Кіріспе
Көз жасы – барлық құрлықта тіршілік ететін сүтқоректілердің көздеріндегі жас бездерінен бөлінетін мөлдір сұйықтық. Көз жасы судан, электролиттерден, ақуыздардан, липидтер мен муциндерден тұрады, олар көз бетінде қабаттар құрайды. Көз жасы организмнің табиғи ауырсыну реакциясының бір бөлігі ретінде де пайда болады. Эмоциялық жас секрециясы эмоционалдық стрестен жиналған стресс тудыратын гормондарды шығару арқылы биологиялық функция атқаруы мүмкін. Адамдар арасында көз жасы символдық мағынаға ие. Көз жасы судан, тұздардан, антиденелерден және лизозимдерден (антибактериялық ферменттер) тұрады, бірақ құрамы жас түрлеріне қарай өзгереді. Эмоциялық реакцияға байланысты көз жасының құрамы, пияздың иісі, шаң немесе аллергендер сияқты тітіркендіргіштерге реакция ретінде пайда болатын көз жасынан өзгеше болады. Эмоциялық жаста адренокортикотроптық гормон және лейцин энкефалин (табиғи ауырсынуды басатын зат) сияқты стресс гормондарының жоғары концентрациясы бар, бұл эмоционалдық жастың стресс гормондарының деңгейін теңестіруде биологиялық рөл атқаратынын көрсетеді.
Атауы Құрамы Секреторлар Функционалдық қабаттары Майлы қабат Майлар Мейбомиялық бездер (немесе тарсалдық бездер) Сулы қабатты жамылғылайды, көз жасын қоршап, оның жаққа төгілуіне кедері келтіретін гидрофобтық бөгет құрайды. Бұл бездер тарсалдық пластиналар арасында орналасқан, сондықтан жас сұйықтығын көздің өзі мен қақпақтың майлы бөгеттері арасына орналастырады. Сулы қабат Электролиттер, 60 метаболит – Аминоқышқылы (1 Метилгистидин/3 Метилгистидин, Аргинин, Асимметриялық, Асимметриялық диметиларгинин/Симметриялық диметиларгинин, Цитруллин, Креатин, Глутамин, Гомоаргинин, Гидроксипролин, Фенилаланин, Пролин, Пироглутамин қышқылы, Серин, Таурин, Теонин, Триптофан, Тирозин, Урокан қышқылы, Вальмин), Амино спирттері (Пантенол), Амино кетондары (Аллантоин, Креатин), Ароматты қышқылы (Корица қышқылы, о-Кумарин қышқылы/m-Кумарин қышқылы/p-Кумарин қышқылы), Көмірсулар (N Ацетилнейрамин қышқылы), Карнитин (Ацетилкарнитин, Карнитин, гексаноилкарнитин, Пальмитоилкарнитин), Циклді аминдер (Ниацинамид), Дикарбонды қышқылы (Фумарин қышқылы/Малеин қышқылы), Нуклеозидтер (1 Метиладенозин, Аденозин, Цитозин, Гуанозин, Инозин, S Аденозил гомоцистеин, S Аденозилметионин, Уридин және Ксантозин), Нуклеотидтер (АДФ, АМО, КМФ, Цитозин дифосфат холин, ГМФ, ИМФ, УДФ, УМФ, УДФ N ацетилгалактозамин/УДФ N ацетилглюкозамин), Пептидтер (Оксидленген глутатион), Фосфолипидтер (1 Пальмитоил лизофосфатидилхолин), Пуриндер және туындылары (Гипоксантин, Теобромин, Сілқық қышқылы, Ксантин), Пуриндер және туындылары (4 Пиридоксин қышқылы), Төртіншілі аминдер (Ацетилхолин, Глицерофосфохолин, Фосфохолин) және Трикарбонды қышқылы (Лимон қышқылы) және басқа да заттар, мысалы, ақуыздар (мысалы, антиденелер және лакритин) Жас безі Көз жасы қабығының таралуын, инфекциялық агенттерді бақылауды және осмостық реттелуді ынталандырады. Муцинді қабат Муциндер Конъюнктивальды тостаған жасушалары Қабықты жауып, гидрофильді қабатты қамтамасыз етеді және көз жасы қабатының біркелкі таралуына мүмкіндік береді.
Көзден жас шығаратын пленканың дренажы
Жасқыр бездер көз жасы сұйықтығын бөліп шығарады, ол негізгі шығару арналары арқылы көздің шар жағы мен қабақтар арасындағы кеңістікке ағады. Көз жымылысқанда көз жасы сұйықтығы көздің бетіне таралады.
Никтитациялық мембрана
Кейбір сүтқоректілер, мысалы, мысықтар, түйелер, ақ аюлар, теңіз есіткіштері және еркекқұйрықтар, толық мөлдір үшінші қабақтың, никтитациялық жарғағына ие, ал басқаларында бұл жарғақ қалыпты күйінде сақталған. Жарғақ қабақты қорғауға және ылғалды ұстауға көмектеседі, сонымен қатар көру қабілетін сақтайды. Ол жас қабатының сулы бөлігін құруға және иммуноглобулиндерге де әсер етеді. Адамдар мен кейбір маймылдардың никтитациялық жарғағы әлдеқайда кішкентай; мұның себебі олар тістерімен аң ауламайды немесе тамырлы өсімдіктерді қазбамайды, сондықтан үшінші қабақтың эволюциялық пайдасы жоқ.
Неврология
Тригеминальды V1 (бесінші бас сүйек) жүйкесі көз жасы рефлекстерінің сезімдік жолын қамтамасыз етеді. Тригеминальды жүйке кесілген кезде рефлекстік көз жасы тоқтаса, ал эмоциялық көз жасы тоқтамайды. VII бас сүйек жүйкесінен шығатын ірі (беткей) петрозальды жүйке көз жасы безіне автономды иннервация ұсынады. Ол көз жасы пленкасының сулы бөлігінің көп бөлігін жасауға жауапты.
Адамның мәдениеті
Адам мәдениеттерінің басым бөлігінде жылау көзден жас ағуымен және ерекше еңгеу үнімен байланысты. Көбінесе қайғы мен күйзеліс осы сезімді тудырады, бірақ ашу, қуаныш, қорқыныш, күлкі, көңіл көтеру, ашулану, өкініш сияқты күшті сезімдер де жылауға себеп болуы мүмкін. Музыка тыңдағанда, кітап оқығанда, түрлі медиа мазмұнын көру немесе тыңдау да эмоционалды жасқа себеп болуы мүмкін. Жылау көбінесе нәрестелер мен балаларға тән. Кейбір мәдениеттерде жылауды лайықсыз және балағат деп санайды, қоғамда жылаған адамды жағымсыз бағалайды, егер ол жақын туысының немесе досының қазасына байланысты болмаса. Батыс мәдениеттерінің көпшілігінде әйелдер мен балалартың жылауы ерлерге қарағанда көбірек қабылданады, бұл ерлер мен әйелдердің әлеуметтік рөлдеріне қатысты стереотиптерді көрсетеді. Латын Америкасының кейбір аймақтарында еркектердің жылауына көбірек төзеристікпен қарайды. Көз жасының адамдар арасындағы қарым-қатынаста маңызды рөл атқаратынына дәлелдер бар, себебі жас көмекке мұқтаждықты білдіреді және басқа адамдардың көмектесуге ниеттерін оятуға мүмкіндік береді. Шындықтан алыс, жалған қайғыны немесе өкінішті кейде "крокодилдің жасы" деп атайды, бұл ежелгі грек аңызына сілтеме жасайды, онда крокодилдер өз жемдерін аулау немесе жеу кезінде жылағандай болады. Сонымен қатар, "крокодилдің жасы синдромы" – Богорад синдромының халықтық атауы, бұл Белл парезінен жазылудың сирек кездесетін салдары, онда беттік жүйкенің дұрыс жазылуы адамдар тамақ ішкен кезде жас ағуға себеп болады.
Богорад синдромы
Богорад синдромы, сондай-ақ "крокодилдің көз жасы синдромы" деп аталады, Белл парезі немесе беттік нервке келтірілген басқа зақымдардан кейін жүйке регенерациясының сирек кездесетін салдары болып табылады. Жоғары сілекей ядросынан шығатын эфферентті талшықтар көз жасы бездеріне бағытталған жүйке аксондарымен қате байланысады, нәтижесінде тамақ иісі немесе жеу кезінде сілекей бөлінумен бірге парез жағында көз жасы шығады (лакримация). Көз жасы ядросының сілекей бездерімен кері байланысының бұрыс болуы салдарынан жылағанда сілекейдің бөлінуі мүмкін деп есептеледі, бірақ бұл көбінесе байқалмайды.
Кератоконъюнктивит ауруы (көздің құрғауы)
Кератоконъюнктивит сикка, көне тілде құрғақ көз деп аталады, жас қабығының өте жиі кездесетін ауруы. Көздер құрғақ болғанына қарамастан, зардап шегушілер көзден жас ағуды сезіне алады, бұл, шындығында, бастапқы жас қабығының жетіспеуінен туындаған тітіркенуге жауап реакциясы. Мейбом бездерінің секрециясы жетіспесе, жас гидрофобтық қабатпен қапталмай, бетке тамшылап түсуі мүмкін. Көздің құрғауына емдеу ретінде, жас қабығының жоғалуын толықтыру үшін, метилцеллюлозадан, карбоксиметилцеллюлозадан немесе гемицеллюлозадан тұратын 0,5% немесе 1% концентрациялы көз тамшылары қолданылады, мұндағы концентрация мүйіз қабығының құрғақ деңгейіне байланысты таңдалады.
Отбасылық дербестік
Отбасылық дисавтономия – эмоциялық жылау кезінде жас ағудың жетіспеуімен (алакримия) байланысты генетикалық жағдай. Пунктумның, мұрын-жас каналының немесе мұрын-жас өзекшесінің бітелуі қалыпты базальды жастың да бетке ағып кетуіне (эпифора) себеп болуы мүмкін, бұл тұрақты көңіл күйге байланысты жас ағу сияқты көрінеді. Бұл елеулі әлеуметтік салдарларға алып келуі мүмкін.
Псевдобульбалық әсер
Псевдобульбарлық афекті (ПБА) – эпизодтық, бақыланбайтын күлкі немесе жылаумен сипатталатын жағдай. ПБА көбінесе мидың эмоцияларды басқару қабілетіне әсер ететін неврологиялық зақымдарға ұшыраған адамдарда кездеседі. Ғалымдар ПБА-ның префронтальды қабық зақымдануынан туындайтынына сенімді. ПБА көбінесе жылаумен бірге жүреді. Сондықтан ПБА-ны депрессиямен шатастыру оңай. Алайда ПБА – неврологиялық, ал депрессия – психологиялық жағдай. ПБА-сы бар пациенттерде ұйқының бұзылуы немесе аштық жоғалту сияқты депрессияның типикалық белгілері көрінбейді.