Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ожибвелердің қулықшы рухы көбінесе қоян түрінде болады.
Ojibwe trickster spirit often in the form of a rabbit
Нанабоджо (силлабикада: ᓇᓇᐳᔓ), сонымен қатар Нанабуш деп те аталады, – Анишинабе адаидзоокаанындағы (дәстүрлі әңгімелердегі) рух, әсіресе ожибвелер арасында. Нанабоджо олардың әңгімелерінде маңызды орын алады, соның ішінде әлемнің жаратылуы туралы әңгімеде де. Нанабоджо – ожибвелердің алдамшы және мәдениет батыры (бұл екі архетип алғашқы халықтар мифологиясында жиі бір тұлғаға біріктіріледі). Нанабоджо әңгімелерде ер немесе әйел жануар не адам кейпіне енуі мүмкін. Көбінесе ол тайпаның жанында тұратын, ұстау қиын болатын қарға немесе койот сияқты жануар болады. Нанабоджо көптеген алғашқы халықтардың әңгімелерінде арам ойшыл тұлға ретінде бейнеленеді. Нанабуштың әңгімелер арқылы қолданылуы көңіл көтеру үшін болғанымен, көбінесе ақпаратты жеткізу және өмірлік сабақтарды үйрету үшін де пайдаланылады.
Nanabozho (in syllabics: ᓇᓇᐳᔓ, ), also known as Nanabush, is a spirit in Anishinaabe aadizookaan (traditional storytelling), particularly among the Ojibwe. Nanabozho figures prominently in their storytelling, including the story of the world's creation. Nanabozho is the Ojibwe trickster figure and culture hero (these two archetypes are often combined into a single figure in First Nations mythologies, among others). Nanabozho can take the shape of male or female animals or humans in storytelling. Most commonly it is an animal such as a raven or coyote which lives near the tribe and which is cunning enough to make capture difficult. Nanabozho is a trickster figure in many First Nation storytellings. While the use of Nanabush through storytelling can be for entertainment, it is often used as a way to pass down information and general life lessons.
Нанабоджо рухы
Нанабожо – алаяқ тұлға ретінде, көбінесе проблемалар тудыруды көздейді, бұл көптеген жергілікті халықтардың күресін көрсетеді. Анишинаабе ғалымы Лианн Симпсонның айтуынша, мысалы, Нанабуш көбінесе капиталистік тәсілдермен тәжірибе жасайды. Ол ашкөз, манипуляцияға бейім, ақшақұмар болуы мүмкін. Оның дүниелік құштарлығы салдарынан көбінесе хаос туындайды. Дегенмен, басқалармен терең қарым-қатынас орнату арқылы Нанабожо тепе-теңдікке ие болады. Бұдан әрі, Нанабожо айналасына көбірек сезімтал болған сайын, оқыс келісім, мойындау және өзара жауапкершілік арқылы отаршылдықтан азат болу идеалын құруға қабілетті. Сондықтан Нанабуш туралы әңгімелер адамдарға өмірлік тәжірибелерден өтуге және моральдық сабақтарды үйренуге бағыттайды.
As a trickster figure, it is often Nanabozho’s goal to create problems, which often highlight the struggles many Native people experience. According to Anishinaabe scholar Leanne Simpson, for instance, Nanabush often experiments with capitalistic means. They can be greedy, manipulative, and money driven. Because of their worldly desires, chaos often ensues. However, by developing deep relationships with others, Nanabozho becomes more balanced. Furthermore, as Nanabozho becomes more receptive to their surroundings, Nanabozho is able to create the ideal of decolonization through learned consent, recognition, and reciprocity. Therefore, the stories of Nanabush are used to guide people through life experiences and teach moral lessons.
Пішіннің өзгеруі
Нанабоджо – жануарлар да, адамдар да бола алатын, пішін өзгертетін кейіпкер, яғни Нанабоджо әңгімелерде жануарлар немесе адамдар түрінде көрінеді. Сондықтан Нанабуш әңгімелерде түрлі бейнелерде пайда болады, көбінесе тайпаларға қарай өзгеріп отырады. Көптеген әңгімелерде Нанабоджо жануарлар арқылы бейнеленеді. Арктика және Суарктика аймақтарында осы алдамшыны көбінесе Қарға деп атайды. Койот Калифорния, Орегон, ішкі жазықтар, Ұлы ойпаң, Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік жазықтарда кездеседі. Оңтүстік-Шығыста алдамшы рөлін Қоян немесе Жаяқ атқарады, ал Солтүстік жазықтарда – Өрмекші. Ал Канаданың кейбір аймақтарында Уолверин мен Сұңқар алдамшы болып табылады. Көбінесе Нанабоджо осы жануарлардың пішінін қабылдайды, себебі олар тайпалардың арасында жиі кездеседі. Жоғарыда аталған жануарлардың мінез-құлқы ұқсас. Мысалы, олардың барлығы адамдардың қоныстарына жақын тұрады және өте айлакер, сондықтан оларды қолға түсіру өте қиын.
Nanabozho is a shapeshifter who is both zoomorphic as well as anthropomorphic, meaning that Nanabozho can take the shape of animals or humans in storytelling. Thus Nanabush takes many different forms in storytelling, often changing depending on the tribe. The majority of storytelling depicts Nanabozho through a zoomorphic lens. In the Arctic and sub Arctic, the trickster is usually called Raven. Coyote is present in the area of California, Oregon, the inland plateau, the Great Basin, and the Southwest and Southern Plains. Rabbit or Hare is the trickster figure in the Southeast, and Spider is in the northern plains. Meanwhile, Wolverine and Jay are the trickster in parts of Canada. Often, Nanabozho takes the shape of these animals because of their frequent presence among tribes. The animals listed above have similar behavioral patterns. For example, they all live near human settlements and are very cunning, enough so as to be captured with great difficulty.
Өлеңдер
Нанабожо – кейбір тарихи және діни ғалымдар бағыттардың рухтары деп түсіндіретін төрт ұлдың бірі. Оның анасы адам, ал әкесі – Е бангисимог ("Батыста") деген рух. Нанабожо көбінесе қоян түрінде көрінеді және ол алдамшы ретінде сипатталады. Қоян түрінде оны Мишаабуз ("Ұлы қоян" немесе "Құлаққоян") немесе Гитчи ваабуз ("Ірі қоян") деп атайды. Ол Гитче Манидумен Ожибве тайпасына үйрету үшін Жерге жіберілген. Оның алғашқы міндеттерінің бірі – барлық өсімдіктер мен жануарларға ат қою болды. Нанабожо Мидевивиннің негізін қалаушы деп есептеледі. Ол балық аулау және иероглифтерді ойлап тапқан. Бұл тарихи тұлға – пішін өзгерте алатын және әлемді бірлесіп жаратқан жаратушы.
Nanabozho is one of four sons from what some historical and religious scholars have interpreted as spirits of directions. He has a human mother, and E bangishimog ("In the West"), a spirit father. Nanabozho most often appears in the shape of a rabbit and is characterized as a trickster. In his rabbit form, he is called Mishaabooz ("Great rabbit" or "Hare") or Gitchii waabooz ("Big rabbit"). He was sent to Earth by Gitche Manidoo to teach the Ojibwe. One of his first tasks was to name all the plants and animals. Nanabozho is considered to be the founder of Midewiwin. He is the inventor of fishing and hieroglyphs. This historical figure is a shapeshifter and a co creator of the world.
Пол Буньянмен жекпе-жек
Ожибвелердің аңызында Нанабожоның Пол Буньян деген халық ертегісіндегі ағаш кесушімен кездескені айтылады. Буньянның орманды кесу жолында, Нанабожо Миннесотада Буньянмен кездесіп, одан бірде-бір ағашты кеспей штатты тастап кетуді өтінеді. Содан соң төбелес басталып, олар қырық күн, қырық түн шайқасады. Нанабожо Қызыл көл шабағымен Буньянды бетінен ұрып, төбелесті аяқтайды. Осы аңыз Буньянның Бемидж көліндегі мүсінде неге сақалсыз және батысқа қарап тұрғанын түсіндіреді.
An Ojibwe legend describes Nanabozho's encounter with folklore lumberjack Paul Bunyan. Along Bunyan's path of deforestation, Nanabozho confronts Bunyan in Minnesota and implores him to leave the state without logging any more timber. A fight ensues and they battle for forty days and forty nights. Nanabozho ends the fight by slapping Bunyan across the face with a Red Lake walleye fish. This story claims to explain why Bunyan is beardless and facing west in the Lake Bemidji statue.
Басқа да жергілікті мәдениеттердегі ұқсас кейіпкерлер
Абенаки аймағының солтүстігінде орналасқан шығыс Алгонкиан халықтарында Нанабоджоға ұқсас кейіпкер болған. Алгонкин тілінде Тцакабеш, шығыс Джеймс Бэй Крилерінде Чикапаш, Наскапиде Чаакаапас, Инну тілінде Тшакапеш, ал Атикамекв тілінде Тцакапек деп аталған. Ол әр түрлі жануарларға, әр түрлі адамдарға (есейгеннен балаға дейін) және мифтік жануарларға, мысалы, Ұлы шошқаға немесе Үлкен скункқа айналып отырған. Ол осы мифтік жануарларды өлтіргеннен кейін немесе оларды өзінің айла-амалдарымен немесе түрлену арқылы өзгертіп, оларды жеңіп не кішірейтіп жіберген. Месквакилер арасында Висакеха, солтүстік Алгонкиан халықтары арасында Висакеджак, ал Ұлы жазықтардағы Саультоу халықтарында да осы сияқты рөл атқарған. Лакоталарда "Иктоми" деп аталатын ұқсас тұлға болған. Абенакидің ықпалымен Альгонкиндерде Каноджигабе (Fiero жазуынша: Ganoozhigaabe; Abenaki Gluskabe; ағылшынша Glooscap) деп аталатын ұқсас кейіпкер кездеседі.
Among the eastern Algonquian peoples located north of the Abenaki areas, a similar character to Nanabozho existed called Tcakabesh in the Algonquin language, Chikapash among the eastern James Bay Crees, Chaakaapaas by the Naskapi, Tshakapesh in the Innu language and Tcikapec in the Atikamekw language, changing to various animal forms to various human forms (adult to child) and to various mythical animals such as the Great Porcupine, or Big Skunk. He conquered or diminished these mythical animals to smaller size after killing or changing them with his trickery or shapeshifting. Among the Meskwaki, Wīsakehā serves a similar role, as does Wisakedjak among northern Algonquian peoples and for the Saulteaux in the Great Plains. The Lakota had a similar figure known as 'Iktomi.' The Abenaki influenced Algonquin had a similar figure called Kanòjigàbe (Fiero spelling: Ganoozhigaabe; Abenaki Gluskabe; English Glooscap).
Нанабоджо атауларының түр-түрлері
Нанабожо атауы ожибве тілінде бірінші тұлға префиксі n (яғни Нанабожо), үшінші тұлға префиксі w (яғни Ванабожо) немесе нөлдік тұлға префиксі m (яғни Манабожо) арқылы айтылуына байланысты әр түрлі болады; «Манабожо» түрі көбінесе осы әңгімелердегі меноминий тіліндегі нұсқамен байланысты. Сонымен қатар, әңгімеге және әңгімешінің рөліне байланысты, есім тұрақты номинативті түрінде (соңғы о әрпімен, яғни Нанабожо) немесе вокативті түрінде (соңғы о әрпісіз, яғни Нанабож) айтылуы мүмкін. Екі «о» дыбысының айтылуына байланысты, олар көбінесе «oo» (яғни Nanaboozhoo) деп естіледі. Кейбір диалекттерде «zh» дыбысы «z» ретінде айтылады. Бұл өзгерістер атауды «қоян» сөзімен (waabooz) байланыстыруға мүмкіндік береді. Сөздің екпіні, ямбикалық метрикалық үлгіні анықтайтын метрикалық ережелермен анықталады, онда әлсіз буын күшті буынға ілеседі, кейбір диалекттерде әлсіз буын шваға дейін қысқаруы мүмкін, ол «i» немесе «e» әрпімен жазылуы мүмкін (мысалы, егер бірінші әлсіз буын көрсетілсе, Winabozho немесе Wenabozho, егер екінші әлсіз буын көрсетілсе, Nanabizho). Сонымен қатар, Fiero жүйесінде «zh» қолданылса да, басқа жазу жүйелерінде бірдей дыбыс Algonquin жүйесінде «j» немесе Saulteaux Cree жүйесінде «š» (немесе «sh») ретінде айтылуы мүмкін (мысалы, Nanabozho v. Nanabojo). Мұндай жағдайларда, транскрипциялаушы француз немесе ағылшын тілін қолданған болса, анишинаабе есімі сол тілдің фонетикалық үлгілеріне сәйкес жазылуы мүмкін (мысалы, «Winnaboujou» және «Nanabijou»: сәйкесінше Winabozho және Nanabizho француз тілінде, немесе «Nanabush»: Nanabozh ағылшын тілінде). «Нанабожо» есімінің әртүрлі жазылулары сияқты, Мишабоз француз тілінде «Michabous» деп, ал ағылшын тілінде «Michabou» деп жазылады. Басқа да есімнің түрлері: «Winneboujou, Winabojo, Wenabozho, Wenaboozhoo, Waynaboozhoo, Wenebojo, Nanaboozhoo, Nanabojo, Nanabushu, Nanabush, Nanapush, Nenabush, Nenabozho, Nanabosho, Manabush, Manabozho, Manibozho, Nanahboozho, Minabozho, Manabus, Manibush, Manabozh, Manabozo, Manabozho, Manabusch, Manabush, Manabus, Menabosho, Nanaboojoo, Nanaboozhoo, Nanaboso, Nanabosho, Nenabuc, Amenapush, Ne Naw bo zhoo, Kwi wi sens Nenaw bo zhoo [ ], Michabo, Michabou, Michabous, Michaboo, Mishabo, Michabo, Misabos, Misabooz» және «Messou».
The Nanabozho name varies in the Ojibwe language depending on whether it is presented with a first person prefix n (i. e. Nanabozho), third person prefix w (i. e. Wanabozho), or null person prefix m (i. e. Manabozho); the "Manabozho" form of the name is most commonly associated with Menominee language version of these stories. In addition, depending on the story and the narrator's role in telling the story, the name may be presented in its regular nominative form (with the final o, i. e. Nanabozho) or in its vocative form (without the final o, i. e. Nanabozh). Due to the way the two o sounds, they are often each realized as oo (i. e. Nanaboozhoo). In some dialects, zh is realized as z. These variations allow for associating the name with the word for "rabbit( )" (waabooz(o )). Due to the placement of word stress, determined by metrical rules that define a characteristic iambic metrical foot, in which a weak syllable is followed by a strong syllable, in some dialects the weak syllable may be reduced to a schwa, which may be recorded as either i or e (e. g. Winabozho or Wenabozho if the first weak syllable is graphically shown, Nanabizho if the second weak syllable is graphically shown). In addition, though the Fiero double vowel system uses zh, the same sound in other orthographies can be realized as j in the Algonquin system or š (or sh) in the Saulteaux Cree system (e. g. Nanabozho v. Nanabojo). To this mix, depending on if the transcriber used French or English, the Anishinaabe name may be transcribed to fit the phonetic patterns of one of the two said languages (e. g. "Winnaboujou" and "Nanabijou": French rendering of Winabozho and Nanabizho respectively, or "Nanabush": English rendering of Nanabozh). Like the transcription variations found among "Nanabozho," often Mishaabooz is transcribed into French as Michabous and represented in English as Michabou. Additional name variations include "Winneboujou, Winabojo, Wenabozho, Wenaboozhoo, Waynaboozhoo, Wenebojo, Nanaboozhoo, Nanabojo, Nanabushu, Nanabush, Nanapush, Nenabush, Nenabozho, Nanabosho, Manabush, Manabozho, Manibozho, Nanahboozho, Minabozho, Manabus, Manibush, Manabozh, Manabozo, Manabozho, Manabusch, Manabush, Manabus, Menabosho, Nanaboojoo, Nanaboozhoo, Nanaboso, Nanabosho, Nenabuc, Amenapush, Ne Naw bo zhoo, Kwi wi sens Nenaw bo zhoo [ ] Michabo, Michabou, Michabous, Michaboo, Mishabo, Michabo, Misabos, Misabooz," and "Messou."
Танымал мәдениетте
Генри Уодсворт Лонгфеллоудың "Хиаватаның әні" (1855) атты эпостық поэмасы бірнеше Нанабоджо әңгімелерінен, сондай-ақ Лонгфеллоудың өзі ойлап тапқан сюжеттерден құрастырылған. Дегенмен, поэманың тарихи немесе аңыз Хиаватамен ешқандай қатысы жоқ. Нанабожо "Nanabozo" атауымен Швейцарияның "Yakari" комикстер сериясында, мысалы, "Yakari et Nanabozo" (1978) шығармасында алаяқ қоян рөлінде бейнеленген. Дрю Хейден Тейлордың "Мотоциклдер мен тәтті шөп" романы Нанабоджоның заманауи бейнесін көрсетеді. 2010 жылы жарық көрген бұл романды алдамшы ақ нәсілді адам бейнелейді, ол Оттер көлінің қорығында тұратын үндістер отбасына әдемі сөздерімен жол табады.
Henry Wadsworth Longfellow's epic poem The Song of Hiawatha (1855) is adapted from several Nanabozho stories, along with Longfellow's own inventions. However, the poem has little to do with the historical or legendary Hiawatha. Nanabozho is featured, as "Nanabozo", in the form of a trickster rabbit in the Swiss bandes dessinées series Yakari, e. g. Yakari et Nanabozo (1978). Written by Drew Hayden Taylor, the novel Motorcycles and Sweetgrass contains a contemporary depiction of Nanabozho. Published in 2010, the trickerster is portrayed as a white man who charms his way into an Indigenous family living on the Otter Lake reserve.