Кіріспе
Өзінің эмоцияларын түсіну және осы түсінікті ойлау мен мінез-құлықты бағыттауға қолдану қабілеті. Эмоционалдық интеллект (ЭИ) – эмоцияларды қабылдау, пайдалану, түсіну, басқару және реттеу қабілеті. Жоғары эмоционалдық интеллектке ие адамдар өздерінің және басқалардың сезімдерін тани алады, эмоционалдық ақпаратты ойлау мен мінез-құлықты бағыттау үшін пайдаланады, түрлі сезімдерді ажырата біліп, оларды дұрыс анықтайды және ортаға бейімделу үшін эмоцияларын реттей алады. Бұл термин алғаш рет 1964 жылы қолданылған, бірақ 1995 жылы ғылым журналисі Дэниел Гоулманның «Эмоционалдық интеллект» атты бестселлер кітабында кеңінен танымал болды. Гоулман ЭИ-ді көшбасшылыққа ықпал ететін дағдылар мен қасиеттердің жиынтығы деп анықтады. Кейбір зерттеушілер эмоционалдық интеллектіні үйренуге және дамытуға болады деп санайды, ал басқалары оның туа біткен қасиет екенін айтады. ЭИ-ді өлшеу үшін әртүрлі модельдер жасалған. 1987 жылы Кит Бизли «Эмоционалдық коэффициент» (EQ) терминін «Интеллект коэффициенті» (IQ) терминімен байланыстырып, мақаласында қолданды. Қуаттылық моделі (Mayer et al., 2023) адамның эмоциялық ақпаратты өңдеу және оны әлеуметтік ортада қолдану қабілетіне назар аударады. Гоулманның бастапқы моделі қазірде жеке модельденген қабілеттік ЭИ және мінездік ЭИ-ді біріктіретін аралас модель ретінде қарастырылуы мүмкін. Соңғы зерттеулер эмоцияны тануға бағытталған, ол визуалды және аудиторлық беймәлім белгілерді байқау арқылы эмоциялық күйлерді анықтауды қамтиды. Сонымен қатар, неврологиялық зерттеулер эмоционалдық интеллекттің нейрондық механизмдерін сипаттауға тырысады. Зерттеулер жоғары ЭИ-ге ие адамдар мен жұмыс орнындағы жақсы нәтижелер арасындағы байланысты көрсетеді, бірақ себеп-салдарлық байланыс анықталмаған. ЭИ көбінесе эмпатиямен байланысты, себебі ол адамның жеке тәжірибесін басқалардың тәжірибесімен байланыстыруын қамтиды. Соңғы онжылдықтарда танымал болғаннан бері, ЭИ-ді дамыту әдістері тиімді көшбасшылар болуға ұмтылған адамдар тарапынан ізделіп отыр. Сын-ескертпелер ЭИ-дің нағыз интеллект екендігіне және оның IQ мен «Үлкен Бес» тұлғалық қасиеттерінен артықшалығына қатысты. Дегенмен, мета-талдаулар ЭИ-дің кейбір өлшемдері IQ және тұлғалық қасиеттерді ескере отырып та жарамды екенін көрсетті. «Эмоционалдық интеллект» термині алғаш рет 1964 жылы Майкл Белдоктың мақаласында, ал 1966 жылы Б. Леунердің «Эмоционалдық интеллект және эмансипация» атты мақаласында, психотерапиялық журналда пайда болған сияқты. 1983 жылы Говард Гарднердің «Ойдың шеңберлері: Көп интеллект теориясы» кітабында IQ сияқты дәстүрлі интеллект түрлері когнитивтік қабілетті толыққанды түсіндіре алмайды деген идея енгізілді. Ол көптеген интеллекттер туралы идеяны ұсынды, оған тұлғааралық интеллект (басқа адамдардың ниеттерін, мотивацияларын және қалауларын түсіну қабілеті) және ішкі тұлғалық интеллект (өзін түсіну, өз сезімдерін, қорқыныштарын және мотивацияларын бағалау қабілеті) кірді. «Эмоционалдық коэффициент» (EQ) термині алғаш рет 1987 жылы Кит Бизлидің британдық «Менса» журналындағы мақаласында қолданылды. 1989 жылы Стэнли Гринспан ЭИ-ді сипаттау үшін модель ұсынды, содан кейін келесі жылы Питер Саловей мен Джон Майер тағы бір модель ұсынды. Алайда, бұл термин Гоулманның «Эмоционалдық интеллект» кітабының жарық көргенімен кеңінен танымал болды. Осы кітаптың бестселлер болуы терминді танымал етуге ықпал етті. Гоулман осы терминді қолдануды нығайтатын бірнеше ұқсас басылымдар жариялады. 1998 жылдың соңында Гоулманның «Гарвард Бизнес Ривью» журналындағы «Көшбасшыны не құрайды?» атты мақаласы жарық көрді. Эмоционалдық интеллектті өлшеу тесттері интеллекттің стандартты өлшемі ретінде IQ тесттерін алмастырмады, ал Эмоционалдық интеллект көшбасшылық және бизнес жетістіктеріндегі рөліне қатысты сынға ұшырады.
Emotional intelligence (EI) is defined as the ability to perceive, use, understand, manage, and handle emotions. People with high emotional intelligence can recognize their own emotions and those of others, use emotional information to guide thinking and behavior, discern between different feelings and label them appropriately, and adjust emotions to adapt to environments. Although the term first appeared in 1964, it gained popularity in the 1995 bestselling book Emotional Intelligence by science journalist Daniel Goleman. Goleman defined EI as the array of skills and characteristics that drive leadership performance. Some researchers suggest that emotional intelligence can be learned and strengthened, while others claim it is an inborn characteristic. Various models have been developed to measure EI. In 1987, Keith Beasley used the term Emotional Quotient (EQ) in an article, named after the Intelligence Quotient (IQ). The ability model, (Mayeret al., 2023) focuses on the individual's ability to process emotional information and use it to navigate the social environment. Goleman's original model may now be considered a mixed model that combines what has since been modeled separately as ability EI and trait EI. Recent research has focused on emotion recognition, which refers to the attribution of emotional states based on observations of visual and auditory nonverbal cues. In addition, neurological studies have sought to characterize the neural mechanisms of emotional intelligence. Studies show that there is a correlation between people with high EI and positive workplace performance, although no causal relationships have been shown. EI is typically associated with empathy because it involves a person connecting their personal experiences with those of others. Since its popularization in recent decades, methods of developing EI have become sought by people seeking to become more effective leaders. Criticisms have centered on whether EI is a real intelligence, and whether it has incremental validity over IQ and the Big Five personality traits. However, meta analyses have found that certain measures of EI have validity even when controlling for IQ and personality. The term "emotional intelligence" seems first to have appeared in a 1964 paper by Michael Beldoch, and in the 1966 paper by B. Leuner titled Emotional Intelligence and Emancipation which appeared in the psychotherapeutic journal Practice of child psychology and child psychiatry. In 1983, Howard Gardner's Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences introduced the idea that traditional types of intelligence, such as IQ, fail to fully explain cognitive ability. He introduced the idea of multiple intelligences which included both interpersonal intelligence (the capacity to understand the intentions, motivations and desires of other people) and intrapersonal intelligence (the capacity to understand oneself, to appreciate one's feelings, fears and motivations). The first published use of the term "EQ" (Emotional Quotient) is an article by Keith Beasley in 1987 in the British Mensa magazine. In 1989, Stanley Greenspan put forward a model to describe EI, followed by another by Peter Salovey and John Mayer the following year. However, the term became widely known with the publication of Goleman's book: Emotional Intelligence – Why it can matter more than IQ (1995). It is to this book's bestselling status that the term can attribute its popularity. Goleman followed up with several similar publications that reinforce use of the term. Late in 1998, Goleman's Harvard Business Review article entitled "What Makes a Leader?" Tests measuring EI have not replaced IQ tests as a standard metric of intelligence, and Emotional Intelligence has received criticism regarding its role in leadership and business success.
Өлшем
Майер мен Саловейдің ЭИ моделінің қазіргі өлшемі, Майер-Саловей-Карузо эмоционалдық интеллект тесті (MSCEIT), эмоцияға негізделген мәселелерді шешуге бағытталған бірқатар сұрақтарға негізделген. Модельдің ЭИ-ді интеллект түрі ретінде қарастыру тұжырымына сәйкес, тест қабілеттерді бағалайтын IQ тестілерінің үлгісімен жасалған. Адамның эмоционалдық интеллектінің төрт саласы бойынша қабілеттерін тексеру арқылы, тест әр сала үшін және жалпы нәтиже үшін бағалар береді. Төрт салалық модельдің басты идеясы – ЭИ әлеуметтік нормаларға бейімделуді қажет етеді. Сондықтан, MSCEIT консенсус негізінде бағаланады, жоғары бағалар жеке тұлғаның жауаптары мен бүкіл әлемнен алынған респонденттер тобының жауаптары арасындағы үлкен сәйкестікті көрсетеді. MSCEIT сарапшылармен де бағалануы мүмкін, онда жеке тұлғаның жауаптары мен 21 эмоция зерттеушісінің тобы берген жауаптар арасындағы сәйкестік деңгейі есептеледі. Føllesdal жүргізген зерттеуде 111 бизнес-лидердің MSCEIT тестілеу нәтижелері олардың қызметкерлері басшыларын қалай сипаттағанымен салыстырылды. Нәтижесінде, лидердің тест нәтижелері мен оның эмпатия, мотивациялау қабілеті және басшылық тиімділігі тұрғысынан қызметкерлердің бағасы арасында ешқандай байланыс болмады. Фøллесдал сондай-ақ тестті өткізетін Multi Health Systems канадалық компаниясын сынады. Тестте 141 сұрақ бар, бірақ олардың 19-ы күтілген жауаптарды бермейтіні анықталды. Бұл Multi Health Systems компаниясын осы 19 сұраққа жауаптарды бағалаудан шығаруға мәжбүр етті, бірақ бұл туралы ресми түрде хабарламады.
Сәйкестік үлгісі
Константинос В. Петридес қабілетке негізделген модель мен ЭИ-нің қасиетке негізделген моделі арасындағы тұжырымдамалық айырмашылықты ұсынды және соңғысын көптеген жылдар бойы көптеген жарияланымдарда дамытып келді. Қасиеттік ЭИ – «жеке тұлғаның төменгі деңгейінде орналасқан эмоционалдық өзін-өзі қабылдаудың жиынтығы». Осы құрылым үшін тағы бір атау – қасиеттік эмоционалдық өзіндік тиімділік. Қасиеттік ЭИ моделі жалпылама және жоғарыда талқыланған Големан моделін қамтиды. ЭИ-ді жеке тұлғалық қасиет ретінде қарастыру адамның танымдық қабілеттерінің жіктемесінен тысқары орналасуына әкеледі. Бұл маңызды айырмашылық, себебі ол құрылымды операциялық тұрғыдан анықтауға және оған қатысты теориялар мен гипотезаларды құруға тікелей әсер етеді. Оның ішінде EQ i, Суинберн университетінің эмоционалдық интеллект тесті (SUEIT) және Schutte EI моделі бар. Бұлардың ешқайсысы да интеллектті, қабілеттерді немесе дағдыларды бағаламайды (авторлары жиі айтатындай), керісінше, олар қасиеттік эмоционалдық интеллекттің шектеулі өлшемдері ғана. Бастапқыда BarOn EQ i деп аталған, ол эмоционалдық интеллектті өлшеуге арналған алғашқы өзіндік бағалау құралы болды және Големанның бестселлер кітабынан бұрын жасалған жалғыз құрал. Тейістік эмоционалдық интеллект сауалнамасы (TEIQue) Константинос В. Петридес және оның әріптестерінің ЭИ-ді жеке тұлғалық тұрғыдан қарастыратын моделі үшін операциялық анықтама береді. Тестте 15 кіші өлшем бар, олар төрт фактор бойынша ұйымдастырылған: әл-ахуал, өзін-өзі бақылау, эмоционалдық және әлеуметтік қабілеттер. TEIQue-тің психометриялық қасиеттері француз тілді халық арасында жүргізілген зерттеуде қарастырылды, онда TEIQue ұпайлары қалыпты түрде таралып, сенімді екені хабарланды. Екі зерттеу (оның бірі мета-талдау) бірнеше ЭИ тесттерін тікелей салыстыру нәтижесінде TEIQue үшін өте жағымды нәтижелер алынды. Үлкен бес жеке тұлғалық қасиет теориясы адамдардың мінез-құлқының себептерін анықтау арқылы қарым-қатынасты түсіну және жақсарту үшін қарапайым құрылым ұсынады. Бұл теория өзін-өзі тану және қарым-қатынасты жақсарту үшін де құнды. Бес факторлы модель деп те аталатын Үлкен бес модель – ең қабылданған жеке тұлғалық теория. Ол жеке тұлғаны бес негізгі өлшемге тоғыстыруға болады деп ұсынады, олар көбінесе CANOE немесе OCEAN (ұқыптылық, келісімділік, невротизм, ашықтық, экстраверсия) ретінде есте сақталады. Басқа қасиеттік теориялардан айырмашылығы, адамдарды екілік санаттарға бөледі (мысалы, интроверт немесе экстраверт), Үлкен бес модель әрбір жеке тұлғалық қасиет спектрде бар екенін көрсетеді. Осылайша, адамдар екі қарама-қарсы полюстің арасындағы континумда орналасады.
Қиындықтар
Зодық – бұл құрбы-құрдастар арасындағы қатыгездік, оған агрессия, мазақтау және зорлық-зомбылық кіруі мүмкін. Зодық әдетте қайталанады және құрбанға үстемдік ететін адамдар тарапынан жасалады. Зодық пен эмоционалдық интеллект арасындағы байланысты көрсететін зерттеулер саны артып келеді. Сондай-ақ, эмоционалдық интеллект киберқорлықтың маңызды факторы екенін көрсетеді. Эмоционалдық интеллект (ЭИ) – эмоцияны түсіну, пайдалану және басқару қабілеттерінің жиынтығы, өзіне және басқаларға қатысты. Майер және авторлар ЭИ-ді былай анықтайды: «эмоцияны дәл қабылдау, ойлауды жеңілдету үшін эмоцияларды пайдалану, эмоцияны түсіну және эмоцияны басқару». Бұл тұжырым эмоционалдық және интеллектуалдық процестерді біріктіреді. Эмоционалдық интеллектің төмендеуі зодыққа қатысумен байланысты, қорлаушы және/немесе қорлықтың құрбаны ретінде. ЭИ зодық мінез-құлқында да, зодықтың құрбаны болуда да маңызды рөл атқарады; ЭИ өзгергіш екенін ескере отырып, ЭИ білімі зодықтың алдын алу және араласу шараларын жақсартуға көмектеседі.
Жұмыстағы нәтижелер
Эмоционалдық интеллект пен жұмыс өнімділігінің мета-талдауы r=.20 (жұмыс өнімділігі және қабілеттілік ЭИ үшін) және r=.29 (жұмыс өнімділігі және аралас ЭИ үшін) корреляциясын көрсетті. Бұрынғы зерттеудің нәтижелері компенсаторлық модельді қолдады: интеллектуалдық коэффициенті төмен қызметкерлердің міндеттерді орындау және ұйымға бағытталған ұйымдық азаматтық мінез-құлқы, олардың ЭИ жоғары болған сайын артады. Сондай-ақ, эмоционалдық интеллект пен жұмысқа қатысты көзқарас арасында маңызды байланыс жоқ екені байқалды. Тағы бір зерттеу ЭИ міндетті түрде оң қасиет емес екенін көрсетті. Зерттеу барысында ЭИ мен командалық жұмыстың тиімділігі арасында кері корреляция анықталды; басқарушылық жұмыстың талаптары төмен болғанда ЭИ мен командалық жұмыстың тиімділігі арасындағы байланыс теріс болды. Мұның себебі ЭИ-де жыныстық айырмашылықтар болуы мүмкін, себебі әйелдер ерлерге қарағанда жоғары көрсеткіштерге ие. Эмоционалдық интеллект пен жұмыс өнімділігі арасындағы зерттеулер жоғары және төмен корреляцияның әртүрлі нәтижелерін көрсеткенімен, ЭИ компанияларда кеңінен қолданылатын жұмысқа алу әдістерінен, мысалы, ұсыныс хаттары мен өтініш хаттарынан гөрі жақсы болжаушы болып табылады. 2008 жылға қарай АҚШ-та 147 компания мен консалтингтік фирма қызметкерлерді оқыту және жұмысқа алу үшін ЭИ-ді қолданатын бағдарламаларды әзірледі. ЭИ жұмыс өнімділігінен (.24) академиялық өнімділікке (.10) дейінгі әртүрлі салалардағы өнімділікпен маңызды корреляцияға ие екені анықталды. Жоғары ЭИ-ге ие қызметкерлер өздерінің және басқалардың эмоцияларын жақсырақ түсінеді, бұл компаниялардың табысын арттыруға және қажетсіз шығындарды азайтуға мүмкіндік береді. Бұл, әсіресе, жаңа жұмыс мәдениетіне бейімделу кезінде әртүрлі эмоциялармен күресуге мәжбүр болатын экспат менеджерлер үшін маңызды. Журналист Дэниел Гоулманның ғылыми кітабында мансаптық табысқа эмоционалдық интеллект IQ-дан гөрі көбірек әсер етеді делінген. Басқа зерттеулер жоғары ЭИ-ге ие қызметкерлердің жұмысы төмен ЭИ-ге ие қызметкерлерге қарағанда жақсырақ екенін көрсетті. Бұл өзіндік бағалау және жалақы, жоғарылау және жалақының өсуі сияқты әртүрлі жұмыс көрсеткіштері арқылы өлшенеді. Лопес және басқалар ЭИ жұмыстастармен мықты және оң қарым-қатынастар құруға және жұмыс топтарында тиімді жұмыс істеуге көмектеседі. Бұл жұмыскерлердің өздерінің рөлдерінде сәтті болуы үшін қажетті эмоциялық қолдау мен құрал-жабдықтарды қамтамасыз ету арқылы олардың жұмысына тиімді әсер етеді. Эмоционалдық интеллекті бар қызметкерлер стрестік жағдайлармен және қиын тапсырмалармен күресу үшін жақсы мүмкіндіктерге ие, бұл оларға осы жағдайларда жақсы нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұрынғы зерттеулер осы қарым-қатынастың сапасы жұмыс өнімділігін субъективті бағалауға әсер ететінін анықтады. Эмоционалдық интеллекті жоғары қызметкерлер басшыларымен қарым-қатынас орнатуға көбірек уақыт жұмсайды. Нәтижесінде, жоғары ЭИ-ге ие болғандар төмен ЭИ-ге ие болғандарға қарағанда, өнімділік бағалауларында жағымды нәтижелерге қол жеткізеді. О'Бойл және басқалар үш ЭИ ағынының жұмыс өнімділігімен 0.28 оң корреляцияға ие екенін анықтады. Сонымен қатар, әрбір ЭИ ағыны жеке-жеке 0.24, 0.30 және 0.28 оң корреляцияны көрсетті. 2 және 3 ағындар жеке тұлғадан (Бес факторлы модель) және жалпы танымдық қабілеттен жоғары жұмыс өнімділігін болжау үшін қосымша жарамдылықты көрсетті. 2 және 3 ағындар жалпы танымдық қабілеттен төмен, жұмыс өнімділігінің екінші маңызды болжаушысы болды. 2 ағыны жалпы дисперсияның 13.6%-ын, ал 3 ағыны 13.2%-ын түсіндірді. Бұл нәтижелердің сенімділігін тексеру үшін жарияланымның бейімділігін талдау жүргізілді. Нәтижелер 2010 жылға дейінгі ЭИ және жұмыс өнімділігі арасындағы корреляцияға қатысты зерттеулер жарияланымның бейімділігін көрсетпейтінін көрсетті. О'Бойл және басқалар өздерінің мета-талдауына өзіндік бағалау және академиялық өнімділікті қосып алғандықтан, Джозеф, Джин, Ньюман және О'Бойл мета-талдауды нақты жұмыс өнімділігіне назар аудару үшін жаңартты; жұмыс өнімділігін өлшеу арқылы бұл авторлар r=.20 (жұмыс өнімділігі және қабілеттілік ЭИ үшін) және r=.29 (жұмыс өнімділігі және аралас ЭИ үшін) көрсетті. Бірақ, бұрынғы зерттеулердің дұрыстығына қарамастан, кейбір зерттеушілер ЭИ мен жұмыс өнімділігі арасындағы корреляция бизнес стратегиясына нақты әсер ете ме деп күмән келтіреді. Сыншылар ЭИ зерттеулерінің танымал болуы объективті ғылыми нәтижелерден гөрі медиа жарнамасына байланысты деп санайды. Сондай-ақ, жұмыс өнімділігі мен ЭИ арасындағы байланыс күшті емес. Бұл қарым-қатынас маңызды нәтижелерге қол жеткізу үшін басқа конструкциялардың болуын қажет етеді. Мысалы, зерттеулер ЭИ басқарушылық жұмыстың жоғары талаптары бар жұмыс жағдайларында командалық жұмыстың тиімділігімен оң байланысты екенін көрсетті, бұл жұмыс өнімділігін жақсартады. Бұл осы жұмыс жағдайында күшті эмоциялардың белсенділігіне байланысты. Осы сценарийде эмоционалдық интеллекті бар адамдар өздерінің рөлдерінде сәтті болу үшін жақсы мүмкіндіктерге ие. Алайда, жоғары ЭИ-ге ие адамдар әртүрлі жұмыс жағдайларында эмоционалдық интеллекті жоқ қызметкерлермен салыстырылатын деңгейде өнімділік көрсетеді. Эмоционалдық шаршау ("күйзеліс") жұмыс өнімділігі мен ЭИ арасындағы байланысқа маңызды әсер ететіні анықталды. Эмоционалдық шаршау ЭИ-дің екі компонентімен (оптимизм және әлеуметтік дағдылар) теріс байланысқа ие болды. Сондықтан, жұмыс өнімділігі мен ЭИ арасындағы байланыс жоғары эмоционалдық шаршау немесе күйзеліс жағдайларында күштірек; басқаша айтқанда, жоғары оптимизм мен әлеуметтік дағдыларға ие қызметкерлер жоғары эмоционалдық шаршау жағдайларында жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін жақсы мүмкіндіктерге ие.
Көшбасшылық
Бірнеше зерттеулер эмоционалды интеллект (ЭИ) пен көшбасшылық арасындағы байланысты зерттеуге тырысады. ЭИ көшбасшылық тиімділігінде оң рөл атқаратын болғанымен, көшбасшыны тиімді ететін – оның жеке қарым-қатынас дағдылары мен қабілеттері емес, өз рөлін қалай атқаратыны. Бұрын жақсы немесе тиімді басшы ұйымға бұйрық беріп, оның жалпы жұмысын бақыласа, қазіргі кезде жағдай мүлдем басқаша: басшылар енді қызметкерлерді ынталандырып, оларға жайлылық сезімін туғызып, осылайша оларды тиімді жұмыс істеуге жетелеуі керек. Бұл іс-қимылдар эмоционалды интеллекттен маңызды дегенді білдірмейді. Басшылар стресспен күресу, өмірлік тепе-теңдікті сақтау және басқа да мәселелерді шешу үшін эмоционалды жағынан өсуді жалғастыруы керек. Эмоционалды өсудің бір дұрыс жолы – эмпатияны дамыту, себебі эмпатия эмоционалды интеллекттің маңызды факторы болып табылады. Мектеп кеңесшілерінің ЭИ және көшбасшылық дағдылары арасындағы байланысты талдауға арналған зерттеуде, қатысушылардың бірнешесі жақсы көшбасшылар екені анықталды, өйткені олардың эмоционалды интеллекті кеңесшілерді дайындау барысында, эмпатия оқытылатын оқу орнында қалыптасқан.
Денсаулық
2007 жылы Schutte және тағы басқалар жасаған 44 әсер өлшемінің мета-талдауы эмоционалды интеллектінің жақсырақ психикалық және физикалық денсаулықпен байланысты екенін көрсетті. Атап айтқанда, мінез-қалпы ЕИ психикалық және физикалық денсаулықпен күштірек байланысқа ие болды. Бұл 2010 жылы зерттеуші Александра Мартинс 105 әсер өлшемі және 19 815 қатысушыға негізделген мета-талдау жүргізгеннен кейін мінез-қалпы ЕИ денсаулықтың күшті болжауы екенін анықтады. Бұл мета-талдау сондай-ақ осы зерттеу саласы ЕИ денсаулыққа оңды болжаушы екеніне қорытынды жасау үшін жеткілікті дәрежеде жетілгендігін және тұрақтылығын көрсетті.
Өзін-өзі бағалау және есірткіге тәуелділік
2012 жылы Үндістанда жүргізілген зерттеу эмоционалдық интеллект, өзіне деген сенім және марихуанаға тәуелділікті қарастырды. 200 адамдық сынамадан 100-і каннабиске тәуелді болса, қалған 100-і эмоционалдық тұрғыдан сау болды. Тәуелді топтың эмоционалдық интеллекті бақылау тобымен салыстырғанда едәуір төмен екені анықталды. Сондай-ақ, тәуелді топтың өзіне деген сенімі де бақылау тобымен салыстырғанда төмен болды. 2010 жылы тағы бір зерттеуде эмоционалдық интеллектінің төмен деңгейінің Австралиядағы есірткі және алкогольге тәуелділік деңгейімен байланысы зерттелді. Есірткіні қабылдаудан емделу орталығының 103 тұрғыны бір айлық емделу кезеңінде басқа психоәлеуметтік факторлармен қатар эмоционалдық интеллектін де тексерді. Зерттеу нәтижесінде емделушілердің эмоционалдық интеллект деңгейі тәуелділік деңгейі төмендеген сайын жақсарғаны анықталды.
Академиялық нәтижелер
2020 жылғы мета-талдау жоғары эмоционалдық интеллектке ие студенттердің мектепте үлгерімділігінің жоғары екенін көрсетті. Бұл 42 529 үлгілік топпен жүргізілген 158 түрлі зерттеуден алынған 1246 нәтиженің қорытындысы болды. Эмоционалдық интеллекты жоғары студенттер стандартты тесттерде жақсы нәтиже көрсетіп, жоғары баға алды. Гуманитарлық пәндерде бұл эффект ғылым және математика пәндеріне қарағанда айтарлықтай күшті болды, сондай-ақ, эмоционалдық интеллекттің қабілеттері (объективті тапсырмалар арқылы өлшенгені) эмоционалдық интеллекттің бағалау шкалаларына қарағанда айтарлықтай жоғары болды. Студенттердің «Үлкен Бестік» тұлғалық қасиеттері мен интеллектын ескергеннен кейін де эмоционалдық интеллект пен үлгерімділіктің арасындағы байланыс маңызды болып қала берді. Эмоционалдық интеллекттің жоғары деңгейі академиялық үлгерімділіктің артуына үш себептің арқасында ықпал етуі мүмкін. Біріншіден, эмоционалдық интеллекты жоғары студенттер мектепте өз эмоцияларын басқара алады – емтихан мен бағалауға байланысты алаңдаушылықтарын және материал қызықты болмағандағы жалыққандықтарын бақылай алады. Бұл олардың эмоциялары емтихан нәтижелеріне немесе оқуға кедергі келтірмейді дегенді білдіреді. Екіншіден, эмоционалдық интеллекты жоғары студенттер басқа студенттермен және оқытушылармен жақсы қарым-қатынас орната алады. Бұл оларға қажет болғанда көмектесетін адамдардың болуын қамтамасыз етеді – басқа студенттер мен оқытушылар оларға көмектесуге көбірек дайындық көрсетеді. Үшіншіден, эмоционалдық интеллекттің кейбір қабілеттері (мысалы, эмоцияларды түсіну) академиялық мазмұнмен, әсіресе гуманитарлық ғылымдармен байланысты. Яғни, әдебиеттегі жалпы тақырыптарды немесе тарихи оқиғалардың түбінде жатқан әлеуметтік күштерді талдау үшін адам эмоцияларын білу қажет.
Болжамдық қуат
Лэнди ЭИ-нің «коммерциялық» және «академиялық» талқылауын ажыратады, бұл айырмашылықты ЭИ-нің болжамдық күшіне қатысты екеуінің де көзқарасына негіздейді. Лэндидің пікірінше, біріншісі ЭИ-нің қолданылу құны туралы кең ауқымды мәлімдемелер жасайды, ал екіншісі пайдаланушыларды осы мәлімдемелерге қарсы ескертуге тырысады. Мысалы, Гоулман (1998) «ең тиімді көшбасшылардың бір маңызды ерекшелігі бар: олардың барлығы эмоционалдық интеллект деп аталатын қабілетке ие, эмоционалдық интеллект – көшбасшылықтың қажетті шарты» дейді. Ал Майер (1999) «әдебиетте эмоционалдық интеллекті жоғары адамдар өмірде сөзсіз артықшылыққа ие деген пікір қазіргі уақытта тым әуесті көрінеді және ғылыми тұрғыдан нақты дәлелдермен расталмаған» деп ескертеді. Лэнди бұл аргументті одан әрі нығайта түседі, осы мәлімдемелерге негіз болатын деректер «жекеменшік дерекқорларда» сақталады, яғни олар тәуелсіз зерттеушілерге қайта талдау, көшіру немесе тексеру үшін қолжетімді емес. 2009 жылғы академиялық пікірсайыста Антонокис пен Ашканаси/Дасборо көбінесе ЭИ-нің көшбасшылыққа қатысы бар-жоғын зерттеушілердің бұл мәселені сенімді зерттеу әдістерін қолдана алмайтынына келісті. Сондықтан қазіргі уақытта ЭИ-нің жеке тұлға мен IQ ескерілгенде көшбасшылық нәтижелерін болжауға қабілеттілігін көрсететін нақты дәлелдер жоқ. Антонокис ЭИ-нің көшбасшылық тиімділігі үшін қажет болмауы мүмкін екенін айтты (ол бұл құбылысты «эмоцияның қарғысы» деп атады, себебі өз және басқалардың эмоциялық жағдайларына тым сезімтал көшбасшылар көшбасшының немесе ізбасарлардың эмоциялық еңбегіне әкелетін шешімдерді қабылдауда қиындықтарға тап болуы мүмкін). 2010 жылғы мета-талдау Антонокистің позициясын қолдайды: ол ортақ көздер мен ортақ әдістердің проблемаларынан азат деректерді пайдаланып, ЭИ өлшемдерінің трансформациялық көшбасшылық өлшемдерімен ρ=0,11 байланысын көрсетті. Барлинг, Слейтер және Келлоуэй де трансформациялық көшбасшылыққа қатысты осы позицияны қолдайды. ЭИ қабілеттерінің өлшемдері ең нашар нәтиже көрсетті (яғни, ρ=0,04); WLEIS (Wong Law өлшемі) сәл жақсы нәтиже берді (ρ=0,08), ал Bar On өлшемі одан да жақсы (ρ=0,18). Дегенмен, бұл бағалаулардың жарамдылығына IQ немесе Үлкен Бестік тұлғалық қасиеттерінің әсері кірмейді, олар ЭИ өлшемдерімен де, көшбасшылықпен де байланысты. ЭИ-нің жұмыс өнімділігі мен көшбасшылыққа тигізетін әсерін талдаған зерттеуде ЭИ-нің мета-талдаулық жарамдылық бағалаулары Үлкен Бестік қасиеттері мен IQ ескерілгенде нөлге дейін төмендеді. Мета-талдау қабілетті ЭИ үшін де осы нәтижені көрсетті. Мета-талдаулық дәлелдер өздігінен бағаланған эмоционалдық интеллекттің жұмыс өнімділігін болжауының себебі – аралас ЭИ және қасиеттік ЭИ өлшемдерінің өзіне сенімділік пен өзін бағалауды, сондай-ақ Невротизм, Экстраверсия, Жауапкершілік және IQ салаларын қамтуы екенін растады. Осыған байланысты, аралас ЭИ-нің жұмыс өнімділігін болжау қабілеті осы факторларды ескергенде нөлге төмендейді. ЭИ-нің жұмыс өнімділігін болжау қабілетін зерттеу жоғары ЭИ-нің ұйымдық мақсаттарға жетуге қатысты көшбасшылық тиімділігімен байланысты екенін көрсетті. Бұл зерттеу ЭИ-нің кімнің әріптестермен тиімді қарым-қатынаста болатынын (немесе болмайтынын) анықтауға көмектесетін құрал бола алатынын көрсетеді. Сонымен қатар, адам өзінің эмоционалдық интеллектін дамыту арқылы көшбасшылық қасиеттерін жақсарта алады. ЭИ-ны әдейі дамытуға болады, әсіресе жұмыс орнында «эмоциялармен ойлауды жеңілдету» және «эмоцияларды бақылау және реттеу» аспектілері.
Жеке тұлғамен байланысты
Зерттеушілер өз-өзіне есеп берудің ЭИ өлшемдерінің, қалыптасқан жеке тұлғалық өлшемдермен қаншалықты сәйкес келетіні туралы алаңдаушылық білдірді. Өз-өзіне есеп беру және жеке тұлғаны бағалау өлшемдері өйткені екеуі де жеке тұлғалық қасиеттерді өлшеуді мақсат етеді, бір-бірімен сәйкес келеді. Олар MSCEIT-мен 0.81-ге тең өзара корреляцияны (R) көрсетті (мүмкін ең жоғары болжам 1-ге тең). Бұл нәтиже қайталанды. Қайталау кезінде Кэттелдің «Мәдениетке бейім» интеллект тестісі және Үлкен Бестік Инвентары (BFI) арқылы 0.76-ға тең көптік R табылды; маңызды ковариаттар интеллект (стандартталған бета = 0.39), келісімділік (стандартталған бета = 0.54) және ашықтық (стандартталған бета = 0.46) болды. Эмоционалдық интеллект қабілетін зерттеуде ұқсас нәтижелер алынды (Көптік R = 0.69), маңызды болжаушылар интеллект, стандартталған бета = 0.69 (Swaps тестісі және Векслер шкалаларының субтесті, 40 сұрақтан тұратын Жалпы Білім тапсырмасы) және эмпатия, стандартталған бета = 0.26 (Эмпатиялық бейімділікті өлшеу сауалнамасы) болды. Antonakis және Dietz (2011b) маңызды бақылау айнымалыларын қосу немесе алып тастау нәтижелерді түбірінен өзгерте алатынын көрсетті. ЭИ сауалнамалары мен жеке тұлға арасындағы корреляцияларды түсіндірулер әртүрлі болды, бірақ басым көзқарас – мінез-құлық ЭИ көзқарасы, ол ЭИ-ді жеке тұлғалық қасиеттердің жиынтығы ретінде қайта қарастырады. 2011 жылғы мета-талдау ЭИ зерттеулерін үш бағытқа бөлді: «1) объективті тест сұрақтарын пайдаланатын қабілетке негізделген модельдер; 2) ЭИ-дің төрт тармақты моделіне негізделген өз-өзіне есеп беру немесе әріптестердің есеп беру шаралары; және 3) эмоционалдық құзыреттіліктің «аралас модельдері». Бұл «үш ағым жұмыс өнімділігімен 0.24-тен 0.30-ға дейінгі корреляцияны көрсетті. Үш ағым когнитивтік қабілетпен, сондай-ақ невротизммен, экстраверсиямен, ашықтықпен, келісімділікпен және жауапкершілікпен әртүрлі корреляцияны көрсетті. 2 және 3-ағымдар когнитивтік қабілет пен Бес факторлы модельден (FFM) тыс ең үлкен инкременттік жарамдылыққа ие». Мета-талдаудың қорытындысы бойынша «ЭИ-дің үш ағыны да FFM және интеллект қатысқанда жұмыс өнімділігін болжауда айтарлықтай маңызды болды». Дегенмен, жалпы тұлғалық фактор мен қабілетті ЭИ арасындағы өзара сәйкессіздік шамамен 0.28 құрады. Бұл зерттеу эмоционалдық интеллекттің тұлғаның үш «қараңғы» доменімен теріс корреляцияланғанын көрсетті. Эмоционалдық интеллекттің төрт қабілеттік саласының ең үлкен әсері эмоцияны басқаруға (эмоцияны қабылдау, пайдалану немесе түсінуге қарағанда) және психопатияға (нарциссизм немесе Макиавеллизмге қарағанда) қатысты болды. Нарциссизмнің екі жағы эмоционалдық интеллектпен әртүрлі байланысты көрсетті. Кемсіз нарциссизм (күдік және нашар өзіндік бағалаумен сипатталады) төмен эмоционалдық интеллектпен байланысты болды. Алайда, ұлы нарциссизм (өзіне сенімділік, үстемдік және эгоның үлкейтілген сезімімен сипатталады) эмоционалдық интеллекттің жоғары деңгейімен байланысты болды. Бұл барлық «қараңғы» тұлғалардың эмоционалдық интеллекттен мүлдем айырылмағанын көрсетеді. 2021 жылғы мета-талдау эмоционалдық интеллекттің ересектерде сенімді байланыспен оң байланысты, бірақ алаңдаушылық байланысы және қашқындық байланысы сияқты қауіпсіз емес байланыс стилімен теріс байланысты екенін көрсетті. Алаңдаушылық байланыс және қашқындық байланысымен байланыс қабілетті ЭИ және ЭИ рейтингтік шкалалары үшін де маңызды болды. Алайда, тек ЭИ рейтингтік шкалалары ғана сенімді байланыспен айтарлықтай оң байланысты көрсетті. Авторлар байланыс стилінің ерте дамуы ЭИ-ге қатысты эмоционалдық қабілеттер мен қасиеттердің дамуын жеңілдетуі (немесе кедергі келтіруі) мүмкін екенін болжайды.
Әлеуметтік тұрғыдан қолайлы жауап беру
Әлеуметтік тұрғыдан қабылданатын жауап беру (SDR), немесе "жақсы көрінуге тырысу" – тест тапсырушылардың өздерін жүйелі түрде артық оң бағалаумен көрсету үлгісі. Бұл бағалау ұзақ жылдар бойы жекелік сауалнамалардың жауаптарын бұрмалап келгені белгілі, өзін-өзі бағалау өлшемдері арасындағы байланыстардың делдалы ретінде әрекет етеді. Жағымды жауап беру – бұл "жауап жиынтығы", яғни жағдайға байланысты және уақытша жауап беру үлгісі. Бұл сапа сияқты ұзақ мерзімді қасиет болып табылатын "жауап стилінен" өзгеше. Кейбір өзін-өзі бағалау арқылы эмоционалды интеллектті (ЭИ) өлшейтін сауалнамалар қолданылатын жағдайларды (мысалы, жұмысқа орналасу) ескере отырып, жоғары салмақты жағдайлардағы жауап жиынтығының мәселелері айқын. Эмоционалды интеллект тестілерінде адамдардың "жақсы көрінуге тырысатынына" дәлелдер бар, нәтижесінде бірнеше зерттеулер адамдардың өздерінің және басқалардың бағалауынша эмоционалды интеллект өлшемдеріне жауаптарын өзгерте алатынын көрсеткен. Мінездік сауалнамаларда әлеуметтік тұрғыдан қабылданатын жауап берудің алдын алу үшін бірнеше әдіс бар. Кейбір зерттеушілер тест тапсырушыларды жекелік сауалнаманы толтыру алдында жақсы көрінуге тырыспау керектігін ескерту қажет деп санайды. Кейбір сауалнамалар барлық сұрақтар бойынша жауаптардың дұрыстығын немесе үйлесімділігін анықтау үшін жарамдылық шкалаларын қолданады.
ЭI - моральдық қасиет емес, шеберлік
Адам Грант эмоционалды интеллектіні дағды емес, көбінесе қате түсінілетін, ізгілік моральдық қасиет деп қабылдануын ескертті.
Сәйкестікті өлшеу ретінде ЭИ
Майер мен Саловейдің еңбектеріне қатысты бір сын – MSCEIT арқылы өлшенетін ЭИ тек қана сәйкестікті бағалауы мүмкін деген пікірді қолдайтын зерттеулер бар. Бұл аргумент MSCEIT-тің консенсус негізіндегі бағалау әдісін пайдалануымен және MSCEIT бойынша баллдардың теріс үлестірілуімен байланысты (яғни, оның нәтижелері ЭИ деңгейі төмен адамдарды ЭИ деңгейі жоғары адамдардан жақсырақ ажырата алады).
Білім берудің бір түрі ретінде ЭІ
Басқа бір сын айтушылар пікірінше, танымдық қабілеттерді бағалаудан өзгеше, MSCEIT "эмоциялар туралы білімді тексереді, бірақ бағаланатын біліммен байланысты тапсырмаларды орындау қабілетін міндетті түрде тексемейді". Егер адам эмоциялық жағдайға қалай ден қою керектігін білсе, онда ол сол мінез-құлықты іс жүзінде іске асыра алады деп болжауға болмайды.
NICHD келісімге қол жеткізуді талап етеді
Балалардың денсаулығы мен дамуы жөніндегі ұлттық институт эмоционалды интеллект тақырыбындағы пікірлердің әртүрлілігіне байланысты, психикалық денсаулық саласының жақсы психикалық денсаулықты және оңтайлы психикалық өмір жағдайларын сипаттау үшін бірнеше нұсқаулықтарды келісуі қажет екенін мойындады. Олардың "Позитивті психология және денсаулық тұжырымы" бөлімінде былай делінген: "Қазіргі уақытта оң денсаулықтың алты бәсекелес моделі бар, олар қалыпты деңгейден жоғары болу, мінез-құлықтың күшті жақтары мен негізгі қасиеттері, даму деңгейі, әлеуметтік-эмоционалдық интеллект, жеке тәжірибедегі әл-ауқат және төзімділік сияқты ұғымдарға негізделген. Алайда, бұл ұғымдар денсаулықты эмпирикалық емес, философиялық тұрғыдан анықтайды. Доктор [Лоуренс] Бекер позитивті психологиялық денсаулық тұжырымы бойынша консенсусқа қол жеткізу қажеттігін атап өтті."