Құбылыс жәндіктердің қалдықтары

Кіріспе

Жәндіктердің қалдықтары

Фрасс – жәндіктердің белгілі бір деңгейде қатты экскременттері және олармен байланысты басқа да заттарды білдіреді.

Анықтама және этимология

Фрасс – бұл бейресми термин, сондықтан оның қолданылуы мен анықтамасы әртүрлі. Ол неміс тіліндегі "Fraß" сөзінен шыққан, ол жануардың тамақтануын білдіреді. Ағылшын тілінде фрасс дегені – жәндіктер жеген нәрселердің шығарылған қалдықтары, сондай-ақ олардың шайнаған немесе қазған қалдықтары. Әдетте, бұл балдырыш сияқты сұйықтықтарға қатысты емес, бірақ бұл мәселе көбінесе туындамайды және осы мақалада көп назар қойылмайды. Ағылшын тілінде осы терминнің қолданылуы ең болмағанда 19 ғасырдың ортасында басталған. Қазіргі техникалық ағылшын тіліндегі дереккөздер нақты анықтамада әртүрлі, бірақ практикалық жағдайлар бойынша айтарлықтай қайшылықтар жоқ. 20 ғасырдың басындағы бір сөздікте «нәжіс; әдетте, гусеницаның нәжісі» деп көрсетілген. Кейбір жағдайларда фрасс – фитофаг жәндіктердің өсімдік тіндерін физиологиялық мүмкіндіктеріне дейін толық өңдегеннен кейін шығаратын ұсақ, шайналған, көбінесе ұнтақ тәрізді қалдықтарды білдіреді. Фрасс түрлерінің басқа да көптеген мысалдары бар, мысалы, алма көбелегінің личинкалары жеміс немесе тұқымның ішінде тамақтанғанда қалдыратын фекальдық материал, немесе Terastia meticulosalis личинкалары Erythrina бұтақтарының түбінде тесік жасағанда қалдыратын заттар. Фрасс формасы тамақтың сипатына және оны шығарған жәндіктің ас қорыту жүйесіне байланысты өзгереді. Мысалы, көптеген гусеницалар, әсіресе Saturniidae отбасының ірі, жапырақ жейтін гусеницалары, өсімдіктердің астында жерде көзге түсетін, ерекше пішінделген гранулалар шығарады. Жапырақтардағы туннельдерде жапырақ кеншілері мезофилл целлюлозасының көзге көрінетін аморфты фрасс қалдықтарын қалдырады. Олардың қалдықтары көбінесе туннельді толтырмайды. Керісінше, ұнтақ қоңыздардың (Lyctus) личинкалары өз туннельдерінен ұсақ түйіршікті фрасс шығарады, ал құрғақ ағаш Cerambycidae личинкалары өз туннельдерінде тығыз жиналған фрасс қалдырады. Көптеген басқа ағаш бұрғылау түрлері де туннельдерін құрғақ фрасспен тығыз толтырады, ол ұсақ ұнтақ немесе ірі арақ болуы мүмкін. Бұл басқа бұрғылау личинкаларынан қорғану үшін болуы мүмкін, олардың көптеген түрлері жегіш, немесе ол кейбір жыртқыш құрттардың шабуылдарын азайтуы немесе тірі ағаш туннельге бөліп шығаратын сұйықтықтарды сіңіруі мүмкін. Coryphodema tristis сияқты Cossidae отбасының кейбір көбелектерінің жұмсақ, талшықты фрассы ағаш сабақтарындағы туннельдерінің аузынан шығып тұрады, әсіресе олар ересек көбелектерге айналар алдында. Осыған байланысты олардың фрассы Lyctus сияқты ұнтақ қоңыздардың ұнтақ фрассынан ерекшеленеді. Бұрғылау туннельдері құрғақ немесе шіріген ағаштарда немесе қабық астында, салыстырмалы түрде жұмсақ, қоректі тірі немесе өлі тіндерде пайда болуы мүмкін. Кейбір бұрғылау жәндіктері ағаш немесе басқа ортаны өңдемейді, бірақ ашытқылар немесе басқа саңырауқұлақтар өсетін туннельдер қазып алады, мүмкін, жәндіктердің бөлінуі мен секрецияларының әсерінен ынталандырылады. Мұндай туннельдердің тоқылуына жол берілмейді, немесе жәндіктер өз жайылымдарына кіре алмайды, сондықтан олар өздерінің жапырақтарының кем дегенде бір бөлігін шығарып тастауы керек, немесе басқаша жеуге болатын өсімдіктерге орын қалдыруы керек. Мұндай жәндіктер мен саңырауқұлақтар арасындағы байланысқа амброзия қоңыздары мен амброзия саңырауқұлақтары, сирекс ағаш құйрығы және оның саңырауқұлақ серіктесі Amylostereum areolatum және басқалары жатады. Өте ерекше мағынада «фрасс» термині ағаш құмырсқалары, ағаш құрттары және ұқсас ағаш қазу әдеттері бар басқа да жәндіктер туннельдеу процесінде өз галереяларынан шығаратын қазылған ағаш шабықтарын да білдіре алады. Мұндай материал тамақ қалдықтарынан ерекшеленеді, өйткені ошақтарды салу үшін шұңқырлар ағаш жемейді, сондықтан шұңқырлар арқылы тасталған материал олардың ішегі арқылы өтпеді. Тіпті кәсіби энтомологтарға да бұл тұқымды тамақтанған құрттардан ажырату үшін арнайы құралдар мен егжей-тегжейлі зерттеу қажет болуы мүмкін.

Frass is an informal term and accordingly it is variously used and variously defined. It is derived from the German word Fraß, which means the food takeup of an animal. The English usage applies to excreted residues of anything that insects had eaten, and similarly, to other chewed or mined refuse that insects leave behind. It does not generally refer to fluids such as honeydew, but the point does not generally arise, and is largely ignored in this article. Such usage in English originated in the mid nineteenth century at the latest. Modern technical English sources differ on the precise definition, though there is little direct contradiction on the practical realities. One glossary from the early twentieth century speaks of " excrement; usually the excreted pellets of caterpillars." In some contexts frass refers primarily to fine, masticated material, often powdery, that phytophagous insects pass as indigestible waste after they have processed plant tissues as completely as their physiology would permit. Other common examples of frass types include the fecal material that larvae of codling moths leave as they feed inside fruit or seed, or that Terastia meticulosalis larvae leave as they bore in the pith of Erythrina twigs. Various forms of frass may result from the nature of the food and the digestive systems of the species of insect that excreted the material. For example, many caterpillars, especially large, leaf eating caterpillars in families such as Saturniidae, produce quite elaborately moulded pellets that may be conspicuous on the ground beneath plants in which they feed. In the tunnels they eat in the leaves, leaf miners commonly leave visible amorphous frass residues of the pulp of the mesophyll. Their frass commonly does not fill the tunnel. In contrast, larvae of most powder post beetles (Lyctus) partly eject their finely granular frass from their tunnels when boring in the wood on which they feed, while the larvae of most dry wood Cerambycidae leave their frass packed tightly into the tunnels behind them. Many other species of wood borers also leave the tunnels behind them tightly packed with dry frass, which may be either finely powdery or coarsely sawdusty. Possibly this is a defence against other borer larvae, many species of which are cannibalistic, or it might reduce attacks from some kinds of predatory mites or soak up fluids that a live tree might secrete into the tunnel. Loose, fibrous frass of some moths in the family Cossidae, such as Coryphodema tristis, may be seen protruding from the mouths of their tunnels in tree trunks, especially shortly before they emerge as adult moths. In this respect, their frass differs from the powdery frass of powder post beetles such as Lyctus. Borer tunnels may occur either in dry or rotting wood or under bark, in the comparatively soft, nutritious bast tissue, either dead or living. Some boring insects do not digest the wood or other medium itself, but bore tunnels in which yeasts or other fungi grow, possibly stimulated by excretions and secretions of the insects. Such tunnels obviously cannot be permitted to become clogged, or the insects could not access their own pastures, so they must either eject at least part of their frass, or otherwise leave room for the edible growth. Examples of such boring insect/fungal associations include ambrosia beetles with ambrosia fungi, the sirex woodwasp with its fungal partner Amylostereum areolatum, and more. In a significantly different sense the term "frass" also may refer to excavated wood shavings that carpenter ants, carpenter bees and other insects with similar wood boring habits eject from their galleries during the tunneling process. Such material differs from the frass residues of foods, because insects that tunnel to construct such nests do not eat the wood, so the material that they discard as they tunnel has not passed through their gut. Even professional entomologists might need suitable instruments and detailed examination to distinguish this from food derived frass.

Экологиялық факторлар

Фрасспен байланыс өсімдіктердің жоғары хитин деңгейіне жауап ретінде хитиназа бөліп шығаруына себеп болады. Кейбір фрас, мысалы, күзгі әскер құртының фрасы, өсімдіктердің шөп жеуге қарсы қорғанысын азайтуы мүмкін. Фрас – микробтық егіс, әсіресе топырақ егісі, компост пайда болуын күшейтетін пайдалы микроорганизмдердің көзі. Көптеген жәндік түрлері, көбінесе дернәсіл кезеңінде, өздерінің фрас жинап, онымен жабынып, өзін жасыру үшін немесе жағымсыз жабын ретінде пайдаланады.