немесе кепілсіз болуы мүмкін. Егер кепілсіз болса, олар келісімшарт бойынша басқа кепілсіз борыштардан басымдыққа ие болуы мүмкін, яғни эмитент банкрот болған жағдайда олардың иелері алғашқы кезекте өтемалданады. Басымдыққа ие емес борыш "бағынышты" деп аталады. Корпоративтік облигациялар коммерциялық және өнеркәсіптік ұйымдардың борышын көрсетеді. Дебенджерлердің мерзімі ұзақ, әдетте кемінде он жыл, ал ноталардың мерзімі қысқа. Коммерциялық қағаз – бұл қарыз құралының қарапайым түрі, ол негізінен 270 күннен аспайтын мерзімі бар кейінге жылдырылған чек сияқты болып табылады. Ақша нарығы құралдары – депозиттік шоттардың сипаттамаларына ие болуы мүмкін қысқа мерзімді борыштық құралдар, мысалы, депозиттік сертификаттар, үдемелі қайтару ноталары (ҮҚН) және белгілі бір вексельдер. Олар жоғары өтімді және кейде "ақшаға жуық" деп аталады. Коммерциялық қағаз да көбінесе жоғары өтімді болады. Еуро борыш бағалы қағаздары – эмитенттің ішкі нарығынан тыс, халықаралық деңгейде, эмитенттің тіркелген орнынан өзгеше валютада шығарылған бағалы қағаздар. Оларға еурооблигациялар мен еуроноталар кіреді. Еурооблигациялар әдетте кепілсіз болады және сыйақылар толық төленеді. Еуроноталар еурокоммерциялық қағаз (ЕКҚ) немесе еуродепозиттік сертификаттар түрінде болуы мүмкін. Мемлекеттік облигациялар – мемлекеттік органдар немесе олардың агенттіктері шығарған орташа немесе ұзақ мерзімді борыш бағалы қағаздары. Әдетте олар корпоративтік облигацияларға қарағанда төмен пайыздық мөлшерлемеге ие және үкіметтер үшін қаржыландыру көзі болып табылады. АҚШ федералды үкіметінің облигациялары қазына облигациялары деп аталады. Олардың өтімділігі мен қауіпсіздігі жоғары болғандықтан, қазына облигациялары АҚШ емес орталық банктердің ашық нарықтағы операцияларында ақша ұсынысын басқару үшін қолданылады. АҚШ-та муниципалдық облигациялар деп аталатын субсуверен мемлекеттік облигациялар штаттардың, провинциялардың, аумақтардың, муниципалитеттердің немесе басқа да мемлекеттік бірліктердің борышын көрсетеді. Ұлтаралық облигациялар – Дүниежүзілік банк, Халықаралық валюта қоры, аймақтық көпжақты даму банктері және басқалар сияқты халықаралық ұйымдардың борышын көрсетеді.

Debt securities may be called debentures, bonds, deposits, notes or commercial paper depending on their maturity, collateral and other characteristics. The holder of a debt security is typically entitled to the payment of principal and interest, together with other contractual rights under the terms of the issue, such as the right to receive certain information. Debt securities are generally issued for a fixed term and redeemable by the issuer at the end of that term. Debt securities may be protected by collateral or may be unsecured, and, if they are unsecured, may be contractually "senior" to other unsecured debt meaning their holders would have a priority in a bankruptcy of the issuer. Debt that is not senior is "subordinated". Corporate bonds represent the debt of commercial or industrial entities. Debentures have a long maturity, typically at least ten years, whereas notes have a shorter maturity. Commercial paper is a simple form of debt security that essentially represents a post dated cheque with a maturity of not more than 270 days. Money market instruments are short term debt instruments that may have characteristics of deposit accounts, such as certificates of deposit, Accelerated Return Notes (ARN), and certain bills of exchange. They are highly liquid and are sometimes referred to as "near cash". Commercial paper is also often highly liquid. Euro debt securities are securities issued internationally outside their domestic market in a denomination different from that of the issuer's domicile. They include eurobonds and euronotes. Eurobonds are characteristically underwritten, and not secured, and interest is paid gross. A euronote may take the form of euro commercial paper (ECP) or euro certificates of deposit. Government bonds are medium or long term debt securities issued by sovereign governments or their agencies. Typically they carry a lower rate of interest than corporate bonds, and serve as a source of finance for governments. U. S. federal government bonds are called treasuries. Because of their liquidity and perceived low risk, treasuries are used to manage the money supply in the open market operations of non US central banks. Sub sovereign government bonds, known in the U. S. as municipal bonds, represent the debt of state, provincial, territorial, municipal or other governmental units other than sovereign governments. Supranational bonds represent the debt of international organizations such as the World Bank, the International Monetary Fund, regional multilateral development banks and others.

Өзге де капитал

Акционерлік бағалы қағаз – компанияның, трасттың немесе серіктестіктің акционерлік капиталы сияқты ұйымдағы акционерлік мүдделердің үлесі болып табылады. Акционерлік капиталдың ең көп таралған түрі – қарапайым акциялар, бірақ артықшылықты акциялар да капиталдың бір түрі болып есептеледі. Акция иеленуші – акцияның бір бөлігіне немесе оның үлесіне иелік ететін акционер. Қарыздық бағалы қағаздардан өзгешелігі, олар иеленушіге белгілі бір төлемдерді (пайызды) талап етеді, ал акционерлік бағалы қағаздар ешқандай төлемге құқылы емес. Банкроттық жағдайында олар эмитенттің қалдық мүддесін кредиторлардың барлық міндеттемелері өтелгеннен кейін ғана бөліседі. Дегенмен, акционерлік капитал иесіне компанияны пропорционалды түрде басқаруға құқық береді, яғни акционерлік капиталдың көп бөлігіне иелік ететін тұлға, әдетте, эмитентті басқаруға құқылы болады. Акциялар сондай-ақ пайда мен капиталды өсіруге құқық береді, ал қарыздық бағалы қағаздардың иелері эмитенттің қаржылық көрсеткіштеріне қарамастан, тек пайызды және негізгі соманы қайтаруды ғана алады. Сонымен қатар, қарыздық бағалы қағаздар банкроттықтан басқа жағдайларда дауыс беру құқығына ие емес. Яғни, акционерлер бизнестің өсімін пайдалануға және оны басқаруға құқылы.

Гибридті

Гибридті бағалы қағаздар борыштық және үлестік бағалы қағаздардың кейбір сипаттамаларын біріктіреді. Артықшылықты акциялар акциялар мен борыштық қарыздар арасындағы аралық құнды қағаздар класын құрайды. Эмитент таратылса, басымдықты акционерлер қарапайым акционерлерге қарағанда алдымен дивидент алуға немесе капиталды қайтаруға құқылы. Алайда, құқықтық тұрғыдан алғанда, артықшылықты акциялар капитал акциялары болып табылады, сондықтан олардың иелері дауыс беру құқығына ие болу-болмауына байланысты белгілі бір дәрежеде бақылауға құқылы болуы мүмкін. Конвертирленетін облигациялар немесе артықшылықты акциялар – бұл облигациялар немесе артықшылықты акциялар, оларды иеленушінің қалауынша эмитент компанияның жай акцияларына айналдыруға болады. Дегенмен, егер конвертирленетін облигация болса және эмитент облигацияны шақырып алса, конверсия мәжбүрлі болуы мүмкін. Облигация иесінің оны конвертациялауға шамамен бір ай уақыты бар, әйтпесе компания иесіне конверсияланған акцияның құнынан кем болуы мүмкін шақыру бағасын төлеп, облигацияны шақырып алады. Бұл мәжбүрлі конверсия деп аталады. Акционерлік уорранттар – компания шығарған опциондар, олар уоррант иеленушіге белгілі бір уақыт ішінде белгілі бір бағамен белгілі бір мөлшерде акция сатып алуға мүмкіндік береді. Олар көбінесе облигациялармен немесе қолданыстағы акциялармен бірге шығарылады және кейде олардан бөлініп, жеке саудаға шығарылады. Уоррант иеленуші оны пайдаланғанда, ол ақшаны тікелей компанияға төлейді, ал компания иеленушіге жаңа акцияларды шығарады. Уорранттар, басқа конвертирленетін бағалы қағаздар сияқты, акциялардың жалпы санын арттырады және қаржылық есептерде әрқашан бір акцияға шаққандағы толық дилюцияланған табыс ретінде есепке алынады, яғни барлық уорранттар мен конвертирленетін бағалы қағаздар пайдаланылатын болады деп есептеледі.

Ұстауыштың түрі

Бағалы қағаздарға инвестиция жасаушылар бөлшек саудагерлер, яғни жеке тұлғалар болып табылуы мүмкін, олар кәсіби қызмет емес, жеке қаражаттарымен инвестиция жасайды. Көлемдік тұрғысынан инвестицияның басым бөлігі көтерме сауда болып табылады, яғни қаржы институттары өз есебінен немесе клиенттердің тапсырысы бойынша әрекет етеді. Маңызды институционалдық инвесторларға инвестициялық банктер, сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары және басқа басқарылатын қорлар жатады. "Көтерме саудагер" әдетте андеррайтер немесе брокер-дилер болып табылады, ол бөлшек саудагерлермен емес, басқа брокерлермен сауда жасайды. Бұл айырмашылық банк саласында да қолданылады; бөлшек және көтерме банк қызметтерін салыстырыңыз.

Инвестициялар

Бағалы қағаздарды сатып алудың дәстүрлі экономикалық функциясы – табыс алу немесе капиталды өсіру мақсатында инвестиция салу. Қарыздық бағалы қағаздар көбінесе банк депозиттерінен жоғары пайыздық ставка ұсынады, ал акциялар капиталдың өсу мүмкіндігін бере алады. Акцияға инвестиция салу эмитенттің бизнесіне бақылау мүмкіндігін де ұсынады. Егер компания жаңадан құрылған кәсіпорын немесе қайта құрылымдау кезеңін басынан өткізіп жатқан ірі компания болса, қарыз иелері де инвесторға белгілі бір деңгейде бақылау құралына ие бола алады. Мұндай жағдайларда, егер пайыз төлемдері уақтылы төленбесе, кредиторлар компанияны өз бақылауына алып, инвестицияларының бір бөлігін қайтару үшін оны таратуға құқылы.

Бастапқы және екіншілік нарық

Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы негізгі немесе екіншілік нарық болып бөлінеді. Бастапқы нарықта бағалы қағаздар үшін ақшаны бағалы қағаздарды шығарушы инвесторлардан алады, әдетте бастапқы публичное ұсыныс (IPO) арқылы. Екіншілік нарықта бағалы қағаздар бір инвестордың екінші инвесторға сату арқылы ұсталатын активтері болып табылады, ақша бір инвестордан екіншісіне ауысады. Бастапқы публичное ұсыныс (IPO) – компания инвесторларға жаңа акцияларды ұсынған кездегі процесс, оны қысқаша "IPO" деп атайды. Компания кейіннен жаңа акцияларды немесе бұрын тіркелген акцияларды шығара алады. Мұндай кейінгі жаңа шығарылымдар да бастапқы нарықта сатылады, бірақ олар IPO емес, көбінесе "екіншілік ұсыныс" деп аталады. Шығарушылар әдетте инвестициялық банктерді IPO-ны басқаруға, SEC (немесе басқа реттеуші орган) ұсынысын бекітуге және жаңа шығарылымды сатуға көмектесу үшін тартады. Егер инвестициялық банк жаңа шығарылымды толығымен шығарушыдан жеңілдікпен сатып алып, оны қымбатқа қайта сатса, бұл міндетті андеррайтинг деп аталады. Бірақ, егер инвестициялық банк тәуекелді тым жоғары деп есептесе, ол тек ең жақсы күш салу туралы келісімге келісе алады, онда инвестициялық банк жаңа шығарылымды сатуға барынша күш салатын болады. Бастапқы нарықтың дамуы үшін инвестициялық құнды қағаздарға өтімділік беретін екіншілік нарық немесе қосымша нарық болуы керек, онда бағалы қағаздардың иелері оларды басқа инвесторларға ақшаға сата алады. Әйтпесе, алғашқы шығарылымдарды сатып алуға ниет білдіретін адамдар азаяды, соның салдарынан компаниялар мен үкіметтер операцияларын қаржыландыру үшін капитал (ақша) жинауда қиындыққа тап болады. Ұйымдастырылған биржалар екіншілік нарықтың негізін құрайды. Көптеген шағын шығарылымдар мен көптеген қарыздық бағалы қағаздар орталықтандырылмаған, дилерлік нарықта саудаланады. Еуропада бағалы қағаздар сатушылардың басты сауда ұйымы – Халықаралық капитал нарығы қауымдастығы. АҚШ-та бағалы қағаздар сатушылардың басты сауда ұйымы – Бағалы қағаздар индустриясы және қаржы нарықтары қауымдастығы, ол Бағалы қағаздар индустриясы қауымдастығы мен облигациялар нарығы қауымдастығының бірігуі нәтижесінде құрылды. Бағдарламалық және ақпараттық индустрия қауымдастығының (FISD/SIIA) Қаржылық ақпарат қызметтері бөлімі нарықтық деректер индустриясының фирмаларының дөңгелек үстелін білдіреді, оларды тұтынушылар, биржалар және сатушылар деп атайды. Үндістанда осыған баламалы ұйым – Үндістанның бағалы қағаздар биржасы (SEBI).

Public securities markets are either primary or secondary markets. In the primary market, the money for the securities is received by the issuer of the securities from investors, typically in an initial public offering (IPO). In the secondary market, the securities are simply assets held by one investor selling them to another investor, with the money going from one investor to the other. An initial public offering is when a company issues public stock newly to investors, called an "IPO" for short. A company can later issue more new shares, or issue shares that have been previously registered in a shelf registration. These later new issues are also sold in the primary market, but they are not considered to be an IPO but are often called a "secondary offering". Issuers usually retain investment banks to assist them in administering the IPO, obtaining SEC (or other regulatory body) approval of the offering filing, and selling the new issue. When the investment bank buys the entire new issue from the issuer at a discount to resell it at a markup, it is called a firm commitment underwriting. However, if the investment bank considers the risk too great for an underwriting, it may only assent to a best effort agreement, where the investment bank will simply do its best to sell the new issue. For the primary market to thrive, there must be a secondary market, or aftermarket that provides liquidity for the investment security—where holders of securities can sell them to other investors for cash. Otherwise, few people would purchase primary issues, and, thus, companies and governments would be restricted in raising equity capital (money) for their operations. Organized exchanges constitute the main secondary markets. Many smaller issues and most debt securities trade in the decentralized, dealer based over the counter markets. In Europe, the principal trade organization for securities dealers is the International Capital Market Association. In the U. S., the principal trade organization for securities dealers is the Securities Industry and Financial Markets Association, which is the result of the merger of the Securities Industry Association and the Bond Market Association. The Financial Information Services Division of the Software and Information Industry Association (FISD/SIIA) represents a round table of market data industry firms, referring to them as Consumers, Exchanges, and Vendors. In India the equivalent organisation is the securities exchange board of India (SEBI).

Қоғамдық ұсыныс және жеке орналастыру

Бастапқы нарықтарда бағалы қағаздар ашық ұсынылым арқылы көпшілікке ұсынылуы мүмкін. Балама ретінде, олар шектеулі сандағы білікті тұлғаларға жеке орналастыру арқылы жеке ұсынылуы мүмкін. Кейде осы екі тәсілдің комбинациясы қолданылады. Осы екі тәсілдің арасындағы айырмашылық бағалы қағаздарды реттеу және компаниялар құқығы үшін маңызды. Жеке орналастырылған бағалы қағаздар ашық саудаға шығарылмайды және оларды тек тәжірибелі білікті инвесторлар ғана сатып алып, сата алады. Осының салдарынан, екіншілік нарық ашық (тіркелген) бағалы қағаздарға қарағанда әлдеқайда аз өтімді болады. Тағы бір санат, мемлекеттік облигациялар, әдетте аукцион арқылы мамандандырылған дилерлер класына сатылады.

Тіркелу және сауда-саттықсыз сауда-саттық

Бағалы қағаздар көбінесе қор биржасында тіркеледі, ол – ұйымдастырылған және ресми мойындалған, бағалы қағаздарды сатып алу мен сатуға арналған нарық. Эмитенттер инвесторларды тарту үшін өз бағалы қағаздарын тіркеуге тырысады, инвесторларға бағалы қағаздарды сатып алып, сата алатын өтімді және реттелген нарықтың болуын қамтамасыз ету арқылы. Көлемі ұлкен бейресми электрондық сауда жүйелерінің дамуы дәстүрлі қор биржаларының бизнесіне күшті бәсекелес болып табылады. Бағалы қағаздардың үлкен көлемі "бірлесімді сауда" (over-the-counter, OTC) арқылы да сатып алынып сатылады. OTC мәмілелерінде сатып алушылар мен сатушылар бағаларды телефон арқылы немесе электрондық түрде келіседі, бұл бағалар әдетте SuperDerivatives, Reuters, Investing.com және Bloomberg сияқты қаржылық деректерді ұсынатын компаниялар арқылы электронды түрде көрсетіледі. Сонымен қатар, еуробағалы қағаздар да бар, олар өз елдік нарығынан тыс, бірнеше юрисдикцияға шығарылады. Олар көбінесе Люксембург қор биржасында тіркеледі немесе Лондонға тіркеуге жіберіледі. Еурооблигацияларды тіркеудің себептері реттеу және салық мәселелерімен қатар, инвестициялық шектеулерді де қамтиды.

Бағалы қағаздар қызметі

Бағалы қағаздар қызметтері – бағалы қағаздарды шығаратын, саудалайтын және сақтайтын институционалдық клиенттерге ұсынылатын өнімдер мен қызметтер жиынтығы. Бағалы қағаздар қызметтерімен айналысатын банктер әдетте сақтаушы банктер деп аталады. Нарықтағы негізгі ойыншылар: BNY Mellon, J. P. Morgan, HSBC, Citi, BNP Paribas, Société Générale және т.б.

Нарық

Лондон – еуробағалы қағаздар нарығының орталығы. 1980 жылдардың басында Лондондағы еуробағалы қағаздар нарығында үлкен өсім тіркелді. Еуробағалы қағаздар бойынша мәмілелерді есептеу және сақтау қазіргі уақытта екі еуропалық компьютерлік клирингтік орталық/депозитарий арқылы жүзеге асырылады: Euroclear (Бельгияда) және Clearstream (бұрынғы Cedelbank) (Люксембургте). Еврооблигациялардың негізгі нарығы – Borsa Italiana мен Euronext компанияларына тиесілі EuroMTS. Дамушы елдерде нарық кеңейіп келеді, бірақ өсуі баяу.

Куәландырылған бағалы қағаздар

Қағаз түрінде (физикалық) ұсынылған бағалы қағаздар сертификатталған бағалы қағаздар деп аталады. Олар иесіз немесе тіркелген болуы мүмкін.

DRS бағалы қағаздары

Бағалы қағаздар тікелей тіркеу жүйесінде (DRS) де сақталуы мүмкін, бұл акцияларды тіркеу журналында тіркеу арқылы есепке алу тәсілі. Тіркеу журналында тіркеу дегеніміз – компанияның трансферттік агенті физикалық акция куәліктерін қажет етпей-ақ, иесінің атынан акцияларды сақтайды. Куәліксіз тіркеу журналында сақталатын акциялар, куәлікпен сақталатын акциялармен бірдей құқықтар мен жеңілдіктерге ие.

Құжатты ұстаушыға арналған бағалы қағаздар

Иеленушілік бағалы қағаздар толыққанды саудаға қойылады және иеленушіге бағалы қағаз бойынша құқықтарды береді (мысалы, егер ол қарыздық бағалы қағаз болса, төлем алуға, ал егер ол акциялық бағалы қағаз болса, дауыс беруге). Олар құжатты бір адамнан екінші адамға беру арқылы беріледі. Кейбір жағдайларда, беру қол қою арқылы, яғни құжаттың артқы жағына қол қойып, және беру арқылы жүзеге асырылады. Реттеуші және салық органдары иеленушілік бағалы қағаздарға кейде жағымсыз қарайды, себебі олар реттеуші шектеулерінен және салықтан қашуға көмектесу үшін пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияда иеленушілік бағалы қағаздарды шығару 1947 жылғы Биржалық бақылау заңымен 1953 жылға дейін қатаң шектелген. АҚШ-та иеленушілік бағалы қағаздар өте сирек кездеседі, өйткені олар эмитент пен иеленушіге салықтық тұрғыдан жағымсыз салдарлар тудыруы мүмкін. Люксембургте 2014 жылғы 28 шілдедегі акциялар мен үлестерді міндетті түрде сақтау және бекіту туралы заңға сәйкес, иеленушілік акциялар мен үлестер депозитарийде міндетті түрде сақталады және бекітіледі, бұл олардың иелерін анықтауға мүмкіндік береді.

Тіркелген бағалы қағаздар

Тіркелген бағалы қағаздар жағдайында иеленушінің атына жазылған сертификаттар шығарылады, бірақ олар тек қана бағалы қағаздарды көрсетеді. Сертификаттың өзіне ие болу адамға бағалы қағаздарға заңды меншік құқығын автоматты түрде бермейді. Оның орнына, эмитент (немесе оның тағайындаған өкілі) бағалы қағаздардың иесі туралы мәліметтерді енгізіп, қажет болған жағдайда жаңартып отыратын тізілімді сақтайды. Тіркелген бағалы қағаздарды беру тізілімде өзгеріс жасау арқылы жүзеге асырылады.

Куәландырылмаған бағалы қағаздар және жаһандық сертификаттар

Қазіргі заманғы тәжірибе эмитент үшін сертификаттарды қажет етуді де, толық қауіпсіздік тізілімін ұстауды да жоюға бағытталған. Мұны іске асырудың екі негізгі жолы бар.

Куәландырылмаған бағалы қағаздар

Кейбір юрисдикцияларда, мысалы Францияда, сол юрисдикцияның эмитенттері өздерінің бағалы қағаздарының заңды тіркемесін электрондық түрде сақтауға мүмкіндік алады. АҚШ-та Бірыңғай коммерциялық кодекстің 8-бабының қазіргі "ресми" нұсқасы сертификатталмаған бағалы қағаздарға рұқсат береді. Дегенмен, "ресми" UCC – бұл әрбір АҚШ штаты жеке-жеке бекітуі тиіс жоба ғана. 50 штаттың барлығы (Колумбия округі және АҚШ Виргин аралдары да оның ішінде) 8-баптың қандай да бір нысанын қабылдағанмен, олардың көпшілігі әлі де 8-баптың ескі нұсқаларын қолдануда, оның ішінде сертификатталмаған бағалы қағаздарға рұқсат бермейтін нұсқаларды да.

Глобалды сертификаттар, есептік кіріс, депозитарийлер

Бағалы қағаздарға иелік етуді электрондық түрде жүзеге асыруды жеңілдету және 8-баптың қайшы нұсқаларын ескермей, эмитенттер бір сынып немесе серия бойынша барлық шығарылған бағалы қағаздарды көрсететін бірыңғай жаһандық сертификатты әмбебап депозитарийге тапсыратын жүйе құрылды. Бұл депозитарий «Депозитарий Траст Компаниясы» немесе DTC деп аталады. DTC-нің бас компаниясы – «Depository Trust & Clearing Corporation» (DTCC) – шамамен отыз ірі Уолл-стрит компанияларына тиесілі пайда көздемейтін кооператив болып табылады, олар әдетте бағалы қағаздар бойынша брокерлер немесе дилерлер ретінде әрекет етеді. Бұл отыз банк DTC қатысушылары деп аталады. DTC заңдық өкіл арқылы барлық DTC қатысушыларының атынан барлық жаһандық бағалы қағаздарға иелік етеді. DTC арқылы сауда-саттыққа шығарылған барлық бағалы қағаздар, іс жүзінде, түпкілікті иесі, мысалы, жеке инвестор мен DTC қатысушылары арасындағы делдалдардың кітаптарында электрондық түрде сақталады. Мысалы, Смит мырза жергілікті «Jones & Co.» брокерлік фирмасының брокерлік шотында «Coca Cola, Inc.» компаниясының 100 акциясын ұстауы мүмкін. Өз кезегінде «Jones & Co.» компаниясы Смит мырза мен тағы тоғыз клиенттің атынан «Coca Cola» компаниясының 1000 акциясын ұстауы мүмкін. Бұл 1000 акция «Jones & Co.» компаниясы DTC қатысушысы «Goldman Sachs» немесе басқа DTC қатысушысының есепшотында сақталады. «Goldman Sachs» өз кезегінде «Jones & Co.» сияқты жүздеген брокерлердің атынан миллиондаған «Coca Cola» акцияларын өз кітаптарында ұстауы мүмкін. Күн сайын DTC қатысушылары басқа DTC қатысушыларымен есеп айырысады және «Jones & Co.» сияқты клиенттердің мүддесі үшін кітаптарындағы акциялар санын реттейді. Мұндай тәсілмен бағалы қағаздарға иелік ету нақты иелік деп аталады. Әрбір делдал өзінен төмен тұрған тұлғаның атынан иелік етеді. Ал соңғы иесі – нақты иелік иесі деп аталады. Бұл «көше атынан» иелік ету деп те айтылады. Брокерлік және өзара инвестициялық қор компаниялары арасында, өзара инвестициялық қор акцияларының көп бөлігі делдалдар арасында жүзеге асырылады, ал акциялар тікелей қордың трансферт-агентімен сатылмайды немесе қайтарылмайды. Осы делдалдардың көпшілігі, мысалы, брокерлік фирмалар, акцияларды электрондық түрде «National Securities Clearing Corp.» немесе «NSCC» арқылы есепке жібереді, ол DTCC-нің еншілес компаниясы болып табылады.

To facilitate the electronic transfer of interests in securities without dealing with inconsistent versions of Article 8, a system has developed whereby issuers deposit a single global certificate representing all the outstanding securities of a class or series with a universal depository. This depository is called The Depository Trust Company, or DTC. DTC's parent, Depository Trust & Clearing Corporation (DTCC), is a non profit cooperative owned by approximately thirty of the largest Wall Street players that typically act as brokers or dealers in securities. These thirty banks are called the DTC participants. DTC, through a legal nominee, owns each of the global securities on behalf of all the DTC participants. All securities traded through DTC are in fact held, in electronic form, on the books of various intermediaries between the ultimate owner, e. g., a retail investor, and the DTC participants. For example, Mr. Smith may hold 100 shares of Coca Cola, Inc. in his brokerage account at local broker Jones & Co. brokers. In turn, Jones & Co. may hold 1000 shares of Coca Cola on behalf of Mr. Smith and nine other customers. These 1000 shares are held by Jones & Co. in an account with Goldman Sachs, a DTC participant, or in an account at another DTC participant. Goldman Sachs in turn may hold millions of Coca Cola shares on its books on behalf of hundreds of brokers similar to Jones & Co. Each day, the DTC participants settle their accounts with the other DTC participants and adjust the number of shares held on their books for the benefit of customers like Jones & Co. Ownership of securities in this fashion is called beneficial ownership. Each intermediary holds on behalf of someone beneath him in the chain. The ultimate owner is called the beneficial owner. This is also referred to as owning in "Street name". Among brokerages and mutual fund companies, a large amount of mutual fund share transactions take place among intermediaries as opposed to shares being sold and redeemed directly with the transfer agent of the fund. Most of these intermediaries such as brokerage firms clear the shares electronically through the National Securities Clearing Corp. or "NSCC", a subsidiary of DTCC.

Басқа депозитарийлер

DTC-ден басқа, Еуропада тағы екі ірі бағалы қағаздар сақтаушы мекемесі бар: Euroclear және Clearstream.

Бөлінген және бөлінбеген қауіпсіздік

"Бөлінген" және "бөлінбеген" терминдері бағалы қағаздың меншік құқығына қатысты. Әр бөлінген бағалы қағаз жеке актив болып табылады және бір эмиссиядағы басқа бағалы қағаздардан заңды түрде ерекшеленеді. Электрондық тасымалдаушы бағалы қағаздар бөлінген. Әрбір құжат эмитенттің жеке міндеттемесін білдіреді және жеке борыш болып саналады. Бөлінбеген бағалы қағаздар бойынша бүкіл эмиссия бір жалғыз активті құрайды, ал әрбір бағалы қағаз осы бөлінбеген тұтастың үлесі болып табылады. Екінші нарықтағы акциялар әрқашан бөлінбеген болады. Эмитент акционерлерге меморандумы, жарғысы және компаниялар туралы заңға сәйкес бір ғана міндеттемеге ие. Акция – эмитент компанияның бөлінбеген үлестік бөлігін көрсетеді. Тіркелген борыштық бағалы қағаздар да осындай бөлінбеген сипатқа ие.

Қозғалмалы және қозғалмалы емес бағалы қағаздар

Біртектес бағалы қағаздарда осы қағаздың барлық иеленулері тең қарастырылады және бір-бірін алмастыра алады. Кейде бағалы қағаздар басқа бағалы қағаздармен біртектес болмайды, мысалы, бір компанияның әртүрлі уақытта, әртүрлі шарттармен шығарған облигацияларының түрлі сериялары.

Реттеу

АҚШ-та бағалы қағаздарды қоғамға ұсыну және сату, АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясына (SEC) ұсынылған тіркеу туралы өтініш бойынша тіркелуге тиіс немесе одан босатылған жағдайда ұсынылып, сатылуы керек. Бағалы қағаздармен жасалатын мәмілелер федералды органдар (SEC) және штаттық бағалы қағаздар департаменттері тарапынан реттеледі. Бұған қоса, брокерлік индустрия өзін-өзі реттеуші ұйымдар (SRO) арқылы, мысалы, Қаржы индустриясын реттеуші орган (FINRA), бұрынғы Ұлттық бағалы қағаздар дилерлері қауымдастығы (NASD) немесе Муниципалдық бағалы қағаздар ережелерін жасау кеңесі (MSRB) арқылы өзін-өзі бақылайды деп есептеледі. Бағалы қағаздардың анықтамасында (1933 жылғы Бағалы қағаздар туралы заңның 2(a)(1) және 1934 жылғы заңның 3(a)(10) тармақтарында көрсетілгендей) дәстүрлі санаттарына жатпайтын инвестициялық схемаларға қатысты, АҚШ соттары SEC-те тіркелуге тиіс бағалы қағаздардың кең анықтамасын жасады. Соттар тіркелуге тиіс "инвестициялық келісімшарт" бар-жоғын анықтағанда, ақша инвестициялау, ортақ кәсіпорын және пайданың негізінен басқалардың күш-жігерінен күтілуіне назар аударады. SEC v. W. J. Howey Co. ісін қараңыз.