Кіріспе

Салыстырмалы түрде ұзаққа созылған эмоционалды, ішкі және субъективті күй. Психологияда көңіл-күй – эмоционалды жағдай. Эмоциялар мен сезімдерден айырмашылығы, көңіл-күйлерге белгілі бір себеп немесе оқиға аз әсер етеді, олар аз интенсивті және сипаттамасы нақтырақ болмайды. Көңіл-күйлер әдетте оң немесе теріс ретінде сипатталады. Яғни, адамдар көбінесе жақсы көңіл-күйде немесе жаман көңіл-күйде екенін айтады. Көңіл-күйге әсер ететін көптеген факторлар бар, олар көңіл-күйге оң немесе теріс әсер тигізуі мүмкін. Көңіл-күй темперамент пен мінез-құлық сипаттарынан да ерекшеленеді, олар тіпті ұзаққа созылады. Дегенмен, оптимизм және невротизм сияқты жеке тұлғалық қасиеттер белгілі бір көңіл-күйлерге бейімділік тудырады. Клиникалық депрессия және екіполярлық бұзылыс сияқты көңіл-күйдің ұзақ мерзімді бұзылулары көңіл-күй бұзылыстары деп саналады. Көңіл-күй – ішкі, субъективті жағдай, бірақ оны көбінесе дене тіркесінен және басқа да мінез-құлықтардан байқауға болады. "Күтпеген оқиға көңіл-күйімізді өзгертсе, жақын досты кездестіруден қуаныш немесе серіктің сатқындауынан ашу сезімі тууы мүмкін. Сонымен қатар, біз көңіл-күйге беріліп кетуіміз де мүмкін."

Этимология

Этимологиялық тұрғыдан алғанда, «көңіл-күй» сөзі ежелгі ағылшын тіліндегі «mōd» сөзінен шыққан, ол әскери батылдықты білдірген, бірақ сонымен қатар белгілі бір уақытта адамның юморын, мінезін немесе қалып-күйін де білдіретін. Оған туыс гот тіліндегі «mōds» сөзі «Thymos» (көңіл-күй, шайқастық) және «ὀργή» (ашу) деп аударылады. «Көңіл-күй» деген ағылшын сөзі, эмоционалдық жағдай немесе ой-сезім күйін білдіретін, бастапқыда протогермандық «moda» түбірінен туындаған.

Оң көңіл-күй

Жақсы көңіл-күйге өмірдің әртүрлі жақтары себеп болуы мүмкін, сонымен қатар ол адамдарға жалпы әсер етеді. Жақсы көңіл-күй көбінесе себепсіз жағдай ретінде қарастырылады, адамдар неліктен жақсы көңіл-күйде екенін нақты анықтай алмайды. Адамдар көңіл-күйінің жақсы болуын жаңа бастамалармен, жақсы ұйықтағаннан кейін және өмірінде стресс сезінбегенде байқайды. Оң эмоциялардың танымдық санаға тигізетін әсері зерттелген, және жағымды көңіл-күй санамызға жақсы немесе жаман ықпал етуі мүмкін деген пікірлер бар. Жалпы алғанда, оң көңіл-күй шығармашылықпен мәселелерді шешуге және икемді, бірақ сақтықпен ойлауға көмектеседі деп анықталды. Кейбір зерттеулер оң көңіл-күй адамдарға шығармашылықпен ойлауға, еркін ойлауға және қиялдауға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Бір тәжірибеде оң көңіл-күйге ие болған адамдар "Алыстан байланыстыру" (Remote Associates Task, RAT) тапсырмасын орындауда үлкен жетістікке жетті, бұл тапсырма шығармашылықпен мәселелерді шешуді қажет етеді. Сонымен қатар, зерттеу оң көңіл-күй назар аударудың ауқымын кеңейтеді, яғни қолдағы тапсырмаға пайдалы болуы мүмкін ақпарат қолжетімді болады. Осыған байланысты, қажетті ақпараттың қолжетімділігі мәселені табысты шешуді жеңілдетеді. Оң көңіл-күй, әсіресе дені сау емес тамақ таңдауларына құмарлыққа қарсы тұруға көмектеседі. Адамдар арасындағы қарым-қатынас оң көңіл-күйді сақтауға да әсер етеді. Әлеуметтік іс-шаралар оң көңіл-күймен байланысты, яғни адамдармен әлеуметтік байланыс адамның көңіл-күйін жақсартады. Сондықтан, қоғамнан оқшауланған немесе шеттетілген адамдар, берік әлеуметтік байланысы бар адамдарға қарағанда, жағымсыз көңіл-күйге ие болуы мүмкін. Жақсы көңіл-күйдің танымға кері әсері де бар. "Жақсы көңіл-күй назарды аударуды бұзумен байланысты" деген мақалада "Жақсы көңіл-күйдегі адамдардың жұмысы, кемінде, назарды бұзатын ақпарат болғанда, бұзылуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бар" делінген. Мақалада айтылғандай, жақсы көңіл-күйдегі адамдарды олардың көз алдындағы басқа да нәрселер оңай алаңдатады; мысалы, сіз кітапханада оқып отырсаңыз (жақсы көңіл-күйде болсаңыз), сіз адамдардың үнемі жүріп өтіп, кішкентай дыбыстар шығаратынын байқайсыз. Зерттеудің мәні, оң көңіл-күйдегі адамдарға қолдағы тапсырмаға назар аудару қиынырақ болады. Әсіресе, бақытты адамдар хабарды өңдеудің жағымды салдарына қайғылы адамдарға қарағанда көбірек сезімтал болуы мүмкін. Сондықтан, оң көңіл-күйлер тек қана көңіл-күйді қауіпке тікелей ұшыратқанда ғана өңдеуді азайтуға әкеледі деп болжанады. Керісінше, егер хабарды өңдеу адамға жағымды күйді сақтауға немесе арттыруға мүмкіндік берсе, онда оң көңіл-күйлер жағымсыз көңіл-күйлерге қарағанда хабарды тексерудің төмен деңгейіне әкелмейді. Бұл бастапқы ақпарат көзі көңіл-күйге сәйкес күтулерді растайды немесе жоққа шығарады деп есептеледі. Нақты айтқанда, оң көңіл-күй теріс көңіл-күйге қарағанда, көздің сенімділігі немесе сүйкімділігі туралы оң күтулерге әкелуі мүмкін. Нәтижесінде, оң көңіл-күйдегі адамдар сенімді немесе сүйкімді көзге қарағанда сенімсіз немесе жағымсыз көзге кездескенде таңғалуы керек. Нидентал мен Сеттерландтың (1994) зерттеулерінде адамдардың қазіргі көңіл-күйіне сәйкес келетін нәрселерді қабылдауға бейімделгені анықталды. Жағымсыз көңіл-күйлер, көбінесе төмен қарқынды, адамдардың эмоциялық сәйкес объектілер мен оқиғаларды қабылдауын басқара алады. Мысалы, Нидентал мен Сеттерланд музыканы жағымды және жағымсыз көңіл-күйді тудыру үшін қолданды. Өкінішті музыка жағымсыз көңіл-күйді тудыру үшін қолданылды, ал қатысушылар басқа нәрселерді жағымсыз деп атады. Бұл адамдардың қазіргі көңіл-күйі олардың үкімдері мен түсініктеріне әсер ететінін көрсетеді. Мұндай жағымсыз көңіл-күйлер қарым-қатынаста қиындықтар тудыруы мүмкін. Дегенмен, барлық жағымсыз көңіл-күйлер зиянды емес. Жағымсыз күйді жеңілдету моделі адам баласының жағымсыз көңіл-күйді азайтуға табиғи ұмтылысы бар екенін айтады. Адамдар көңіл-күйді көтеретін кез-келген мінез-құлықпен (көңіл-күйді жақсарту стратегиялары деп аталады) айналыса отырып, өздерінің жағымсыз көңіл-күйлерін азайта алады, мысалы, көмектесу мінез-құлық, өйткені ол күлкі және рахмет сияқты оң құндылықпен байланысты. Осылайша, жағымсыз көңіл-күй басқаларға көмектесу арқылы өзінің жағымсыз сезімдерін азайтуға мүмкіндік береді.

Ұйқының жетіспеушілігі

Ұйқының көңіл-күймен күрделі және әлі толыққанды түсіндірілмеген байланысы бар. Көбінесе, адам ұйқыдан қағылса, оның ашушаңдығы артып, тез ашуланып, стресске бейімделіп, күні бойы шаршап қалады. "Зерттеулер көрсеткендей, тіпті ұйқының жартылай жетіспеуі де көңіл-күйге елеулі әсер етеді. Пенсильвания университетінің зерттеушілері бір апта бойы түнде 4,5 сағат ғана ұйықтаған адамдардың өзін қысылған, ашуланған, қайғылы және ой-санасы шаршаған сезінгенін анықтады. Олар қалыпты ұйқы режиміне оралғанда, көңіл-күйлерінің күрт жақсарғанын байқады". Әдетте, таңғы адамдарға қарағанда кешкі адамдарда энергия деңгейі мен жағымды сезімдер төмендеп, кернеулік күшейеді. Дегенмен, кейбір жағдайларда ұйқының жетіспеуі, парадоксалды түрде, энергияны және сергектікті арттырып, көңіл-күйді жақсартуы мүмкін. Бұл әсер ең айқын түрде "түнгі құстар" деп аталатын кешкі типтегі адамдарда және депрессиямен күресіп жүргендерде байқалады. Осы себепті, кейде ол ауыр депрессиялық ауруды емдеу үшін қолданылады.

Қоршаған орта

Табиғат көңіл-күйге де оң әсерін тигізеді. Зерттеулер көрсеткендей, табиғи ортамен байланыс жағымды сезімдерді күшейтеді және жағымсыз сезімдерді азайтады, яғни табиғатта болғанда көңіл-күйіңіз көбінесе жақсарады. Мысалы, күн сәулесіне тікелей ұшырау көңіл-күйді жақсартатыны дәлелденген, сонымен қатар депрессия белгілерін емдеу үшін қолданылады. Ашық ауада жүру, үй ішінде жүруге қарағанда, адамдарды әлдеқайда бақытты етеді, бұл табиғаттың көңіл-күйімізге оң әсер ететінін көрсетеді. Дегенмен, табиғат көңіл-күйімізді жақсартумен қатар, нашарлатуы да мүмкін. Маусымдық көңіл-күй өзгерісі (SAD) деп аталатын кең таралған көңіл-күй бұзылысы қыс айларында, күн сәулесі аз және суық болғанда жиі кездеседі. Бұл бұзылыстың белгілері – көңіл-күйдің депрессияға шалдығуы, тамаққа құштарлықтың артуы және ұйқының көбеюі. Бұл табиғаттың адамның көңіл-күйіне теріс әсер ете алатынын көрсетеді. Зерттеулер сонымен қатар, маусымға байланысты температура көңіл-күйді реттеуге қабілетті екенін көрсетті. Қызыл ет көңіл-күй және ұайым-қайғы бұзылыстарынан қорғайтындықтан пайдалы. Жеміс-жидектер мен көкөністер демографиялық немесе өмір салты факторларына қарамастан, оң көңіл-күймен байланысты. Зерттеулер алкоголь мен энергетикалық сусындардың көңіл-күйдің өзгеруіне әсер ететінін көрсетеді.

Бет көрінісі

Зерттеулер көрсеткендей, ерікті бет-әлпеттері, мысалы, күлімдеу, нақты сезімнен, мысалы, бақыттан туындайтын денедегі әсерлерге ұқсас әсерлер тудыруы мүмкін. Пол Экман және оның әріптестері эмоциялардың бет-әлпеттерін зерттеді және нақты эмоцияларды сәйкес бет бұлшықтарының қозғалысымен байланыстырды. Әрбір негізгі эмоция, эмоциялық сезімге үлес қосатын бет-әлпетінен кері байланыс арқасында, ерекше бет-әлпетімен байланысты. Экман осы эмоциялардың көріністерінің барлық мәдениеттерде ортақ екенін және кең түрлі мәдениеттерде танылатынын анықтады.

Гормондар

Жасқа байланысты өзгеретін гормондар адамның қандай көңіл-күйге ие екенін және оны қаншалықты жақсы реттей алатынын анықтай алады.

Көңіл күйінің бұзылуы

Депрессия, созылмалы стресс, екіполярлық бұзылыс сияқты жағдайлар көңіл-күй бұзылыстары саналады. Бұл бұзылыстар мидың нейротрансмиттерлеріндегі химиялық тепе-теңдіксіздіктен туындайды деген пікір бар, бірақ кейбір зерттеулер бұл гипотезаға қарсы тұрады.

Әлеуметтік көңіл-күй

Әлеуметтік көңіл-күйдің "ұжымдық түрде бөлісілген ой-сезім күйі" (Nofsinger 2005; Olson 2006) деген идеясы Роберт Прехтер және оның социоэкономикасына байланысты. Бұл ұғым негізінен экономика саласында (инвестициялар) қолданылады. Әлеуметтану, философия және психологияда көпшілік мінез-құлқы – назар аудару объектісіне бағытталған ортақ көңіл-күйдің қалыптасуы болып табылады.