Зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйел синдромы

Кіріспе

Эмоционалдық, физикалық немесе сексуалдық зорлық-зомбылықтың салдарынан туындайтын жағдай.

Соққыға ұшыраған әйел синдромы (СҰӘС) – әйелінің ер адам серігінен – психологиялық, физикалық немесе сексуалдық – тұрақты түрде күш қолданудан зардап шеккен әйелде байқалатын белгілер мен симптомдардың жиынтығы. Бұл жағдай ICD 9-да (код) "зорыққан адам синдромы" ретінде жіктеледі.

Бұл диагноз негізінен әйелдерге қатысты болғанымен, кейде "зорыққан адам синдромы" терминін қолдана отырып, ер адамдарға да қолданылған, әсіресе сотта қорғану үшін. Сотта қорғану ретінде, оны өзін-өзі қорғау, ашуға тікелей себеп болу және психикалық денсаулығының нашарлауына негізделген қорғаныстар сияқты қорғаныстарға қосуға болады. "Соққыға ұшыраған әйел синдромы" термині кейбір құрбан болғандардың жақтастары тарапынан соттан тыс қолданылмаған ескірген терминология ретінде сынға ұшырады. Бірақ соттар өзгеріске баяу келетіндіктен, көптеген адамдар оны нақты дәлелдерді ұсыну тәсілі ретінде пайдалануға мәжбүр. Жақтастар арасында және соттан тыс қолданылатын жаңа термин – қылмыстық қудалауға ұшыраған құрбан болғандар.

Тұжырымдама және терминология

1979 жылы Ленор Э. Уокер зорлық көріп зарда болған әйел синдромы (BWS) тұжырымын ұсынды.

Себептер

Бұл синдром жақын серіктес зорлық-зомбылық жағдайларында кездесетін үш кезеңді циклға жауап ретінде дамиды. 2002 жылы Гондольф жүргізген зерттеуде, әйелдердің жартысынан астамы зорлық көрген әйелдерге арналған паналар мен бағдарламалар туралы жағымсыз пікірде болған, себебі осы бағдарламалармен байланысты жағымсыз тәжірибелері болған.

Сот істерінде

АҚШ-та 1970 жылдары заңдық қорғаныс ретінде "жаншыл әйел синдромы" пайда болды. 1977 жылы АҚШ-та күйеуін өлтіргені үшін Франсин Хьюздің соты кейіннен "жаншыл әйел синдромы" деп аталатын қорғаныс ретінде қолданылған алғашқы істердің бірі болды. BWS-ті қолданатын заңдық қорғау отбасылық зорлық-зомбылық құрбаны шеккен жүйелі зорлық-зомбылық оны зорлаушыны өлтірудің өзі өлтірілмеудің жалғыз жолы екеніне сенуге итермелегенін және өзін-өзі қорғау немесе толық емес өзін-өзі қорғауға арқа сүйеуі мүмкін деп дәлелдей алады. Сонымен қатар, жәбірленуші өзінің психикалық күйіне қатты әсер еткенін дәлелдеуі мүмкін, бұл жағдайда ақылсыздық қорғау немесе жауапкершіліктің азайтылуы қорғанысы қолданылуы мүмкін. Тағы бір қорғаныс – оқиғаға қатысты қоздыру. BWS-ті пайдаланған заңдық қорғау актауға, жазаны жеңілдетуге немесе жеңілірек қылмыс тануға тырысады. Ұлыбританияда "жаншыл әйел синдромы" 1990 жылдары Англияда бірнеше кісі өлтіру оқиғаларының нәтижесінде пайда болды. Бұл оқиғалар зорлық-зомбылық көрген серіктерін өлтірген әйелдерге қатысты, олар оны бір реттік қоздырғыш әрекетке емес, жинақталған зорлық-зомбылыққа жауап ретінде сипаттады. Қылмыстық істер бойынша шағымдар сериясында феминистік топтар (әсіресе Southall Black Sisters және Justice for Women) қоздырудың заңдық анықтамасын сынға алып, соттардың "жаншыл әйел синдромын" мойындауын қамтамасыз етті. 1990 жылдардың ортасына дейін Англиядағы қоздырудың заңдық анықтамасы Р. Даффи ісі бойынша Девлин судьясының [1949] 1 All ER 932 шешіміне сүйенді: "Қоздыру – кез келген ақылға қонымды адамда және айыпталушыда өзін-өзі бақылаудың кенеттен және уақытша жоғалуына әкелетін қандай да бір әрекет немесе әрекеттер тізбегі (немесе айтылған сөздер), айыпталушыны құмарлыққа ұшыратып, сол сәтте оның санасын жоғалтады". Бұл жағдайды өзгертуге үш іс көмектесті: R v Ahluwalia [1992] 4 AER 889; R v Humphreys [1995] 4 All ER 1008); және R v Thornton (No 2) [1996] 2 AER 1023. BWS-ті қолданудың құқықтық тетіктері де дау тудырды, олар әдетте өзін-өзі қорғау, қоздыру немесе ақылсыздыққа негізделген қорғаныс сияқты қолданыстағы жалпы құқықтық қорғаныстарға сүйенеді. Өзінің нақты анықтамалары мен стандарттарына қатысты даулар осы қорғаныстарға да қатысты. Бұл қорғаныстардың кең қолданылуы адамдарға, оның ішінде серіктерін өлтіріп, осындай қорғаныстарды пайдаланатын және құрбанды өлтіруге кінәлі ететін адамдарға "өлтіруге рұқсат" беруі мүмкін. АҚШ-та өзін-өзі қорғау заңдарының кеңейтілуі оның болуы мүмкін теріс пайдалануы туралы қорқыныш тудырды, сондықтан бұл мәселе әсіресе даулы болды. Алайда, "отбасылық зорлық-зомбылықты азайтуда" жаңа заңдардың тиімділігі бірнеше себептерге байланысты шектеулі болды. "Бұл заңдарды әйелдерді қорғау үшін қолданудың басты кедергісі – сотта отбасылық зорлық-зомбылықты дәлелдеудің қиындығы. Біріншіден, құрбан көбінесе зорлық-зомбылықтың жалғыз куәсі болады. Әр түрлі себептерге байланысты, құрбандар зорлаушыларға қарсы куәлік беруге және азаматтық және қылмыстық шараларға жүгінуге тартынады". Тіпті отбасылық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендер куәлік берсе де, "оларға көбінесе сенбейді. Заң мен қоғамдық түсініктердегі өзгеріске қарамастан, судьялар мен сот алқасы құрбандардың зорлық-зомбылық туралы куәліктерін елемеуді немесе ескермеуді жалғастыруда".

In the US, the battered woman syndrome as a legal defense started to be developed in the 1970s. In 1977 in the US, Francine Hughes' trial for the murder of her husband was one of the first cases involving what was later called battered woman syndrome as a defense. A legal defense using BWS may argue that the systematic abuse suffered by the victim of domestic violence has led her to believe that killing the abuser was the only way to avoid being killed herself and may rely on self defense or imperfect self defense. Alternatively, the victim may argue that the abuse has severely affected her mental state, in which case the insanity defense or diminished responsibility defense may be used. Provocation is another defense that may be used. A legal defense using BWS seeks to obtain an acquittal, a mitigated sentence or a conviction of a lesser offense. In the UK, battered woman syndrome emerged as a legal defense in the 1990s, as a result of several murder cases in England involving women who had killed violent partners in response to what they described as cumulative abuse rather than in response to a single provocative act. In a series of appeals against murder convictions, feminist groups (particularly Southall Black Sisters and Justice for Women) challenged the legal definition of provocation and secured the courts' recognition of battered woman syndrome. Until the mid 1990s, the legal definition of provocation in England had relied on Devlin J in R v Duffy [1949] 1 All ER 932: "Provocation is some act, or series of acts done (or words spoken) which would cause in any reasonable person and actually causes in the accused, a sudden and temporary loss of self control, rendering the accused so subject to passion as to make him or her for the moment not master of his or her mind." Three cases helped to change this: R v Ahluwalia [1992] 4 AER 889; R v Humphreys [1995] 4 All ER 1008); and R v Thornton (No 2) [1996] 2 AER 1023. Controversy has also surrounded the legal mechanisms of the use of the BWS, which usually rely on the use of existing general legal defenses, such as self defense, provocation or insanity based defenses defenses which themselves have been subjected to controversy regarding their exact definitions and standards with regard to the burden of proof needed in court, given that the broad application of these defenses may provide a 'license to kill' to the people, including to abusive men who kill their partners and claim such defenses and blame the victim for being killed. The broadening of self defense laws in the US has been especially controversial due to fears about its potential abuse. The effectiveness of new laws in "reducing the incidence of domestic violence, however, has been limited for a number of reasons." A major barrier "to using these laws to protect women is that proving domestic violence in court is difficult. First, the victim is often the only witness to the abuse. For a variety of reasons, victims are reluctant to testify against their abusers and pursue civil and criminal remedies." Even with those who experience domestic violence do testify, they "are often not believed. Despite changes in legal and popular conceptions of domestic violence, judges and juries continue to ignore or discount victims' testimony about the abuse."

Англия

В деле R v Ahluwalia (1992) 4 AER 889 женщина (Киранжит Аһлувалиа) изготовила напалм и подожгла кровать своего мужа Дипака, после того как он заснул. Он получил тяжелые ожоги на 40% тела и умер через 10 дней в больнице. Утверждалось, что он пытался сломать ей лодыжки и обжечь ее раскаленным утюгом в ночь нападения. Обвиняя его в домашнем насилии и изнасиловании в браке, она заявила о провокации. Судья поручил присяжным рассмотреть, потеряла ли она самообладание, и если да, то потерял бы ли самообладание разумный человек, обладающий характеристиками образованной замужней азиатской женщины, проживающей в Англии, учитывая провокацию со стороны ее мужа. В апелляции утверждалось, что он должен был поручить присяжным рассмотреть разумного человека, страдающего «синдромом избитой женщины». Рассмотрев новые медицинские доказательства, Апелляционный суд назначил повторное рассмотрение дела на основании того, что новые доказательства указывают на обоснованное основание для смягчения ответственности в соответствии с английским законодательством. Аналогично, в деле R v Thornton (No 2) (1996) 2 AER 1023 избитая жена представила новые доказательства того, что у нее расстройство личности, и Апелляционный суд назначил повторное рассмотрение дела, учитывая, что если бы эти доказательства были доступны на первоначальном суде, присяжные могли бы прийти к другому решению. Жертве не обязательно иметь возможность немедленно осуществить угрозы. В деле R v Charlton (2003) EWCA Crim 415, после угроз сексуального и физического насилия в отношении себя и своей дочери, подсудимая убила своего навязчивого, ревнивого, контролирующего партнера, когда он был скован наручниками, с завязанными глазами и с кляпом во рту, как часть их обычной сексуальной активности. Срок лишения свободы на пять лет был сокращен до трех с половиной лет из-за ужасающих угроз, исходящих от мужчины, решившего доминировать и контролировать жизнь подсудимой. Угрозы вызвали обоснованный страх за свою безопасность и, что более важно, за безопасность своей дочери, что привело к потере контроля и совершению яростного нападения. В деле HM's AG for Jersey v Holley (2005) 3 AER 371, Privy Council счел прецедент Апелляционного суда в деле Smith ошибочным, интерпретируя Закон как устанавливающий чисто объективный стандарт. Таким образом, хотя характеристики обвиняемого должны учитываться при оценке серьезности провокации, стандарт самоконтроля, который следует ожидать, оставался неизменным, за исключением возраста и пола обвиняемого. Подсудимый и умерший оба были хроническими алкоголиками и находились в насильственных и оскорбительных отношениях. Было установлено, что умерший был пьян и дразнил его, говоря, что он спал с другим мужчиной. Затем подсудимый ударил умершего топором, что было случайностью. Психиатрическая экспертиза показала, что его употребление алкоголя было непроизвольным и что у него было несколько других психических расстройств, которые, независимо от воздействия алкоголя, могли привести к потере самоконтроля и побудить его к убийству. Лорд Николс сказал:
Вопрос, соответствуют ли провокационные действия или слова и реакция подсудимого стандарту «обычного человека», предписанному законом, является вопросом, который должен рассмотреть присяжным, а не вопрос о том, учитывая все обстоятельства, считают ли присяжные, что потеря самоконтроля была достаточно оправдана. Закон не предоставляет каждому присяжному свободу устанавливать любые стандарты, которые они считают уместными в данных обстоятельствах, чтобы судить, является ли поведение подсудимого «оправданным». С момента принятия Закона о коронерах и правосудии 2009 года защита от провокации, использованная в ряде вышеупомянутых дел, была заменена на «потерю контроля». В отчете Комиссии по праву о частичных защитах от убийства (2004) отвергается идея создания смягчающей защиты для охвата применения чрезмерной силы при самообороне, но признается, что эффект «все или ничего» самообороны может привести к неудовлетворительным результатам в случае убийства. Исследование 2001 года показало, что использование защиты от провокации растет в делах об избиении женщин.

In R v Ahluwalia (1992) 4 AER 889 a woman (Kiranjit Ahluwalia), created napalm and set fire to the bed of her husband, Deepak, after he had gone to sleep. He suffered severe burns over 40% of his body and died 10 days later in the hospital. He allegedly had attempted to break her ankles and burn her with a hot iron on the night of her attack. Accusing him of domestic violence and marital rape, she claimed provocation. The judge directed the jury to consider whether, if she did lose her self control, a reasonable person having the characteristics of a well educated married Asian woman living in England would have lost her self control given her husband's provocation. On appeal, it was argued that he should have directed the jury to consider a reasonable person suffering from 'battered woman syndrome'. Having considered fresh medical evidence, the Court of Appeal ordered a retrial on the basis that the new evidence showed an arguable case of diminished responsibility in English law. Similarly, in R v Thornton (No 2) (1996) 2 AER 1023 the battered wife adduced fresh evidence that she had a personality disorder and the Court of Appeal ordered a retrial considering that, if the evidence had been available at the original trial, the jury might have reached a different decision. The victim does not have to be in a position to carry out the threats immediately. In R v Charlton (2003) EWCA Crim 415, following threats of sexual and violent abuse against herself and her daughter, the defendant killed her obsessive, jealous, controlling partner while he was restrained by handcuffs, blindfolded and gagged as part of their regular sexual activity. The term of five years' imprisonment was reduced to three and a half years because of the terrifying threats made by a man determined to dominate and control the defendant's life. The threats created a genuine fear for the safety of herself and more significantly, her daughter, and this caused the defendant to lose control and make the ferocious attack. In HM's AG for Jersey v Holley (2005) 3 AER 371, the Privy Council regarded the Court of Appeal precedent in Smith as wrongly decided, interpreting the Act as setting a purely objective standard. Thus, although the accused's characteristics were to be taken into account when assessing the gravity of the provocation, the standard of self control to be expected was invariable except for the accused's age and sex. The defendant and the deceased were both chronic alcoholics and had a violent and abusive relationship. The evidence was that the deceased was drunk and taunted him by telling him that she had sex with another man. The defendant then struck the deceased with an axe which was an accident of availability. Psychiatric evidence was that his consumption of alcohol was involuntary and that he had a number of other psychiatric conditions which, independently of the effects of the alcohol, might have caused the loss of self control and induced him to kill. Lord Nicholls said:
Whether the provocative acts or words and the defendant's response met the 'ordinary person' standard prescribed by the statute is the question the jury must consider, not the altogether looser question of whether, having regard to all the circumstances, the jury consider the loss of self control was sufficient excusable. The statute does not leave each jury free to set whatever standard they consider appropriate in the circumstances by which to judge whether the defendant's conduct is 'excusable'. Since the passage of the Coroners and Justice Act 2009, the defence of provocation—used in a number of the aforementioned cases—has been replaced with 'loss of control'. The Law Commission Report on Partial Defences to Murder (2004) rejects the notion of creating a mitigatory defence to cover the use of excessive force in self defence but accepts that the "all or nothing" effect of self defence can produce unsatisfactory results in the case of murder. A 2001 study reported that the use of the provocation defense was rising in cases of battered woman.

Австралия

Австралияда, отбасылық зорлық-зомбылық аясында өз өмірін немесе балаларының өмірін қорғау үшін өлтірген әйелге қатысты кісі өлтіру айыпталуына қатысты өзін-өзі қорғау ең тиімді қорғаныс шарасы болып есептелуі мүмкін. Бұл – өзінің (немесе басқа біреудің) өмірін сақтау мақсатымен өлтіретін адамның рационалды әрекеті. Алайда, Австралияда зорлық-зомбылық көрген әйелдердің өзін-өзі қорғауға сәтті жүгінудегі жетіспеушілік соттардың назарын жеңілдетуге (қоздыруға) бағытталды. 2005 жылы Виктория заң реформасы комиссиясының «Адам өлтіруге қатысты қорғаныс шаралары: Коміссияның соңғы есебі» негізінде, Виктория үкіметі осы заңнамадағы кісі өлтіру заңдарына өзгерістер енгізуді жариялады, олар осы теңгерімсіздікті түзетуге арналған. Жаңа заңдарға сәйкес, отбасылық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендер сотта өздеріне жасалған зорлық-зомбылық туралы мәліметтерді қорғаныс ретінде ұсынып, тікелей қауіп болмаса да, өзін-өзі қорғауға талпынуға және жауап ретінде жасалған өлтіру шарасы төндірілген зияннан артық күш қолданған жағдайда да дәлелдер келтіре алады.

Канада

1911 жылы Саульт-Сте. Мари қаласында 28 жастағы жүкті иммигрант Анджелина Наполитано зорлық көрсеткен күйеуі Пьетроны жезөкшелікке мәжбүрлеуге тырысқаннан кейін балтамен өлтірді. Ол қылмысын мойындады және қысқа сот отырысынан кейін асылуға үкім шығарылды. Бірақ үкімді орындаудың кешігуі (оны бала тууға дайындау үшін қажетті болғандықтан) кезінде оны босату үшін халық арасында үгіт науқаны басталды. Наполитаноның қолдаушылары соттың Пьетроның қолынан ұзақ уақыт бойы келген зорлық-зомбылықтың куәліктерін (соның ішінде бес ай бұрын болған, оны қалта пышағымен тоғыз рет жарақаттаған оқиғаны) ескермеуде қателік жасады деп мәлімдеді. 1990 жылы Р. Лавалли ісінде Канаданың Жоғарғы Соты зорлық көрген әйелдерді қорғау шараларын қолдану бойынша үлгі құрды.

Жаңа Зеландия

R v Fate (1998) 16 CRNZ 88 ісінде Тувалу аралдарының құрамына кіретін Нанумеа кішкентай аралынан Жаңа Зеландияға келген әйел екі жылға сотталды. М.Ә. Fate ағылшын тілін білмейді және 12 отбасыдан тұратын Веллингтонның шағын, жақын қарым-қатынастағы қауымдастығында оқшауланғандықтан, зорлық-зомбылыққа ұшыраған қарым-қатынаста тұзаққа түскендей сезінді. Сол сияқты, The Queen v Epifania Suluape (2002) NZCA 6 ісі, күйеуі басқа әйелге кетуді ұсынғанда балтамен өлтірген әйелдің өштенуіне байланысты қарастырылады. Күшін жойғандыққа, қорлау және зорлық-зомбылыққа қатысты бірнеше дәлелдер болды, бірақ сот мұны жосықсыз деп шешті. Апелляцияда сот Жаңа Зеландиядағы Самоа мәдениетінің әйелдің күйеуінен тәуелсіз әрекет ету мүмкіндігін шектеуін ескеріп, оның адам өлтіруі үшін жазасын бес жылға қысқартты. Жаңа Зеландия Заң комиссиясының баяндамасы еркектердің әйелдерге қарсы зорлық-зомбылығын ғана емес, сонымен қатар әйелдердің еркектерге қарсы және бір жынысты қатынастардағы зорлық-зомбылығын да қарастырады. 2009 жылы Жаңа Зеландияда өштену арқасында өлтіруді адам өлтіруге айналдыратын жартылай қорғану жойылды, себебі оның тарихи себебі (өлтіру үшін міндетті түрде өмір бойына бас бостандығынан айыру) енді қолданылмайды. Дегенмен, құрбанның қатыстырушылық мінез-құлқы адам өлтіру үшін жаза мерзімін анықтауда ескерілуі мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

1994 жылы Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңның бір бөлігі ретінде АҚШ Конгресі соттарда зорлық көрген әйел синдромы бойынша сарапшылардың куәліктерінің рөлін тергеп, оның жарамдылығы мен пайдалылығын анықтауды тапсырды. 1997 жылы олар тергеу қорытындысын "Зорлық-зомбылық және оның салдарына қатысты дәлелдердің жарамдылығы мен қолданылуы, қылмыстық сот процестеріндегі әсерлері" деп атап шығарды. "Федералдық есеп ақырында зорлық көрген әйел синдромымен байланысты барлық терминологияны қабылдамады, бұл терминдердің 'қазіргі уақытта пайдалы немесе орынды емес екенін' (Ротенберг, "Әлеуметтік өзгеріс", 782) көрсетті. Бұл шешім зорлық-зомбылыққа ұшыраған кез келген адамға қатысты болғанымен, осы қорғаныстан көбінесе әйелдер пайдаланады, себебі олар ерлерге қарағанда көбірек зорлық-зомбылық көреді. Осы синдромды қорғану үшін пайдаланған әрекеттердің бірінде Флорида штатының тұрғыны Кэтлин Вейанд күйеуі Тодд Вейандты атып өлтірді. Ол өзін қорғау үшін зорлық көрген әйел синдромын пайдаланды, ал қорғау тарапынан шақырылған сарапшы оның осы синдромға шалдыққандығын растады. Бірақ қазылар алқасы оның қорғанысын қабылдамады және Кэтлин екінші дәрежелі кісі өлтіргені үшін 18 жылға бас бостандығынан айырылды. Кэтлин Флорида Жоғарғы Сотына шағымданып, олар оның ісін маңызды деп таныды. Нәтижесінде, сот төменгі инстанцияның шешімін жоққа шығарды және Кэтлин Вейандтың пайдасына үкім шығарды.