Ф.Ф. Брюс: Шотланд ақыны, дінтанушы және евангелистік ғылымның көшбасшысы

Кіріспе

Шотландтық библиялық ғалым (1910-1990)

Фредерик Файви Брюс (12 қазан 1910 – 11 қыркүйек 1990), көбінесе Ф. Ф. Брюс деп аталады, 1959 жылдан 1978 жылға дейін Манчестер университетінде Библиялық сын және түсіндіру профессоры болды және ХХ ғасырдың екінші жартысындағы ең ықпалды евангелистік ғалымдардың бірі еді. Оның маңыздылығы сонда, академиялық қауым евангелистерді сынға алған кезде, Брюс евангелистік көзқарасты ұстанатын ғалымның деңгейлі академиялық жұмыс жасай алатынын көрсетті. Сонымен қатар, ол евангелистерді Киелі кітапты зерттеудің академиялық әдістерінен бас тартпауға көндірді, тіпті нәтижелері дәстүрлі евангелистік көзқарастардан өзгеше болса да. Осының нәтижесінде ол "Евангелистік ғылымның деканы" деп аталды. И. Говард Маршалл Ф. Ф. Брюсті "ең алдымен университет оқытушысы және осы [20-ғасырдағы] кез келген адамнан гөрі консервативті евангелистік ғылымды дамытуға және ынталандыруға көбірек еңбек еткен өнімді жазушы ретінде еске алды. Ол ерекше зиялы қабілетімен, керемет жадымен, энциклопедиялық білімімен, еңбекке қабілеттілігімен және айқын стильмен ерекшеленді, соның нәтижесінде көп жылдар бойы оқылатын көптеген кітаптар мен мақалалар жазды. Ол сондай-ақ бүкіл әлемде жұмыс істеп жүрген көптеген жас ғалымдарды тікелей немесе жанама түрде тәрбиеледі." Брюс туралы өмірбаян жазушы Тим Грасс былай деді: "Брюс үшін ең маңызды мәселелер – Жаңа өсиеттің сенімділігі, Мәсіхтің тұлғасы мен қызметі, Киелі Рухтың жетекшілігімен жүретін адамдарға лайық кешірім мен бостандықпен өмір сүру, және әрбір сенушінің Құдай берген қабілеттерін пайдалану құқығы мен міндеті еді." Ф. Ф. Брюс жомарт, мейірімді және өз пікірлеріне келіспегендерге де, оларға келіспегендерге де құрмет көрсетті. Ол шынайы қарапайым, үйренуге дайын және дипломаттық қабілетімен көзге түсті. Дж. И. Пакер былай деді: "Ешбір христиан оның ұстанымдарында тар көрушілікке, көзқарасындағы әділсіздікке және ерекшелікке орын бермеді; евангелиелік сенім мен толық академиялық адалдықтың қалай қол ұстасып жүретінін көрсетуге ешкім де одан көп күш жұмсаған жоқ."

Frederick Fyvie Bruce (12 October 1910 – 11 September 1990), usually cited as F. F. Bruce, was Rylands Professor of Biblical Criticism and Exegesis at the University of Manchester from 1959 until 1978 and one of the most influential evangelical scholars of the second half of the twentieth century. His importance comes from the fact that when the academic community looked down upon Evangelicals, Bruce demonstrated that a scholar holding evangelical views could do worthwhile academic work. At the same time, he persuaded Evangelicals that they should not turn their backs on academic methods of Bible study, even if the results might differ from traditional evangelical views. As a result, he has been called the "Dean of Evangelical Scholarship". I. Howard Marshall remembered F. F. Bruce "first of all for his highly distinguished academic career as a university teacher and a prolific writer who did more than anybody else in this [the 20th] century to develop and encourage conservative evangelical scholarship. Possessed of outstanding intellectual ability, a phenomenal memory, encyclopedic knowledge, a colossal capacity for work, and a limpid style, he produced a remarkable output of books and essays that will continue to be read for years to come, and he trained directly or indirectly many younger scholars now working in all parts of the world." "The issues which, for Bruce, were non negotiable," said his biographer Tim Grass, "may be summarized as the reliability of the New Testament, the person and work of Christ, the Christian life as one of forgiveness and liberty as befits those who are being led by the Spirit, and the right and duty of every believer to use whatever gifts God has given them." F. F. Bruce was charitable, gentle, and respected those with whom he disagreed and those who disagreed with him. He seemed to be genuinely humble, teachable, and diplomatic. J. I. Packer said, "No Christian was ever more free of narrow bigotry, prejudice and eccentricity in the views he held and the way he held them; no man did more to demonstrate how evangelical faith and total academic integrity may walk hand in hand."

Ерте өмір

Ф. Ф. Брюс 1910 жылы Шотландияның Морей аймағындағы Элгин қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Питер Файви Брюс Плимут бауырластарының саяхатшы қасиетті уағызшысы болды. Ол ұлын өзінің Библиеде көретін нәрсені ғана қасиетті доктрина ретінде қабылдауға және өз ойымен ойлануға ынталандырды. "Жас Фред ерте кезден ерекше зиялы қабілеттерін көрсетті, оны отбасы мен мектептер толыққанды дамытуға көмектесті." Ол Абердин университетінде латын және грек тілдерін оқыды, онда классика пәні бойынша стипендия жеңіп, магистр дәрежесін алды. Абердинде ол Браттар қауымынан шыққан Бетти Дэвидсонмен танысып, 1936 жылы үйленді. Олардың екі баласы болды. Иэйн үйленді және Канаданың Сент-Джонс қаласындағы Ньюфаундленд мемориал университетінде профессор болды. Ал Шейла Угандадағы мұғалімдер даярлау институтында дәріс оқып жүргенде Кристофер Джеймс Лукабёға тұрмысқа шықты. Олар Иди Аминнің билігі тұсында Угандадан қашып, Австралияға көшіп кетті. Абердиннен кейін Брюс Кембридждегі Гонвилл және Каиус колледжінде классикалық әдебиеттерді оқыды. Содан кейін ол Вена университетіне (Австрия) Пауль Кречмер және басқалармен бірге Үнді-Еуропа тіл білімін оқуға барыпты.

Мансап

Ол Венада докторлық диссертация қорғауға ниеттенгенімен, Ф. Ф. Брюс Эдинбург университетінде грек тілінен ассистент лектор болып жұмыс істеді, содан кейін Лидс университетінде грек тілінен сабақ берді. Ол бірнеше құрметті докторлық диссертация алса да, докторлық дәрежесін ешқашан алмады. Оның Киелі кітаптарды зерттеуге ден қоюы 1947 жылы Шеффилд университетінде жаңадан құрылған Киелі кітаптар тарихы мен әдебиеті кафедрасының алғашқы меңгерушісі болуына әкелді. 1959 жылы оған Манчестер университетінде Киелі кітаптарды сынау және түсіндіру бойынша Райлендс профессоры қызметі ұсынылды, ол зейнеткерлікке шыққан 1978 жылға дейін осы қызметті атқарды. Брюс Шеффилдте жұмыс істеген кезеңде академиялық Киелі кітаптар зерттеуін дамытуға, Кембридждегі Тиндейл үйін және оған байланысты Киелі кітаптар мен теологиялық зерттеулер жөніндегі Тиндейл серіктестігін құруға тырысатын евангелистік ұйымның құрылуы мен дамуына да белсенді қатысты. Бұл ұйымдар Интер-Университет қауымдастығымен (кейін UCCF, Христиандық Одақтар) бірлесіп құрылды және Брюс өмір бойы осы студенттік ұйыммен байланыста болды.

Жазбалар

Ф. Ф. Брюс шамамен алпыс кітап пен кітапша, жүздеген мақала және 2000-нан астам кітап шолуларын жазды. Мансабының басында ол «Вайнның Жаңа өсиет сөздігінің түсіндірме сөздігін» редакциялап, түпнұсқа төрт томдықтан бір томдық басылымын жариялады. Кейін, Нед Стоунхаус қайтыс болғаннан кейін, ол «Жаңа өсиеттің жаңа халықаралық түсіндірмесінің» бас редакторы болып тағайындалды. Ол сондай-ақ «Йоркшир кельт зерттеулері», «Евангелиялық тоқсандық», «Виктория институтының еңбектері журналы» және «Палестинаны зерттеу тоқсандығы» журналдарының редакторы болды. Брюстің алғашқы кітабы «Жаңа өсиет құжаттары сенімді ме?» (1943) студенттерге оқыған лекцияларына негізделген. Ол кеңінен танылып, «Christianity Today» журналы оны «Евангелистерді қалыптастырған 50 үздік кітаптың» бірі деп атады. Ол Хабақұқ туралы түсіндірмелер жазды («The Minor Prophets», Томас Эдвард МакКомски бас редакторы, Baker, 1992), сондай-ақ Мәтін, Жаһан, Елшілердің істері (біреуі грек тіліндегі мәтінге, екіншісі ағылшын тіліндегі мәтінге), Римдіктерге, 1 және 2 Коринфтіктерге, Ғалаттықтарға, Ефестіктерге, Филиппіліктерге, Колосалықтарға, 1 және 2 Салоникалықтарға, Филемонға, Еврейлерге және Жаһан хаттарына түсіндірмелер жазды. Ол бірнеше тарихи кітап жазды: «Израиль және халықтар: Мысырдан шығудан екінші ғибадатхананың құлауына дейін», «Жаңа өсиет тарихы: яһудилер, римдіктер және шіркеу» және «Жайылған жалын: христиандықтың алғашқы бастауынан бастап сегізінші ғасырдағы Англияға дейінгі өрлеуі мен дамуы». Ол: «Мен тарихшы ретінде жаздым, теолог ретінде емес» деп түсіндірді. «Theology Today» журналының мәліметінше, Ф. Ф. Брюстің ең маңызды еңбегі – Пауылдың өмірбаяны, Англияда «Пауыл: еркін рухтың елшісі» және Америкада «Пауыл: еркін жүректің елшісі» деп жарияланды. «Christian History» журналында былай делінгі: «Пауылдың өмірін зерттеуді Жаңа өсиеттен басқа Ф. Ф. Брюстің ең оқылымды және қызықты өмірбаянынан бастау керек». Алайда Роберт Морган «The Journal of Theological Studies» журналында «Пауылдың ойы туралы айтылғандарда белгілі бір даусыз тегіс сипат бар» деп жазды. Брюс Морганмен келісуі мүмкін, өйткені А. Р. Миллард айтқандай: «Брюстің кең ауқымды жазбаларын оқығандар автордың интеллектуалды деңгейін көрсету үшін жаңа теориялар немесе болжамды гипотезалар іздейтін болады, бұл бір сәтте мақтанышқа ие болып, кейін ауыстырылатын жұмыс түрі. Оның еңбектері дәлелдерді және түсіндірмелерді мұқият және адал бағалайды, бірақ оқырманға түсінікті, әдемі мысалдармен және құрғақ юмормен жарық көреді». Брюс Жаңа өсиет жазбаларын тарихи тұрғыдан сенімді деп есептеді және христиан дінінің ақиқаты олардың сенімділігіне байланысты деп сақты. Брюс үшін бұл Киелі кітаптың әрқашан дәл болуын немесе дәлдіктің болмауы кейбір шатасуларға әкелмейтінін білдірмейді. Алайда ол әлі де талқылауға дайын тармақтар христиандық теология мен ойлауға маңызды әсер етпейтіндей деп есептеді. Манчестердегі Брюстің әріптесі Джеймс Барр оны «консервативті либерал» деп санады.

A prolific author, F. F. Bruce wrote nearly sixty books and booklets, hundreds of articles and more than 2,000 book reviews. Early in his career, he edited Vine’s Expository Dictionary of New Testament Words and supervised its publication in one volume from the original four volumes. Later in his career, he was named general editor of the New International Commentary of the New Testament after the death of Ned Stonehouse, who had been editor. He was also editor of the Yorkshire Celtic Studies, the Evangelical Quarterly, the Journal of the Transactions of the Victoria Institute, and the Palestine Exploration Quarterly. The first book Bruce wrote, Are the New Testament Documents Reliable? (1943) was “based to a large extent on talks given to students.” It was widely read and Christianity Today named it one of “the top 50 books that have shaped Evangelicals.”

He wrote commentaries on Habakkuk (in The Minor Prophets, ed. by Thomas Edward McComiskey, Baker, 1992) Matthew, John, Acts (one on the Greek text and one on the English text), Romans, 1 & 2 Corinthians, Galatians, Ephesians, Philippians, Colossians, 1 & 2 Thessalonians, Philemon, Hebrews, and the Epistles of John. He wrote several books of history – Israel and the Nations: from the Exodus to the Fall of the Second Temple; New Testament History: Jews, Romans, and the Church; and The Spreading Flame: The Rise and Progress of Christianity from Its First Beginnings to Eighth Century England. He explained, “I have written as a historian, not as a theologian.”

F. F. Bruce’s magnum opus (according to Theology Today) was his biography of Paul, published in England as Paul: Apostle of the Free Spirit and in America as Paul: Apostle of the Heart Set Free. The magazine Christian History said that aside from the New Testament, “the place to begin (exploring the life of Paul) is F. F. Bruce’s . most readable and engaging biography of Paul.” However, Robert Morgan, writing in The Journal of Theological Studies, claimed “a certain uncontroversial flatness about what we are told of Paul’s thought.” Bruce might well agree with Morgan, for, as A. R. Millard said, “Readers of Bruce's extensive writings will look in vain for novel theories or speculative hypotheses spun to exhibit the Author's intellectual caliber, the sort of work that wins momentary acclaim and then is superseded. Rather, his works evaluate evidence and interpretations carefully and honestly in spare yet readable prose, lightened with amusing examples and flashes of dry wit.”

Although most of Bruce's works were scholarly, he also wrote many popular works on the Bible. He viewed the New Testament writings as historically reliable and the truth claims of Christianity as hinging on their being so. To Bruce, this did not mean that the Bible was always precise or that this lack of precision could not lead to some confusion. He believed, however, that the passages that were still open to debate were ones that had no substantial bearing on Christian theology and thinking. Bruce's colleague at Manchester, James Barr, considered Bruce a "conservative liberal."

F.F. Bruce Copyright International (Құқық қорғау халықаралық ұйымы)

2016 жылы британдық кітап баспашысы Роберт Хикс Ф. Ф. Брюстің көптеген еңбектері оңай қолжетімді емес екенін байқағанда, американдық баспагер Ларри Стоуннан көмек сұрады. Олар бірлесіп Ф. Ф. Брюстің авторлық құқығын қорғау халықаралық компаниясын (F. F. Bruce Copyright International) құрып, оның еңбектерін қолжетімді етуді мақсат етті. Сонымен қатар, олар профессор Брюстің Құдай сөзі (Киелі кітап) туралы ұстанымдарын түсінуге, Киелі кітапқа қарау кезіндегі оның төмендігі мен қарапайымдылығына еліктеуге, сондай-ақ евангелистік студенттер мен жетекшілер арасында академиялық зерттеулерді дамытуға ұмтылды.

Құрметтер

Брюс әріптестері мен бұрынғы студенттері екі ғылыми еңбекпен құрметтеді, бірі 1970 жылы 60 жасқа толған күніне, екіншісі 1980 жылы 70 жасқа толған күніне арналған. «Апостолдық тарих және Ізгі хабар: Ф. Ф. Брюске оның 60 жылдығына арналған Библиялық және тарихи очерктер» (1970) кітабына Е. М. Блейклок, Э. Эрл Эллис, И. Говард Маршалл, Брюс М. Метцгер, Уильям Барклей, Г. Э. Лэдд, А. Р. Миллард, Леон Моррис, Бо Рейк және Дональд Гатри үлес қосты. «Паулиндік зерттеулер: профессор Ф. Ф. Брюске оның 70 жылдығына арналған очерктер» (1980) кітабына Питер Т. О'Брайен, Дэвид Вэнхам, Рональд Э. Клементс және Моиса Сильва үлес қосты. С. Ф. Д. Муль мен Роберт Г. Гандри екі томға да өз үлестерін енгізді. Брюс Британ академиясының мүшесі болып сайланды, 1965 жылы Ескі Келісімді зерттеу қоғамының президенті, ал 1975 жылы Studiorum Novi Testamenti Societas президенті қызметін атқарды. Бірақ, Алан Миллардтың айтуынша, «Оны ең қуантқан награда – оның Альма-Матер, Абердин университетінің 1957 жылы берген құрметті доктор дәрежесі болды».