Кіріспе

Адамның саналы субъективті тәжірибесі. Эмоциялар – ойлар, сезімдер, мінез-құлық реакцияларымен және ләззат немесе наразылықпен байланысты нейрофизиологиялық өзгерістер нәтижесінде туындайтын физикалық және психикалық күйлер. Олардың анықтамасы бойынша ғылыми консенсус жоқ. Эмоциялар көбінесе көңіл-күймен, темпераментпен, тұлғалық қасиеттермен, бейімділікпен немесе шығармашылықпен өріліп жатады. Соңғы екі онжылдықта эмоциялар туралы зерттеулер артты, психология, медицина, тарих, эмоциялар социологиясы және компьютерлік ғылымдар сияқты көптеген салалар үлес қосты. Эмоциялардың пайда болуын, функциясын және басқа да аспектілерін түсіндіруге жасалған көптеген әрекеттер осы тақырып бойынша қарқынды зерттеулерге ықпал етті. Эмоциялардың эволюциялық шығу тегі және мүмкін мақсаты туралы теориялар Чарльз Дарвинге дейін жетеді. Қазіргі зерттеу салаларына эмоциялардың нейробиологиясы кіреді, ПЭТ және ФМРТ сканерлері сияқты құралдарды қолдана отырып, мидағы эмоциялық процестер зерттеледі. Механистік тұрғыдан алғанда, эмоцияларды «физиологиялық белсенділіктің нақты үлгісімен байланысты оң немесе теріс тәжірибе» деп анықтауға болады. Ғақыл-эсте және шешім қабылдау сияқты танымдық процестер көбінесе эмоциялық процестерден бөлек қарастырылады, бұл «ойлау» мен «сезіну» арасындағы шекараны белгілейді. Дегенмен, эмоциялардың барлық теориялары осы бөлінуді дұрыс деп санамайды. Бүгінде клиникалық және денсаулық сақтау салаларындағы эмоцияларға қатысты зерттеулердің көп бөлігі күнделікті өмірдегі эмоциялық динамикаға, негізінен нақты эмоциялардың қарқындылығына, олардың өзгеруіне, тұрақсыздығына, инерциясына және айырмашылықтарына, сондай-ақ эмоциялардың уақыт өте келе бір-бірін күшейтуіне немесе басып тастауына, адамдар арасындағы және өмір бойындағы осы динамикадағы айырмашылықтарға бағытталған.

Этимология

"Эмоция" сөзі 1579 жылы француз тілінен алынған "эмуауар" сөзінен пайда болды, ол "қоздыру" деген мағынаны білдіреді. Эмоция термині академиялық пікірталасқа құмарлық, сезім және әсерлерді біріктіретін жалпы атау ретінде енгізілді. "Эмоция" сөзін 1800 жылдардың басында Томас Браун қолданды, ал ағылшын тілінде эмоцияның қазіргі заманғы түсінігі 1830 жылдар шамасында қалыптасты. "1830 жылға дейін ешкім эмоцияны сезінбеді. Олар басқа нәрселерді сезінді – "құштарлықтар", "жанның жағдайлары", "моральдық сезімдер" – және оларды бүгінгі эмоцияны түсіну тәсілінен өте ерекше түсіндірді". Дегенмен, кейбір ғалымдар эмоциялардың жалпыға ортақ негіздері бар екенін айтады (6.1-бөлімді қараңыз). Психиатрия және психологияда эмоцияны білдіруге немесе сезінуге қабілетсіздік кейде Алекситимия деп аталады.

Тарих

Адам табиғаты және оған ілеспе сезімдер ойшылдар мен философтардың қызығушылығында әрқашан болған. Бұл мәселе Батыс және Шығыс қоғамдарының екеуі үшін де зор қызығушылық тудырды. Эмоционалдық күйлер құдайлықпен және адам ақыл-ойы мен денесінің рухани жаңаруымен байланыстырылып келді. Адамның үнемі өзгеріп отыратын іс-әрекеттері мен көңіл-күйіндегі ауытқулар көптеген Батыс философтары үшін (Аристотель, Платон, Декарт, Аквин және Гоббс сияқты) маңызды болды, олар эмоцияны, адамның іс-әрекеттерінің қозғаушы күштерін, сондай-ақ оның салдарларын түсіндіруге бағытталған, көбінесе бәсекелес теорияларды ұсынды. Ағарту дәуірінде шотланд ойшылы Дэвид Юм адамның іс-әрекеттері мен мінез-құлқының негізгі қозғаушыларын түсіндіруге тырысқан революциялық аргумент ұсынды. Ол іс-әрекеттерді "қорқыныш, құштарлық және құмарлық" қозғайды деп ұсынды. Ол өзінің "Адам табиғаты туралы зерттеу" (1773) атты кітабында былай деп жазды: "Ақыл ешқашан ерік-жігердің кез келген іс-әрекетіне түрткі бола алмайды, ол ерік-жігердің бағытына қарсы тұра алмайды. Ақыл құштарлықтың құлы болып табылады және оларға қызмет ету мен бағынудан басқа қызмет атқара алмайды". Осы сөздерімен Юм ақылдың және одан әрі іс-әрекеттің жеке қалаулар мен тәжірибеге бағынатынын түсіндіруге тырысты. Кейінгі ойшылдар іс-әрекеттер мен эмоциялардың шындықтың әлеуметтік, саяси, тарихи және мәдени аспектілерімен тығыз байланысты екенін айтты, бұл ми мен дене мүшелерінің басқа да бөліктеріндегі күрделі неврологиялық және физиологиялық зерттеулермен байланысты болды.

Анықтамалар

Лексико эмоцияның анықтамасы – "Біреудің жағдайынан, көңіл-күйінен немесе басқалармен қарым-қатынасынан туындайтын күшті сезім". Эмоциялар – ішкі және сыртқы маңызды оқиғаларға реакция. Эмоциялар оқиғалар түрінде (мысалы, паника) немесе бейімділіктер түрінде (мысалы, қарымтастық) бола алады, сондай-ақ қысқа мерзімді (мысалы, ашу) немесе ұзақ мерзімді (мысалы, қайғы) болуы мүмкін. Психотерапевт Майкл К. Грэм барлық эмоцияларды қарқындылық сабағы бойынша қарастырады. Осылайша, қорқыныш жеңіл алаңдаудан қорқынышқа дейін, ал ұят – қарапайым ұяттан уытты ұятқа дейін ауысуы мүмкін. Эмоциялар – вербалды, физиологиялық, мінез-құлықтық және нейрондық механизмдерді қамтитын, үйлесімді жауаптар жиынтығынан тұрады деп сипатталады. Эмоциялар жіктеліп, олардың арасында белгілі бір байланыстар мен тікелей қарама-қарсылықтар бар. Грэм эмоцияларды функционалды және дисфункционалды деп ажыратады және барлық функционалды эмоциялардың пайдалы екенін айтады. Кейбір жағдайларда эмоциялар – біреуге немесе бір нәрсеге бағытталған күшті сезімдер. Екінші жағынан, эмоциялар жұмсақ күйлерді (мысалы, ашу немесе қанағаттану) және ештеңеге бағытталмаған күйлерді (мысалы, көңіл сығуы және депрессия) білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. Бір зерттеу эмоция сөзінің күнделікті тілдегі мағынасын қарастырады және бұл қолданыс академиялық тұрғыдан мүлдем өзгеше екенін анықтайды. Практикалық тұрғыдан алғанда, Джозеф Ледукс эмоцияларды дене жүйесінің триггерге жауап ретінде туындайтын танымдық және саналы процестің нәтижесі деп анықтады.

Құралымдары

Шерердің эмоцияның компоненттік процесінің моделіне (CPM) сәйкес, эмоцияның бес маңызды құралы бар. Компоненттік процесс тұрғысынан алғанда, эмоционалдық тәжірибе үшін осы процестердің бәрінің қысқа мерзім ішінде үйлесімді және синхронды жұмыс істеуі қажет, бұл процестерді бағалау жүзеге асырады. Когнитивтік бағалауды құралдардың бірі ретінде қосу шамалы дау тудырса да, кейбір теоретиктер эмоция мен танымның жеке, бірақ өзара байланысты жүйелер екенін айтады, CPM эмоциялық эпизод кезіндегі үйлесімділікті тиімді сипаттайтын оқиғалар тізбегін ұсынады. Когнитивтік бағалау: оқиғалар мен заттарды бағалауды қамтамасыз етеді. Дене белгілері: эмоциялық тәжірибенің физиологиялық құралы. Әрекетке бейімділік: моторлық жауаптарды дайындау және бағыттау үшін мотивациялық құрал. Мимика және дауыс: бет-әлпет пен дауыс көрінісі көбінесе эмоциялық күйге сүйеніп, реакцияны және әрекеттердің ниетін білдіру үшін қолданылады. Сезімдер: эмоциялық күй туғаннан кейін болатын субъективті тәжірибе.

Жіктеу

Эмоционалдық эпизодтар мен эмоционалдық бейімділіктерді ажыратуға болады. Эмоционалдық бейімділіктер мінез-құлық ерекшеліктерімен де салыстырылуы мүмкін, онда адамның белгілі бір эмоцияларды сезінуге жалпыға бірдей бейімділігі бар деуге болады. Мысалы, шаршағыш адам басқаларға қарағанда оңайырақ немесе жылдамырақ тітіркеніп кетеді. Соңында, кейбір теоретиктер эмоцияларды «әсерлі күйлер» деген жалпы категорияға жатқызады, онда әсерлі күйлер эмоциямен байланысты құбылыстарды, яғни ләззат пен азапты, мотивациялық күйлерді (мысалы, аштық немесе қызығушылық), көңіл-күйді, бейімділіктерді және қасиеттерді де қамтиды.

Негізгі эмоциялар теориясы

Пол Экман 40 жылдан астам уақыт бойы эмоциялар жеке, өлшенетін және физиологиялық тұрғыдан ерекшеленеді деген пікірді қолдады. Экманның ең әсерлі жұмысы белгілі бір эмоциялардың жалпыға танымал болып көрінетінін көрсетті, тіпті бұрынғы қауымдерде де, олар бұқаралық ақпарат құралдары арқылы бет әлпеттерімен байланысты ассоциацияларды үйренбеген. Тағы бір классикалық зерттеуде қатысушылар бет бұлшық еттерін нақты бет әлпеттеріне (мысалы, жирену) келтіргенде, олар сол бет әлпеттеріне сәйкес келетін субъективті және физиологиялық сезімдерді бастан өткергендерін хабарлады. Экманның бет әлпеттерін зерттеуі алты негізгі эмоцияға қатысты: ашу, жирену, қорқыныш, қуаныш, қайғы және таңғалу. Кейіннен Экман осы алты эмоциядан өзге де жалпыға ортақ эмоциялар болуы мүмкін деген теорияны ұсынды. Осыған байланысты, Дэниел Кордаро мен Дашер Келтнер, Экманның бұрынғы студенттері басқарған соңғы кроссмәдени зерттеулер жалпыға ортақ эмоциялар тізімін кеңейтті. Алғашқы алтынан басқа, бұл зерттеулер көңіл көтеру, таңғалу, қанағат, құштарлық, ұят, ауырсыну, жеңілдік және қайырлылық сезімдерін анықтады. Сонымен қатар, жалыққандық, мазасыздық, қызығушылық, мақтаныш, ұят сезімдері, сондай-ақ, қорлық, жеңілдік және жеңіске жету сезімдері де дәлелденді. Роберт Плутчик Экманның биологиялық тұрғыдан басқарылатын көзқарасымен келісті, бірақ "эмоциялар шеңбері" моделін жасады, онда оң немесе теріс негізде топтастырылған сегіз негізгі эмоция ұсынылды: қуаныш пен қайғы; ашу мен қорқыныш; сенім мен жирену; және таңғалу мен күту. Кейбір негізгі эмоциялар күрделі эмоцияларды құру үшін өзгертілуі мүмкін. Күрделі эмоциялар негізгі эмоциялармен байланысты мәдени шарттар немесе ассоциациялар нәтижесінде пайда болады. Басқаша айтқанда, негізгі түстердің араласуы сияқты, негізгі эмоциялар да адамның эмоциялық тәжірибесінің толық спектрін құру үшін бірігуі мүмкін. Мысалы, ашу мен жирену бірігіп, қорлық сезімін тудыруы мүмкін. Негізгі эмоциялар арасындағы қарым-қатынастар оң немесе теріс әсерлерге әкеледі. Жаак Панксепп жеті биологиялық тұқым қуалайтын негізгі әсерлік жүйелерді анықтады: ІЗДЕС (күту), ҚОРҚЫНЫШ (жайсыздық), АШУ (қаһар), ЫЛҚЫМ (сексуалдық қызығу), ҚАМҚОРЛЫҚ (күтім), ҮЛКЕН ҚАЙҒЫ/ҚЫЗЫЛ (күңкіреу) және ОЙЫН (әлеуметтік қуаныш). Ол осы әсерлерді тудыратын "негізгі ӨЗІМ" деп аталатын құрылымды ұсынды.

Көп өлшемді талдау теориясы

Психологтар факторлық талдау сияқты әдістерді пайдаланып, эмоцияға байланысты жауаптарды шектеулі өлшемдерге бейімдеуге тырысады. Мұндай әдістер эмоцияларды тәжірибелер арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды қамтитын негізгі өлшемдерге дейін тоғыстыруға ұмтылады. Көбінесе факторлық талдау арқылы анықталатын алғашқы екі өлшем – валенттілік (тәжірибе қаншалықты жағымсыз немесе жағымды сезіледі) және белсенділік (тәжірибе қаншалықты күшті немесе әлсіз сезіледі). Бұл екі өлшемді 2D координаттық картада көрсетуге болады. Негізгі әсер эмоцияның жалғыз құрамдас бөлігі деп есептелмейді, бірақ эмоцияға оның гедонистік және сезімдік энергиясын беруге арналған. Коуэн мен Келтнер қысқа бейнероликтерден туындаған эмоциялық күйлерді талдау үшін статистикалық әдістерді қолданып, 27 түрлі эмоциялық тәжірибені анықтады: құрмет, құлшыну, эстетикалық бағалау, әдемілік, ашу, алаңдаушылық, ғибадат, ұят, жалықтыру, тыныштық, шатасу, құштарлық, жирену, эмпатиялық ауырсыну, баурау, қызығушылық, қорқыныш, үрей, қызығушылық, қуаныш, ностальгия, жеңілдік, романтика, қайғы, қанағат, жыныстық құштарлық және таңғалу.

Қазіргі заманға дейінгі тарих

Буддизмде эмоциялар бір нәрсені тартымды немесе жағымсыз деп қарағанда туындайды. Адамдарды тартымды нәрселерге итермелейтін және жағымсыз немесе зиянды нәрселерден алшақтатуға мәжбүрлейтін сезімдік бейімділік бар; нәрсені иеленуге ұмтылыс (ашкөздік), оны жоюға тырысу (ашу), одан қашу (қорқыныш), оған үнсіздік тану немесе алаңдау (жайсыздық) және т.б. Стойктердің теориясында, қалыпты эмоциялар (көңіл көтеру және қорқыныш сияқты) "жақсы" немесе "жаман" екенін дұрыс бағаламаудан туындайтын иррационалдық күйреулер ретінде сипатталады. Керісінше, дана адамдарда "жақсы" мен "жаманды" дұрыс бағалаудан туындайтын "жақсы эмоциялар" (қуаныш және сақтық сияқты) пайда болады. Аристотель эмоциялардың ізгіліктің маңызды бөлігі екеніне сенген. Аристотельдік көзқарас бойынша, барлық эмоциялар (күштер деп аталады) құштарлықтарға немесе қабілеттерге сәйкес келеді. Орта ғасырларда Аристотельдік көзқарас, әсіресе, схоластика және Томас Аквинский қабылдап, одан әрі дамытты. Ежелгі Қытайда, шамадан тыс эмоциялар циге зиян келтіреді деп есептелді, ал ол өз кезегінде, маңызды органдарға нұқсан келтіреді. Гиппократ танымал еткен төрт юмор теориясы, медицинадағыдай, эмоцияны зерттеуге де үлкен үлес қосты. 11-ғасырдың басында Авиценна эмоциялардың денсаулыққа және мінез-құлыққа тигізетін әсері туралы теория ұсынды, соның нәтижесінде эмоцияларды басқару қажеттігін атап өтті. Жаңа замандағы эмоция туралы көзқарастар Рене Декарт, Никколо Макиавелли, Барух Спиноза, Томас Гоббс және Дэвид Юм сияқты философтардың еңбектерінде қалыптасты. 19-ғасырда эмоциялар бейімделуші деп есептелді және эмпирикалық психиатриялық тұрғыдан жиі зерттелді.

Батыс теологиясы

Христиандық көзқарас эмоциялардың адамзаттың теистік шығу тегіне негізделгенін болжайды. Адамдарды жаратқан Құдай, оларға эмоцияларды сезіну және эмоциялық түрде өзара әрекеттесу қабілетін сыйлады. Киелі кітапта Құдайдың сезімтал және эмоцияларын білдіретін тұлға екені айтылған. Денелік көзқарас эмоциялардың ошағын физикалық денеде деп қараса, христиандық эмоциялар теориясы денеді эмоцияларды сезіну және білдіру үшін платформа ретінде қарастырады. Сондықтан, эмоциялардың өзі адамнан, яғни "imago dei" немесе Құдайдың бейнесінен туындайды. Христиандық ой-өрісінде эмоцияларды ақылға салып ойлау арқылы бақылауға болады. Ал, осы ақылға салып ойлау, ой жасаған Құдайды еске түсіреді. Адам өміріндегі эмоциялардың мақсаты Құдайдың Өзіне және жаратылысқа қуануға шақыруында жиынтықталады, сондықтан адамдар эмоциялардан ләззат алып, олардан пайда көруі және мінез-құлқына күш беру үшін оларды пайдалануы керек.

19 ғасыр

Эволюциялық теориядан эмоцияларға қатысты көзқарастар 19 ғасырдың ортасы мен соңында Чарльз Дарвиннің 1872 жылы жарық көрген "Адам және жануарлардағы эмоциялардың білінуі" кітабымен қадамдасты. Дарвин эмоциялардың адамдар үшін эволюциялық мақсаты жоқ екенін, олардың қарым-қатынас құралы ретінде де, тірі қалуға көмектесу ретінде де пайдалы емес екенін айтты. Дарвин эмоциялардың ұрпақтан ұрпаққа қалыптасқан белгілердің мұрагерлігі арқылы дамығанын негіздеді. Ол сөзсіз тілді зерттеудің әртүрлі әдістерін жасады, соның нәтижесінде кейбір эмоциялардың мәдениеттер арасында ортақтығы бар деген қорытындыға келді. Дарвин сондай-ақ жануарларда кездесетін эмоциялардың гомологтық түрлерін сипаттады. Бұл эмоцияларды жануарлар арқылы зерттеуге және эмоцияның нейрондық негіздерін анықтауға негіз салды.

Қазіргі заманғы

Эволюциялық психология спектріндегі заманауи көзқарастар негізгі эмоциялар мен әлеуметтік эмоциялардың ата-бабалар ортасында пайдалы болған (әлеуметтік) мінез-құлықты ынталандыру үшін қалыптасқанын көрсетеді. Эмоция – кез келген адамның шешім қабылдау және жоспарлау процесінің маңызды бөлігі, ал ақыл мен эмоция арасындағы дәстүрлі айырмашылық көрінетіндей анық емес. Пол Д. Маклин эмоцияның бір жағынан инстинктивті реакциялармен, екінші жағынан абстрактілі ойлаумен күресетінін айтады. Нейросуреттеудің мүмкіндіктерінің артуы мидың эволюциялық тұрғыдан көне бөліктерін зерттеуге жол ашты. Осы перспективалар негізінде 1990 жылдары Джозеф Е. Ледукс және Антонио Дамасио неврологиялық маңызды жаңалықтарға қол жеткізді. Мысалы, «Декарттың қатесі» кітабында сипатталған вентромедиалдық префронталды қабықша зақымдалған пациенттің жанды зерттеуінде Дамасио эмоциялық физиологиялық қабілеттің жоғалуының нәтижесінде пациенттің рационалды түрде бағалау мүмкіндігіне қарамастан шешім қабылдау қабілетінен айырылғанын көрсетті. Физиологиялық эмоцияларға жасалған зерттеулер эмоция мен рационалдылықты қарама-қарсы күштер ретінде қарастырудан заманауи нейроғылымды бас тарттырды. Ежелгі гректердің сезімсіз ақыл-ойынан өзгеше, эмоциялардың нейроғылымы эмоцияның интеллектпен ажырамас байланыста екенін көрсетеді. Әлеуметтік эмоцияларды зерттеу жануарлар мен адамдардың дене тілі сияқты эмоциялардың физикалық білінуіне де назар аударады (әсер көрсетуге қараңыз). Мысалы, өшпенділік жеке тұлғаға зиян келтіргендей көрінеді, бірақ ол адамның беделін қорқыныш тудыратын тұлға ретінде қалыптастыра алады.

Соматикалық теориялар

Сезімнің соматикалық теориялары эмоциялар үшін дене жауаптарының, когнитивтік түсіндірулер емес, маңызды екенін айтады. Мұндай теориялардың алғашқы қазіргі заманғы нұсқасы 1880 жылдары Уильям Джеймстен шықты. Теория 20 ғасырда бұрынғы ықпалын жоғалтты, бірақ соңғы кезде, негізінен Джон Т. Качиоппо, Антонио Дамасио, Джозеф Е. Ледукс және Роберт Зайонк сияқты теоретиктердің неврологиялық деректерге сүйенуі арқасында қайтадан танымал болды.

Джеймс Ланге теориясы

1884 жылы Уильям Джеймс өзінің мақаласында сезімдер мен эмоциялар физиологиялық құбылыстардан кейін туындайды деп мәлімдеді. Оның теориясында Джеймс, ол "қоздырғыш факт" деп атаған нәрсенің қабылдауы тікелей "эмоция" деп аталатын физиологиялық жауапқа әкелетінін ұсынды. Эмоциялық тәжірибелердің әртүрлі түрлерін түсіндіру үшін Джеймс, стимулдар автономды нерв жүйесінде белсенділікті тудырады, ал ол өз кезегінде мида эмоциялық сезімді құрайды деп болжады. Даниялық психолог Карл Ланге шамамен сол уақытта ұқсас теория ұсынғандықтан, бұл теория Джеймс-Ланге теориясы деп танылды. Джеймс жазғандай, "денедегі өзгерістердің сезілуі – эмоцияның өзі". Джеймс одан әрі былай деді: "Біз қайғырып жылаймыз, ашуланып ұрамыз, қорқып дірілдейміз, себебі біз қайғылымыз, ашулымыз немесе қорқыныштымыз, сол себепті жылаймыз, ұрамыз немесе дірілдейміз". Кейбір адамдар эмоциялар белгілі бір эмоционалдық әрекеттерге бастайды деп ойлауы мүмкін, мысалы, "Мен қайғылы болғандықтан жылаймын" немесе "Мен қорқып қаштым". Джеймс-Ланге теориясының мәселесі – себеп-салдар байланысы (дене күйлері эмоцияларды тудырады және бұл априорлық), эмоциялық тәжірибеге дене күйлерінің әсері емес (бұл биологиялық кері байланыс зерттеулерінде және денелену теориясында бүгінгі күнге дейін талқыланып келеді). Түпнұсқалық түрінде көбінесе қабылданбаса да, Тим Далглиш қазіргі заманғы нейробиологтардың көпшілігі Джеймс-Ланге эмоциялар теориясының құрамдас бөліктерін қабылдағанын айтады. Джеймс-Ланге теориясы әлі де маңызды. Оның ең басты үлесі – эмоциялардың денеде жүзеге асуына назар аудару, әсіресе эмоциялардың денелік серіктес өзгерістері олардың сезілу қарқындылығын өзгерте алатындығы туралы аргумент. Көптеген қазіргі заманғы нейробиологтар дене кері байланысы эмоциялық тәжірибені реттейтін Джеймс-Ланге теориясының өңделген нұсқасын қолдайды. (583 бет)

Каннонның Бард теориясы

Уолтер Брэдфорд Кэннон физиологиялық жауаптар эмоцияларда маңызды рөл атқаратынымен келісті, бірақ физиологиялық жауаптар ғана субъективті эмоциялық сезімді түсіндіре алмайды деп ойлады. Оның пікірінше, физиологиялық реакциялар тым баяу және көбінесе сезілмейтін, сондықтан эмоцияның салыстырмалы түрде жылдам және күшті субъективті түйсігін түсіндіре алмайды. Ол сондай-ақ эмоциялық сезімдердің байлығы, әртүрлілігі және уақыт бойынша өрбуі физиологиялық реакциялардан туындамайды, олар көбінесе ерекшеленбес күресу немесе қашу реакцияларын көрсетеді деп санады. Бұл теорияның іс жүзіндегі мысалы: эмоцияны оятушы оқиға (мысалы, жылан) бірден физиологиялық жауапты және эмоцияның саналы сезімін тудырады. Филип Бард осы теорияны жануарларға жасаған зерттеулері арқылы дамытты. Бард сезімдік, қозғалыс және физиологиялық ақпараттың барлығы диэнцефалон (әсіресе таламус) арқылы өтуі керек екенін анықтады, содан кейін ғана одан әрі өңделеді. Сондықтан Кэннон сезімдік оқиғалардың саналы сезімді тудырудан бұрын физиологиялық реакцияны тудыруы анатомиялық тұрғыдан мүмкін емес екенін, ал эмоциялық стимулдар эмоцияның физиологиялық және сезімдік аспектілерін бір мезгілде тудыруы керек екенін де дәлелдеді.

Танымдық теориялар

Екі факторлық теория қазір танымды қамти отырып, бірнеше теориялар эмоцияның тууы үшін бағалау, тұжырымдау немесе ойлар түріндегі танымдық қызметтің толыққанды қажет екенін айта бастады. Эмоцияның танымдық теориялары эмоциялардың жеке адамдардың жағдайларды қалай түсіндіріп, бағалайтынына байланысты қалыптасатынын баса көрсетеді. Бұл теориялар:

Оқиғалардың маңыздылығын бағалаудағы танымдық бағалаудың ролі. Эмоциялардың субъективтілігі және жеке ерекшеліктердің ықпалы. Эмоционалдық тәжірибені танымдық белгілеу. Танымдық процестер, физиологиялық реакциялар және жағдайлық факторлардың ықпалымен қалыптасатын эмоциялық жауаптардың күрделілігі. Бұл теориялар эмоциялардың автоматты реакция емес, танымдық түсіндірулердің, физиологиялық жауаптардың және әлеуметтік контекстің өзара әрекеттесуінің нәтижесі екенін мойындайды. Философиядағы көрнекті өкіл – Роберт С. Соломон (мысалы, "Күштер, эмоциялар және өмір мағынасы", 1993). Соломон эмоциялар – бұл үкімдер дейді. Ол когнитивизмге қатысты "стандартты қарсылық" деп атаған тұжырымға жауап беретін, терең ойларға толы көзқарасты ұсынды, яғни бір нәрсенің қорқынышты екендігі туралы үкім эмоциямен немесе эмоциясыз қабылдануы мүмкін, сондықтан үкім эмоциямен теңестірілмейді.

Сезімге қатысты көзқарас

Пауль Э. Гриффитс пен Андреа Скаррантино ұсынған эмоцияға қатысты жағдайлық көзқарас, психологиядағы ситуационизм бағытына сүйене отырып, эмоцияның дамуы мен оны білдіруде сыртқы факторлардың маңыздылығын баса көрсетеді. Бұл теория эмоция туралы когнитивистік және нео-Джеймс теорияларынан ерекшеленеді, себебі олар эмоцияны толығымен ішкі процесс деп қарастырады, ал қоршаған орта эмоцияға тек ынталандырушы ретінде әсер етеді. Керісінше, эмоцияға қатысты ситуационисттік көзқарас эмоцияны организмнің қоршаған ортаны зерттеуінің және басқа организмдердің реакцияларын бақылауының нәтижесі ретінде қарастырады. Эмоция әлеуметтік қарым-қатынастардың эволюциясын қозғаушы күш ретінде әрекет етеді, басқа организмдердің мінез-құлқына бағыт беру үшін сигнал қызметін атқарады. Кейбір жағдайларда эмоцияның білдірілуі (ерікті де, ерікті емес те) түрлі организмдер арасындағы өзара әрекетте стратегиялық қадам ретінде қарастырылуы мүмкін. Эмоцияға қатысты жағдайлық көзқарас тұжырымдамалық ойдың эмоцияның құрамдас бөлігі емес екенін мәлімдейді, өйткені эмоция – бұл әлеммен шеберлікпен қарым-қатынас жасауға бағытталған, іс-қимылға негізделген форма. Гриффитс пен Скаррантино бұл көзқарас фобияларды, сондай-ақ нәрестелер мен жануарлардың эмоцияларын түсінуге көмектесетінін ұсынды.

Генетика

Сезімдер әлеуметтік өзара әрекеттесулер мен қарым-қатынастарды қозғауға қабілетті, сондықтан олар негізгі физиологиямен, әсіресе стресс жүйелерімен тікелей байланысты. Бұл маңызды, себебі эмоциялар стресске қарсы кешенмен байланысты, окситоцин байланыс жүйесімен, ол байланыс құруда маңызды рөл атқарады. Эмоционалды фенотиптік темпераменттер күрделі әлеуметтік жүйелерде әлеуметтік байланыс пен бейімделуге әсер етеді. Осы сипаттамалар басқа түрлер мен таксондармен ортақ және гендердің әсерінен және олардың үздіксіз берілуінен туындайды. ДНҚ тізбегі жасушаларды құрайтын ақуыздарды құрастыру жоспарын ұсынады. Зиготалар ата-аналық ұрық жасушаларынан генетикалық ақпаратты қажет етеді, ал әрбір түр пайда болу оқиғасында ата-бабасының тірі қалуына және сәтті көбеюіне мүмкіндік берген мұралық белгілер, ұрпаққа пайдалы болуы мүмкін жаңа белгілермен бірге беріледі. Қазіргі адамдар мен шимпанзелерге әкелген эволюциялық тармақтар бөлінгеннен бері бес миллион жыл ішінде олардың генетикалық материалының шамамен 1,2% ғана өзгерген. Бұл бізді шимпанзелерден ажырататын барлық нәрсе, соның ішінде біздің мінез-құлқымыз, осы өте аз ДНК мөлшерінде кодталған болуы керек дегенді білдіреді. Жануарлардың мінез-құлқын зерттейтін студенттер генге тәуелді мінез-құлық фенотиптерінің тек түр ішіндегі мысалдарына ғана тапқан. Суырлар (Microtus spp.) түрінде вазопрессин рецепторының генінде әлеуметтік ұйымдастыру мен жұптасу жүйесіндегі түрлердің маңызды айырмашылықтарына сәйкес келетін шағын генетикалық айырмашылықтар анықталды. Мінез-құлықтағы айырмашылықтарға тағы бір мысал – сөйлеу мен тілді басқаратын нейрондық тізбеге қатысатын FOCP2 гені. Адамдардағы қазіргі түрі шимпанзелерден бірнеше мутациямен ғана ерекшеленеді және қазіргі адамдар пайда болғанға дейін шамамен 200 000 жылдан бері сақталған. Сөйлеу, тіл және әлеуметтік ұйым – эмоциялардың негізін құрайды.

Нейробиологиялық түсіндірме

Нейробиологиялық зерттеулерде лимбикалық жүйенің картасы жасалғанда, адам эмоциясының нейробиологиялық түсіндірмесі – сүтқоректілер миының лимбикалық жүйесінде ұйымдастырылған жағымды немесе жағымсыз психикалық күй. Егер эмоцияны тіршілік етуге реакция жасайтын жорғалаулылардың реакциясынан ажыратып қарасақ, онда эмоциялар жалпы омыртқалы жануарлардың ояну үлгілерінің сүтқоректілердегі дамуы болып табылады. Онда нейрохимиялық заттар (мысалы, дофамин, норадреналин және серотонин) мидың белсенділік деңгейін жоғарылатып немесе төмендетеді, бұл дене қозғалыстары, ишаралар мен дене күйінен көрінеді. Эмоциялар феромондар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін (қорқынышқа қараңыз). Мысалы, махаббат сезімі сүтқоректілер миының палеоцирктілерінің (әсіресе, cingulate қабығының (немесе gyrus) модульдері) көрінісі болып табылады, олар ұрпақты күтуге, тамақтандыруға және күтім жасауға көмектеседі. Палеоциклдер – сөйлеуге арналған қабықшалық схемалар пайда болғанға дейін қалыптасқан денелік өрнектерге арналған нейрондық платформалар. Олар алдыңғы мидағы, ми сабасы мен жұлынның жүйке жасушаларының алдын ала құрылған жолдарынан немесе желілерінен тұрады. Қорқыныш пен алаңдаушылық сияқты басқа да эмоциялар, бұрын мидың ең алғашқы бөліктерінде (сабасында) пайда болады деп есептелген және мінез-құлықтың ұрысу немесе қашу реакциясымен байланысты болған, қауіп туындағанда қорғаныс мінез-құлқының бейімделу көрінісі ретінде де қарастырылады. Blanchard және тағы басқалар (2001) қорғаныс мінез-құлқының ұқсас үлгісін тудыратын белгілі бір ынталандырулар мен жағдайлардың адам мен адам емес сүтқоректілердегі қауіпке реакциясындағы байланысын анықтады. Потенциалды қауіпті ынталандырулар ұсынылғанда, бұрынғы ойды (гиппокамп, таламус және т.б.) белсендіретін қосымша ми құрылымдары жұмыс істейді. Осылайша, миндалинаға қауіпті ынталандыруларға жауап беретін нейротрансмиттерлерге негізделген мінез-құлық деректерін үйлестіруде маңызды рөл беріледі. Миндалинаның осы биологиялық функциялары тек "қорқыныш кондиционируімен" және "жағымсыз ынталандыруларды өңдеумен" ғана шектелмейді, сонымен қатар миндалинаның басқа компоненттерінде де кездеседі. Сондықтан, миндалинаны адам мен адам емес сүтқоректілердегі қауіпті жағдайлардағы мінез-құлықтың әлеуетті жауаптарын түсінудің маңызды құрылымы деп санауға болады. Жорғалаулылардың қозғалыс орталықтары көру, есту, сезу, химиялық, гравитациялық және қозғалыс сезімдеріне алдын ала белгіленген дене қозғалыстарымен және бағдарламаланған дене күйімен жауап береді. Түнгі өмірге бейімделген сүтқоректілер пайда болғанда, иіс сезу көруді басты сезім ретінде ығыстырды, және иіс сезімінен туындаған жаңа жауап беру жолы пайда болды, ол сүтқоректілердің эмоциясы мен эмоциялық жадына айналды деп саналады. Сүтқоректілер миы иіс сезуге түнде сәтті болу үшін көп күш жұмсады – осы себепті сүтқоректілердің миындағы иіс сезу лобтары жорғалаулылардың миындағыдан пропорционалды түрде үлкен. Осы иіс жолдары біртіндеп біздің лимбикалық миымызға айналған нейрондық жоспарды қалыптастырды. Джеймс Папез (1937) және Пол Д. Маклин (1952) эмоцияның мидың орталық бөлігінде орналасқан лимбикалық жүйе деп аталатын құрылымдар тобымен байланысты екенін ұсынды, оған гипоталамус, cingulate қабығы, гиппокамп және басқа құрылымдар кіреді. Соңғы зерттеулер лимбикалық құрылымдардың кейбіреулері эмоциямен тікелей байланысты емес екенін көрсетті, ал лимбикалық емес құрылымдардың эмоционалдық маңыздылығы жоғары екені анықталды.

Алдыңғы бет қабығы

Оң көзқарас тудыратын тітіркендіргіштер сол жақ префронтальды қабықты белсендіретінін көрсететін мол дәлел бар. Егер тартымды тітіркендіргіштер мидың бір аймағын таңдап белсендіре алса, онда логикалық тұрғыдан алғанда, керісінше де орын алуы керек – мидың сол аймағының таңдап белсендірілуі тітіркендіргіштің оң бағалануына әкелуі тиіс. Бұл орташа тартымды визуалды тітіркендіргіштер үшін көрсетілді және теріс тітіркендіргіштерді де қамти отырып, қайталанды және кеңейтілді. Префронтальды қабықтағы эмоцияға қатысты екі нейробиологиялық модель қарама-қарсы болжамдар жасады. Валенттілік моделі ашудың, яғни жағымсыз эмоцияның, оң жақ префронтальды қабықты белсендіретінін болжады. Бағыт моделі ашудың, яғни жақындасу эмоциясының, сол жақ префронтальды қабықты белсендіретінін болжады. Екінші модель қолдау тапты. Бұл, алайда, префронтальды қабықтағы жақындасудың керісіншесін қалай сипаттаған дұрыс деген сұрақты ашық қалдырды: қашықтау (бағыт моделі), қозғалмай тұрып күш көрсету және қарсылық (қозғалыс моделі), әлде қозғалмай пассивтілікпен берілу (әрекетке бейімділік моделі) ме? Іс-әрекетке бейімділік моделін (оң жақ префронтальды белсенділікке байланысты пассивтілік) ұялу және мінез-құлықты шектеу туралы зерттеулер қолдайды. Төрт модельдің де бәсекелес гипотезаларын сынаған зерттеулер де әрекетке бейімділік моделін қолдады.

Гомеостаздық/алғашқы эмоция

2003 жылы Бад Крейг ұсынған тағы бір неврологиялық тәсіл эмоциялардың екі класын ажыратады: қоршаған ортаның стимулдарымен шақырылатын махаббат, ашу және қорқыныш сияқты "классикалық" эмоциялар, және дене күйлерінен туындайтын, назарды талап ететін "гомеостатикалық эмоциялар" – мысалы, ауырсыну, аштық және шаршау, бұл эмоциялар дененің ішкі ортасын идеалды күйде ұстауға бағытталған мінез-құлықты (осы мысалдарда қашқылау, тамақтану немесе демалу) ынталандырады. Дерек Дентон соңғыларын "алғашқы эмоциялар" деп атайды және оларды "инстинкттердің субъективті құрамы ретінде анықтайды, ал инстинкттер – генетикалық тұрғыдан бағдарламаланған мінез-құлық үлгілері, олар гомеостазды қамтамасыз етеді. Олар шөлдеу, ауаға деген құштарлық, тамаққа деген аштық, ауырсыну және нақты минералдарға деген қажеттіліктерді қамтиды. Алғашқы эмоцияның екі құрамдас бөлігі бар: аса күшті болғанда үстемдік ете алатын нақты сезім және толыққанды әрекет арқылы қанағаттануға бағытталған қызығушылық."

Жаңадан пайда болған түсіндірме

Кейбір зерттеушілер эмоцияларды тек әлеуметтік және танымдық салаларда ғана қалыптасатынын (туындайтынын) айтады, бұл биологиялық мұрагерлік ерекшеліктерді тікелей білдірмейді. Джозеф Ледукс адамның уақыт өте дамыған қорғаныс жүйесі мен қорқыныш және үлкен қысылыс сияқты эмоциялардың арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ол миндаль безінің белгілі бір себепке байланысты (мысалы, жыланды көргендегі туа біткен реакция) гормондар шығаратынын, бірақ "кейін біз оны танымдық және саналы процестер арқылы толықтырамыз" деді. Ол осы көзқарасты "құрастырылған эмоциялар теориясы" деп атады.

Тәртіптік тәсілдер

Көптеген түрлі салалар эмоцияларды зерттейді. Гуманитарлық ғылымдар эмоциялардың психикалық процестердегі, аурулардағы және нейрондық механизмдердегі рөлін зерттейді. Психиатрияда эмоциялар адамның психикалық ауруларын зерттеу және емдеу бөлігі ретінде қарастырылады. Медбикелік эмоцияларды адамға толыққанды денсаулық сақтауды ұсыну тұрғысынан зерттейді. Психология эмоцияларды ғылыми көзқараспен психикалық процестер мен мінез-құлық ретінде қарастырады, сондай-ақ физиологиялық және неврологиялық процестерді зерттейді, мысалы, когнитивті-мінездік терапия. Нейроғылымның әлеуметтік нейроғылым және әсерлі нейроғылым салаларында ғалымдар эмоцияның нейрондық механизмдерін зерттейді, нейроғылымды психологиялық тұлға, эмоция және көңіл-күй зерттеуімен біріктіре отырып. Тіл білімінде эмоцияның айқындалуы дыбыстардың мағынасын өзгерте алады. Білім беруде эмоциялардың оқуға қатысты рөлі зерттеледі. Әлеуметтік ғылымдар көбінесе эмоцияны адам мәдениетінде және әлеуметтік өзара әрекеттесте ойнайтын рөлі тұрғысынан зерттейді. Әлеуметтануда эмоциялар адам қоғамында, әлеуметтік үлгілерде және өзара әрекеттесте, мәдениетте атқаратын рөлі зерттеледі. Антропологияда, яғни адамзатты зерттеуде ғалымдар этнографияны контексттік талдаулар және әртүрлі мәдениеттердегі адам қызметін салыстыру үшін қолданады. Антропологияның кейбір зерттеулері адам қызметіндегі эмоциялардың рөлін қарастырады. Коммуникацияны зерттеу саласында сыншыл ұйымдық ғалымдар эмоциялардың ұйымдардағы рөлін менеджерлер, қызметкерлер және тіпті клиенттер тұрғысынан зерттеді. Ұйымдардағы эмоцияға назар аудару Арли Рассел Хохшильдтің эмоционалды еңбек концепциясымен байланысты болуы мүмкін. Квинсленд университеті EmoNet электрондық пошта тізімін ұйымдастырған, бұл эмоцияны зерттеуге қатысты барлық мәселелерді талқылауға мүмкіндік беретін ғалымдар желісін ұсынады. Тізім 1997 жылдың қаңтарында құрылған және бүкіл әлемнен 700-ден астам мүшесі бар. Экономикада, тауарлар мен қызметтердің өндірісін, таратылуын және тұтынуын зерттейтін әлеуметтік ғылымда, эмоциялар кейбір микроэкономикалық салаларда сатып алу туралы шешімдерге және тәуекелді қабылдауға олардың әсерін бағалау үшін талданады. Криминологияда, қылмысты зерттеуге қатысты әлеуметтік ғылым тәсілінде ғалымдар көбінесе мінез-құлық ғылымдарына, әлеуметтануға және психологияға сүйенеді; эмоциялар криминологиялық мәселелерде, мысалы, аномия теориясы және "қатыгездік", агрессивті мінез-құлық және хулигандық туралы зерттеулерде қарастырылады. Заңда, азаматтық тәртіпті, саясатты, экономиканы және қоғамды қамтамасыз ететін құрал ретінде, адамдардың эмоциялары туралы дәлелдер көбінесе зиянды өтеу туралы талаптарда және қылмыстық істерде айыпталушыларға қарсы қудалауларда (сот процесінде, үкім шығару және мерзімінен бұрын босату кезінде айыпталушының психикалық жағдайының дәлелі ретінде) көтеріледі. Саяси ғылымда эмоциялар сайлаушылардың шешім қабылдауын талдау сияқты бірнеше салаларда зерттеледі. Философияда эмоциялар этика, өнер философиясы (мысалы, сезімдік-эмоционалдық құндылықтар, дәм және сентиментальділік мәселелері) және музыка философиясы сияқты салаларда зерттеледі (музыка мен эмоцияны да қараңыз). Тарихта ғалымдар бұрынғы іс-әрекеттерді түсіндіру және талдау үшін құжаттарды және басқа да көздерді зерттейді; тарихи құжаттар авторларының эмоционалдық жағдайы туралы болжамдар түсіндіру құралы болып табылады. Әдебиетте және кинода эмоцияны білдіру драма, мелодрама және романтика сияқты жанрлардың негізі болып табылады. Коммуникацияны зерттеуде ғалымдар эмоциялардың идеялар мен хабарларды таратудағы рөлін зерттейді. Эмоция сонымен қатар этиологияда, яғни жануарлардың мінез-құлқын ғылыми тұрғыдан зерттейтін зоология саласында адам емес жануарларда да зерттеледі. Этология - зертханалық және далалық ғылымдардың үйлесімі, экология және эволюциямен тығыз байланысты. Этологтар көбінесе бір типті мінез-құлықты (мысалы, агрессияны) бір-бірімен байланысы жоқ бірнеше жануарда зерттейді.

Сезімдер тарихы

Сезімдер тарихы соңғы кезде кең таралған тақырыпқа айналды, және кейбір ғалымдар оны сынып, нәсіл немесе жыныс сияқты талдаудың маңызды санаты деп санайды. Тарихшылар, басқа әлеуметтік ғылымдар өкілдері сияқты, эмоциялардың, сезімдердің және олардың біліну жолдарының әртүрлі мәдениеттерде және тарихи кезеңдерде әртүрліше реттелетінін жоққа шығармайды. Тарихты зерттеудің конструктивистік мектебі тіпті кейбір сезімдер мен мета-эмоциялардың, мысалы, schadenfreude, мәдениетпен ғана реттелмей, үйренілетінін алға тартады. Эмоция тарихшылары сезімдердің өзгеретін нормалары мен ережелерін анықтап, талдайды, сондай-ақ әлеуметтік, мәдени немесе саяси тарих тұрғысынан эмоциялық режимдерді, кодтарды және лексиканы зерттейді. Ал басқалары медицина, ғылым немесе психология тарихына ден қояды. Адамның белгілі бір жағдайда, белгілі бір адамдарға немесе нәрселерге қатысты сезінуі және оны көрсетуі әлеуметтік нормалар мен ережелерге байланысты, сондықтан ол тарихи тұрғыдан өзгермелі және өзгеріске бейім. Соңғы жылдары Германияда, Англияда, Испанияда, Швецияда және Австралияда бірнеше зерттеу орталықтары ашылды. Бұдан өзге, тарихи жарақаттарды зерттеу көрсетіп тұрғандай, кейбір жарақаттық эмоциялар ата-анадан баласына, тіпті екінші және үшінші буынға берілуі мүмкін, бұл ұрпақтар аралық жарақаттардың мысалы болып табылады.

Әлеуметтану

Әлеуметтануда эмоцияларды түсіндірудің кең таралған тәсілі – мәдени немесе эмоционалдық атауларды (мысалы, ашу, мақтаныш, қорқыныш, бақыт), физиологиялық өзгерістерді (мысалы, тершеңдеудің күшеюі, пульстің өзгеруі), экспрессивті бет және дене қимылдарын (мысалы, күлімсіреу, қабақты бұрыштыру, тістің көрінуі) және жағдайды бағалауды қамтитын көп өлшемді сипаттамалармен қарастыру. Бұл теорияда эмоцияларды оятудың екі маңызды факторы – күту күйлері мен санкциялар. Адамдар белгілі бір жағдайға кіргенде немесе кездесудің қалай дамитыны туралы күтулермен кездескенде, өзіне, басқаларға және жағдайға қатысты күтулер орындалған немесе орындалмаған деңгейіне байланысты әртүрлі эмоцияларды сезінеді. Адамдар сондай-ақ өзіне немесе басқаларға бағытталған оң немесе теріс санкциялар бере алады, бұл жеке тұлғаларда әртүрлі эмоционалдық тәжірибелерді тудырады. Тернер эмоция теорияларының кең ауқымын түрлі зерттеу салаларында – социология, психология, эволюциялық ғылым және нейроғылымда талдады. Осы талдау негізінде ол барлық зерттеушілердің адам нейрологиясына негізделген деп санайтын төрт эмоцияны анықтады: ашу, қорқыныш, қанағат, бақыт және көңіл көтеріңкісіздік. Бұл төрт категория негізгі эмоциялар деп аталады және зерттеушілер арасында осы негізгі эмоциялар бірігіп, күрделі эмоционалдық тәжірибелерді тудырады деген келісім бар. Тернердің теориясында бұл эмоциялар бірінші реттік өңдеулер деп аталады және олар мақтаныш, жеңіс және қызығушылық сияқты сезімдерді қамтиды. Эмоциялар әртүрлі қарқын деңгейлерінде де сезілуі мүмкін, сондықтан алаңдаушылық сезімі негізгі эмоцияның – қорқыныштың төмен қарқынды түрі, ал депрессия – жоғары қарқынды түрі. Эмоцияны қоғам мен жағдайдың нормаларына сәйкес реттеуге жиі тырысылады, бұл түрлі тұлғалардан келетін көптеген (кейде қайшы) талаптар мен күтулерге негізделген. Көптеген мәдениеттерде қыздар мен әйелдерде ашуды білдіру ұлдар мен ерлерге қарағанда көбірек мақұлданбайды (ашулы ер адамның түзетілуі керек шағымы бар, ал ашулы әйел гистериялық немесе тым сезімтал, және оның ашуы жарамсыз болып есептеледі), ал күйзеліс немесе қорқыныш білдіру ұлдар мен ерлерде қыздар мен әйелдерге қарағанда мақұлданбайды ("ер болып өмір сүр" немесе "балдыр болма" сияқты сөз тіркестерінде көрініс табады). Әлеуметтік рөлдерге байланысты күтулер, мысалы, "әйел ретінде емес, ер адам ретінде әрекет ету" және онымен байланысты "сезім ережелері" белгілі бір эмоциялардың көрінісіндегі айырмашылықтарға әсер етеді. Кейбір мәдениеттер бақытты, қайғыны немесе қызғанышты ынталандырады немесе одан аулақ жүреді, ал жиіркену сезімінің еркін білдірілуі көптеген мәдениеттерде әлеуметтік жағынан қабылдауға болмайтын нәрсе саналады. Кейбір әлеуметтік институттар белгілі бір эмоцияларға негізделген деп есептеледі, мысалы, қазіргі заманғы неке институтындағы махаббат. Мысалы, денсаулық сақтау және саяси хабарламалар сияқты жарнамаларда эмоционалдық үндеулер жиі кездеседі. Соңғы мысалдарға темекі шегуге қарсы денсаулық сақтау кампаниялары және терроризмнен қорқуды баса көрсететін саяси кампаниялар жатады. Эмоцияға социологиялық назар уақыт өте келе өзгерді. Эмиль Дюркгейм (1915/1965) Австралия аборигендері қоғамындағы тотемдік рәсімдердің мүшелері сезінген ұжымдық қызулық немесе эмоционалдық энергия туралы жазды. Ол тотемдік рәсімдер кезінде эмоционалдық энергияның жоғары деңгейі адамдарды өзінен жоғары көтеріп, оларға қасиетті заттарға табынған жоғары күштің қатысуымен екенін сезіндіргенін түсіндірді. Оның пікірінше, осындай өрбу сезімдері адамдарды қасиетті заттардың үстінен билік ететін күштердің бар екеніне сендіреді. 1990 жылдары социологтар белгілі бір эмоциялардың әртүрлі аспектілеріне және осы эмоциялардың әлеуметтік тұрғыдан маңыздылығына назар аударды. Кули (1992) үшін мақтаныш пен ұят адамдарды түрлі әлеуметтік әрекеттерге итермелейтін ең маңызды эмоциялар болды. Әр кездесуде ол бізді басқалардың қимыл-қозғалыстары мен реакциялары арқылы "көзқанаға" қарап отыруға шақырды. Осы реакцияларға байланысты біз мақтаныш немесе ұят сезінеміз, бұл белгілі бір іс-әрекет жолдарымен аяқталады. Ретцингер (1991) ашу мен ұят сезімдерімен өмір сүрген үйленген жұбайлар туралы зерттеулер жүргізді. Гоффман мен Кулидің жұмысына сүйене отырып, Шефф (1990) әлеуметтік байланыстың микросоциологиялық теориясын жасады. Әлеуметтік байланыстың қалыптасуы немесе бұзылуы адамдардың өзара әрекеттесу кезінде сезінетін эмоцияларға байланысты. Осы дамуларға байланысты Рэндалл Коллинз (2004) Дюркгеймнің тотемдік рәсімдер туралы жұмысына сүйене отырып, Гоффманның (1964/2013; 1967) күнделікті назар аударатын кездесулерге кеңейтілген өзара әрекеттесу ритуалдары теориясын жасады. Өзара әрекеттесу ритуалдары теориясына сүйене отырып, бетпе-бет өзара әрекеттесу кезінде эмоциялық энергияның әртүрлі деңгейлерін немесе қарқындылығын сезінеміз. Эмоционалдық энергия – әрекет етуге деген сенімділік сезімі және топтық жиналыстар кезінде туындайтын ұжымдық қызулықтан қуаттанғанда сезілетін батылдық. Эмоция социологиясын студенттердің сыныпта мұғалімдермен және басқа студенттермен өзара әрекеттесу кезіндегі оқу тәжірибесін түсінуге қолдануға қатысты зерттеулер көбейіп келеді (мысалы, Milne & Otieno, 2007; Olitsky, 2007; Tobin, et al., 2013; Zembylas, 2002). Бұл зерттеулер ғылым сияқты оқу пәндерін сыныптағы өзара әрекеттесу ритуалдары тұрғысынан түсінуге болады, бұл эмоциялық энергия мен эмоционалдық жағдайлардың ұжымдық күйлерін тудырады. Эмоция социологиясының өзара әрекеттесу ритуалдары дәстеттерінен басқа, басқа тәсілдер алты санаттың біріне жіктелді: Мысалы, немесе не қаламаған эмоциялардан аулақ болу үшін жағдайдан қашуға бағытталған мінез-құлқы стратегиясы (жағдай туралы ойламауға тырысу, көңілді аударуға бағытталған іс-әрекеттер және т.б.). Эмоцияның когнитивтік компоненттеріне, физикалық энергияны шығаруға немесе эмоцияның символдық қозғалыс және беттік экспрессия компоненттеріне басымдық берілгеніне байланысты психотерапияның әртүрлі мектептері эмоцияны реттеуге әртүрлі көзқарас танытады. Когнитивтік бағытталған мектептер оларды когнитивтік компоненттері арқылы қарастырады, мысалы, рационалды эмоциялық мінез-құлқы терапиясы. Тағы басқалары эмоцияға символдық қозғалыс және беттік экспрессия компоненттері арқылы көзқарас танытады (мысалы, қазіргі заманғы гештальт-терапиясында).

Мәдениеттер аралық зерттеулер

Эмоциялар туралы зерттеулер эмоциялық реакциялардағы мәдени айырмашылықтардың айқындығын және эмоциялық реакциялардың мәдениетке қатысты болу мүмкіндігін көрсетеді. Стратегиялық тұрғыда, эмоцияларға қатысты мәдениаралық зерттеулер нақты бір халықтың немесе жеке тұлғалардың психологиялық жағдайын түсіну үшін қажет. Бұл, басқа мәдениеттегі аудиторияның ағымдағы эмоционалдық жағдайын, ой-сезімін немесе мінез-құлқының себептерін түсіну қажеттігін білдіреді, бұл негізінен олардың ұлттық, саяси, әлеуметтік, экономикалық және психологиялық ерекшеліктерімен байланысты, сонымен қатар ағымдағы жағдайлар мен оқиғалардың да ықпалында болады.

Компьютерлік ғылым

2000-шы жылдары компьютерлік ғылым, инженерия, психология және нейроғылым салаларындағы зерттеулер адамның эмоциялық бітісін тануға және эмоцияларды модельдеуге арналған құрылғыларды әзірлеуге бағытталды. Компьютерлік ғылымда әсерлі есептеу – жасанды интеллектті зерттеу және дамыту саласы, ол адамның эмоцияларын танитын, түсіндіретін және өңдей алатын жүйелер мен құрылғыларды жобалаумен айналысады. Бұл компьютерлік ғылымдар, психология және когнитивтік ғылымдарды қамтитын пәраралық сала. Аталған саланың бастаулары эмоцияға қатысты алғашқы философиялық сауалдарға дейін, әсерлі есептеулерге дейін жетеді. Эмоционалдық ақпаратты анықтау пассивті сенсорлармен басталады, олар пайдаланушының физикалық жағдайы немесе мінез-құлқы туралы деректерді түсіргенде оны интерпретацияламайды. Жиналған деректер адамдардың басқалардың сезімдерін қабылдау үшін қолданатын белгілерге ұқсас. Әсерлі есептеудің тағы бір саласы – туа біткен эмоциялық қабілеттерді көрсетуге немесе эмоцияларды сенімді түрде имитациялай алатын есептеу құрылғыларын жобалау. Эмоционалды сөйлеуді өңдеу сөйлеу үлгілерін талдау арқылы пайдаланушының эмоциялық жағдайын анықтайды. Бет-әлпет және дене қимылдарының анықталуы және өңделуі детекторлар мен сенсорлар арқылы жүзеге асырылады.