Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маори термині "жердің халқы" деген мағынаны білдіреді.
Māori term meaning "people of the land"
Жаңа Зеландияда tangata whenua – бұл "жердің халқы" деп аударылатын маори термині. Ол белгілі бір ауданға тарихи құқығы бар адамдар тобына немесе жалпы маори халқына қатысты болуы мүмкін.
In New Zealand, tangata whenua is a Māori term that translates to "people of the land". It can refer to either a specific group of people with historical claims to a district, or more broadly the Māori people as a whole.
Этимология
Уильямстың маори тілінің анықтамалық сөздігінде тангата "адам" немесе "адамзат" дегенді білдіреді, ал tāngata (үстінде макрондалған "ā" белгісі бар) көпше түрі болып, "халық" дегенді білдіреді. Макронасыз тангата бірегей есімдікке ие топқа сілтеме жасағанда "халық" деген мағынаны да білдіруі мүмкін. Whenua сөзі "жер" және "плацента" деген екі мағынаны да білдіреді (қайтадан Уильямсқа сілтеме жасаймыз, ол бес анықтама келтіреді). Бұл ежелгі австронезиялық сөз, Малайя-Полинезия әлеміндегі сөздермен байланысты: малай тіліндегі benua (қазір "континент" дегенді білдіреді), висайя тіліндегі *banwa және Рапа Нуи тіліндегі henua; түпкілікті түрде прото-австронезиялық *banua сөзінен шыққан. Еуропалық ойлау жүйесінде адамдар жерге ие болады, ал маори көзқарасында жер халыққа ана ретінде қарастырылады. Жермен қарым-қатынас, ұрық пен плацента арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас. Сонымен қатар, маори дәстүрлерінде жаңа туған баланың ішек асын ата-бабаларының жеріне жерлеумен байланысты ритуалдар бар, бұл whenua сөзінің "жер" және "плацента" екі мағынасын одан да анық көрсетеді.
According to Williams' definitive Dictionary of the Māori Language, tangata means "man" or "human being", whilst tāngata (with the macronated "ā") is the plural, and means "people". Tangata—without the macron—can also mean "people" in reference to a group with a singular identity. Whenua means both "land" and "placenta" (again referencing Williams, who lists five definitions). It is an ancient Austronesian word with cognates across the Malayo Polynesian world, from Malay benua (now meaning "continent"), Visayan *banwa and to Rapa Nui henua; ultimately from Proto Austronesian *banua. Unlike European thought, wherein people own land, in the Māori worldview the land is regarded as a mother to the people. The relationship to land is not dissimilar to that of the foetus to the placenta. In addition, there are certain Māori rituals involving burying the afterbirth of a newborn in ancestral land, which may further illustrate the word whenua meaning both "land" and "placenta".
Контексті
Тұқымдық шығу тегі мен жер иелігі тұрғысынан алғанда, тангата венуа – бұл ауданның жерін алғаш қоныстанған халықтан тараған адамдар; мана кейінірек келгендерде де болуы мүмкін. Белгілі бір мараеде тангата венуа – марае иелері, манухириден (қонақтардан) ерекшеленеді. Мараедегі қарсы алу рәсімінен кейін, қонақтарға уақытша, құрметті тангата венуа мәртебесі берілуі мүмкін, тіпті рәсімдер жалғасқанда жергілікті тұрғындар ретінде қатысуға шақырылуы да мүмкін. Тангата венуа сонымен қатар Жаңа Зеландия ағылшын тілінде нақты құқықтық мәртебеге ие терминге айналды.
In the context of tribal descent and ownership of land, tangata whenua are the people who descend from the first people to settle the land of the district; the mana may reside with later arrivals. At a particular marae, the tangata whenua are the owners of the marae, in contradistinction to the manuhiri (guests). After the welcoming ceremony on a marae, the guests may be afforded the temporary, honorary status of tangata whenua, and may even be invited to participate as locals as the ceremonies continue. Tangata whenua has also become a New Zealand English term with specific legal status.
Заң және әдет-ғұрып
Жаңа Зеландияның түпкілікті халқы туыстық байланыстардың үш деңгейіне бөлінеді, олар дәстүрлі билеу жүйесінің негізін құрайды.
The indigenous peoples of New Zealand may be divided into three levels of kinship, on which traditional governance was based.
Ухануау
Ең кіші деңгейі, ванау, батыстықтардың пікірінше, ұзартылған отбасы, мүмкін, ортақ бір атадан немесе әжеден тараған. Дәстүр бойынша ванау ортақ тамақ қоймасына ие болар еді (құстарды аулау және өсімдіктерді жинау немесе өсіру үшін орман немесе тоғай, ал балық, моллюскалар және басқа да теңіз өнімдерін жинау үшін теңіздің, өзеннің немесе көлдің бір бөлігі). Бұл тамақ қоймалары қатаң қорғалатын: егер бір отбасының ресурстары өсіп келе жатқан ванауды асырауға жеткіліксіз болса, көрші тайпамен соғыс тууы мүмкін.
The smallest level, whānau, is what Westerners would consider the extended family, perhaps descended from a common great grandparent. Traditionally a whānau would hold in common their food store (their forest or bush for hunting birds and gathering or growing plant foods, and a part of the sea, a river or a lake for gathering eels, fish, shellfish, and other seafood). These food stores were fiercely protected: when one's resources could no longer support a growing whānau, war with a neighbouring tribe might eventuate.
Хапу
Келесі деңгей, хапу (кіші тайпа) – бірнеше байланысты ванаулардың тобы, және дәстүрлі түрде негізгі басқару бірлігі болып табылды. Соғыс кезінде, және сыртқы тайпалармен келіссөздерде шешім қабылдау қажет болғанда, ванау басшылары жиналатын, хапу ұжымдық шешімдер қабылдайтын.
The next level, hapū (sub tribe), is a group of several related whānau, and was traditionally the primary governance unit. In war, and when decisions needed to be made in negotiations with outside tribes, whānau leaders would gather and the hapū would make collective decisions.
Иви
Бірнеше (немесе көптеген) хапу өздерінің ата-тегін, әдетте еркек желісі арқылы, белгілі бір вакаға – мұхитты кезіп жүрген каноэға дейін, сол тайпаның ортақ ата-бабалары Аотеароа Жаңа Зеландияға келгенге дейін жеткізе алады, және осы біріктірілген деңгей иви деп аталады. Британдықтар келгенге дейін iwi басқару бірлігі болған жоқ, бірақ басқа нәрселермен қатар, туыстық және ортақтық байланысты орнатудың бір жолы болды – шартты түрде "кім кім" сияқты. Мысалы, бір топ екінші топқа келген кезде "поухири" рәсімінде сәлемдесудің бір бөлігі болып табылады. Дегенмен, британдық және кейіннен Жаңа Зеландия заңдары бойынша, iwi көбінесе заңды түрде танылған ұйымға айналады, ал Уайтанги шарты бойынша бұл ұйымдар tangata whenua ретінде танылған жағдайда, Жаңа Зеландия заңнамасымен арнайы құқықтар мен міндеттерге ие болады. Iwi белгілі бір географиялық аймақпен байланысын дәлелдеуі керек, және егер бұл ұлттық немесе жергілікті билік тарапынан мойындалса, олар заңды tangata whenua мәртебесін алады. (Кейбір аймақтарда бірнеше топ tangata whenua мәртебесіне ие болуы мүмкін, бұл процесті күрделендіруі мүмкін). Мысалы, аумақтық басқаруға ірі жылжымайтын мүлік құрылысын салу туралы ұсыныс жасалған кезде, tangata whenua-мен кеңесу міндетті, бірақ "кеңесу" фактісі ғана tangata whenua-ның пікірінің міндетті түрде ескерілетінін білдірмейді. Сүйектер табылған жағдайда, tangata whenua өкілдерін шақыру керек. Бұл сияқты заңмен бекітілген талаптарға қоса, адам жерді киялауды қалағанда немесе кенеттен қайтыс болғанда, tangata whenua-ның ақсақалдарынан (kaumātua немесе tohunga) тазалау рәсімін орындауды сұрауы мүмкін.
Several (or many) hapū can trace their ancestry, usually on the male line, back to a particular waka, the ocean going canoe upon which the common ancestors of that tribe arrived in Aotearoa New Zealand, and this unified level is called the iwi. Until the British arrived, the iwi was not a governance unit, but was, among other things, a way to establish kinship and commonality—a kind of "who's who". For example, it is part of the formal greeting ceremony of "pōwhiri" when one group visits another. However, under British and subsequent New Zealand law, typically an iwi forms itself into a legally recognised entity, and under the Treaty of Waitangi these entities are accorded special rights and obligations under New Zealand law, when they are recognised as tangata whenua. Iwi must have a provable relationship with a specific area of geography, and if this is acknowledged by the national or local authority, they become the legal tangata whenua. (Some areas may have several groups given tangata whenua status, which can make the process more complex). When, for example, a major real estate development is proposed to the territorial authority, the tangata whenua must be consulted, although the mere fact that "consultation" take place does not mean that the views of the tangata whenua will necessarily be listened to. When bones are found, the tangata whenua are supposed to be called. In addition to these sorts of legally mandated requirements, when a person wishes to have land blessed, or when a sudden death occurs, an elder (kaumātua or tohunga) of the tangata whenua may be asked to perform a cleansing ritual.
Тангата тирити
Танга таунь ұғымы кейде "танга тирити" – сөзбе-сөз "Келісім халқы" дегенмен қарама-қайшы келеді. Бұл термин Уайтанги келісімі арқасында елде тұратын, жергілікті емес жаңазеландиялықтарды білдіреді. Кейбіреулер оны "пакеха" терминімен жақын деп санайды (бірақ міндетті түрде синоним емес), алайда Ұлыбритания және кейін Жаңа Зеландия монархтарының ықпалымен келген халықтардың этникалық құрамы, тегі мен тамырлары Еуропа, Азия, Африка және Америка құрлықтарынан, сондай-ақ Тынық мұхитындағы көптеген аралдардан бастау алады. Әсіресе судья Эдди Дюри қолданғандай, "танга тирити" ұғымы серіктестік пен қабылдауды көрсетеді. "Танга таунь" ұғымынан өзгеше, "танга тирити" термині Жаңа Зеландияда кеңінен қолданылмайды.
The notion of tangata whenua is sometimes contrasted with tangata tiriti—literally, "the people of the Treaty". The latter term refers to non indigenous New Zealanders who are in the country by virtue of the Treaty of Waitangi. Although some see it as close to (but not necessarily synonymous with) the term pākehā, the peoples who have arrived through the auspices of the monarchs of Great Britain and then of New Zealand range in ethnicity, ancestry and roots from most parts of the world including the continents of Europe, Asia, Africa and the Americas, as well as many islands in the Pacific. As used notably by Judge Eddie Durie, the notion of tangata tiriti underlines partnership and acceptance. Unlike tangata whenua, the term tangata tiriti is not commonly used in New Zealand.