Кіріспе
Ақырғы күндердің қасиеттілері қозғалысындағы ғибадат орындары
Ақырғы күндердің қасиеттілері қозғалысындағы ғибадатханалар
temples in the Latter Day Saint movement
Ақырғы күндердің қасиеттілері қозғалысында ғибадатхана – Құдайдың үйі ретінде арналған және ерекше ғибадат түрлері үшін резервтелген ғимарат. Ғибадатхана, апталық ғибадат қызметтері үшін пайдаланылатын шіркеу үйінен өзгеше. Ғибадатханалар Ақырғы күндердің қасиеттілері қозғалысының пайда болғаннан бері маңызды бөлігі болды. Бүгінде ғибадатханаларды бірнеше Ақырғы күндердің қасиеттілері аталатын діни ағымдар басқарады. Ақырғы күндердің қасиеттілері қозғалысындағы ғибадатханаларды ең көп салған – Иса Мәсіхтің соңғы күндердің қасиеттілері шіркеуі (LDS Church). Қозғалыс ішіндегі бірнеше ағым ғибадатханалар салған немесе салуға тырысқан. Мәсіх қауымы АҚШ-та бір ғибадатхананы басқарады, ол халыққа ашық және ғибадат қызметтеріне, қойылымдарға және діни білім беруге қолданылады. Ғибадатханалары бар басқа діни ұйымдар – Апостольдық Біріккен Бауырлар, Мәсіх шіркеуі, Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіхтің фундаменталистік шіркеуі және Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің тура жол бөлімі. ТОК
Тарих
Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысы Иса Мәсіхтің нағыз Евангелиясынан Ұлы түсініксіздікте жоғалған деп есептелген амалдарды қайта жаңғырту мақсатымен туды. Киелі кітаптың Ескі өсиеті мен Мормон кітабында ғибадатханадағы құлшылық маңызды рөл атқарды. 1832 жылдың 27 желтоқсанында, Мәсіх шіркеуі құрылғаннан кейін екі жыл өткен соң, шіркеудің негізін қалаушы Жозеф Смит шіркеу мүшелерін ғибадатханадағы құлшылықты қайта жаңғыртуға шақыратын аян алғанын мәлімдеді. Соңғы күндердің қасиеттілеріне (Огайо штатында) мыналарға бұйрық берілді: "Дұға үйін, ораза үйін, иман үйін, білім үйін, даңқ үйін, тәртіп үйін, Құдайдың үйін орнатыңыз". Соңғы күндердің қасиеттілері ғибадатханаларды (КЖ) мынадай пайғамбарлықтың орындалуы ретінде қарастырады: "Міне, Мен елшімді жіберемін, ол Менің алдымда жолды дайындайды, және сендер іздеген Ие Өзінің ғибадатханасына кенеттен келеді, тіпті сендер қуанған келісімнің елшісі: міне, ол келеді, - дейді Әлемнің Иесі". Бұл сөз Иса қайта келгенде "Өзінің киелі үйіне" келеді дегенді баса көрсету үшін айтылған. Киртлендте ғибадатхана салу жоспарлары жасалып жатқанда, Джексон округіндегі (Миссури штатындағы) шіркеу колониясында екінші ғибадатхананың құрылысын бірден бастау туралы шешім қабылданды. Сақталған жоспарлар екі ғибадатхананың да бірдей өлшемде және шамамен бірдей көріністе болатынын, және екеуі де Смит Сион қаласы үшін жасаған жоспарына сәйкес жобаланған қалалардың "орталықтарында" орналасуы керектігін көрсетеді. Миссуридегі қақтығыс мормондарды Джексон округінен қууына әкеп соқты, бұл жерде ғибадатхана салуға мүмкіндік болмады, бірақ Киртлендтегі ғибадатхананың жұмысы жалғасты. Зор құрбандықтар мен шығындарға қарамастан, Соңғы күндердің қасиеттілері 1836 жылдың басында Киртленд ғибадатханасын аяқтады. 27 наурызда олар ұзақ салтанатты рәсім өткізді, көптеген рухани тәжірибелер мен көріністер туралы хабарланды. Шіркеудің Киртленд қауіпсіздік қоғамы банкінің банкротқа ұшырауына байланысты, шіркеу басшылығы Киртлендтен кетіп, шіркеудің бас кеңсесін Миссури штатының Фар-Вест қаласындағы мормондық қонысына көшірді. Фар-Вест қаласы да Сион қаласының жоспары бойынша жоспарланған, және 1838 жылы шіркеу қаланың орталығында жаңа, үлкен ғибадатхананың құрылысын бастады. Олар жақын маңдағы Адам онди Ахман мормондық қонысында ғибадатхананың жерін бағыштаған болуы мүмкін. 1838 жылғы Мормон соғысының оқиғалары және Мормондарды Миссуриден қууы ғибадатхана салуға жасалған бұл әрекеттерді тек іргетастарды қазумен шектеді. 1839 жылы мормондар Иллинойс штатының Науву қаласында жаңа бас кеңседе қайта жиналды. Олар тағы да "Иеміздің киелі үйін" салуға бұйрық алды – бұл бұрынғылардан да үлкен және сәнді болар еді. Наувудағы ғибадатхананың жоспарлары Киртленд пен Индипенденс қалаларындағы төменгі және жоғарғы залдардағы бұрынғы үлгілерге сәйкес болды, бірақ көлемі әлдеқайда ұлғайтылды. Жаңа қақтығыстар туындады, нәтижесінде Смит және оның інісі Хайрум 1844 жылдың 27 маусымында Карфаген түрмесінде қаза тапты. Науву ғибадатханасы жартылай ғана аяқталған еді. Ақырында, бұл ғибадатхана аяқталып, бағышталды. Кейбір ғибадатханалық рәсімдер орындалды, содан кейін Соңғы күндердің қасиеттілерінің көпшілігі Бригам Янгпен бірге Миссисипи өзенінен батысқа көшті. Смиттың өлімі қозғалысты әртүрлі секталарға бөліп, мұрагерлік дағдарысына әкелді. Ғибадатханаға табыну тұжырымы осы секталардың көпшілігінде жеке-жеке дамыды, және 1990 жылға дейін Бригам Янг арқылы мұрагерлік иелігін талап ететін секталар ғана жаңа ғибадатханалар салуды жалғастырды. 1990 жылдың сәуірінде Иса Мәсіхтің Соңғы күндердің қасиеттілері қайта ұйымдастырылған шіркеуі (RLDS Church) 1994 жылы бағышталған Тәуелсіздік ғибадатханасын салуды бастады. RLDS Church – қазір Community of Christ деп аталады – 1901 жылдан 2024 жылға дейін Киртленд ғибадатханасына ие болды, оны құлшылық қызметтері мен арнайы шаралар үшін пайдаланды, сонымен қатар ғимараттың тарихи маңыздылығына қызығушылық танытқан түрлі Соңғы күндердің қасиеттілері конфессияларына ашық болды.
"Establish a house, even a house of prayer, a house of fasting, a house of faith, a house of learning, a house of glory, a house of order, a house of God." Latter Day Saints see temples as the fulfillment of a prophecy found in (KJV): "Behold, I will send my messenger, and he shall prepare the way before me; and the Lord, whom ye seek, shall suddenly come to his temple, even the messenger of the covenant, whom ye delight in: behold, he shall come, saith the Lord of hosts." It is believed to emphasize that when the Jesus comes again, he will come "to his temple." As plans were drawn up to construct a temple in Kirtland, the decision was made to simultaneously begin work on a second temple at the church's colony in Jackson County, Missouri. Surviving plans indicate that both temples would have the same dimensions and approximately the same appearance and both were to be at the "centerplaces" of cities designed according to Smith's plan for the City of Zion. Conflict in Missouri led to the expulsion of the Mormons from Jackson County, preventing any possibility of building a temple there, but work on the temple in Kirtland continued. At great cost and sacrifice, the Latter Day Saints finished the Kirtland Temple in early 1836. On March 27, they held a lengthy dedication ceremony and numerous spiritual experiences and visitations were reported. Conflict relating to the failure of the church's Kirtland Safety Society bank, caused the church presidency to leave Kirtland and move the church's headquarters to the Mormon settlement of Far West, Missouri. Far West was also platted along the lines of the City of Zion plan and in 1838 the church began construction of a new, larger temple in the center of the town. They may also have dedicated a temple site in the neighboring Mormon settlement of Adam ondi Ahman. The events of the 1838 Mormon War and the expulsion of the Mormons from Missouri left these attempts at temple building no further progressed than excavating foundations. In 1839, the Mormons regrouped at a new headquarters in Nauvoo, Illinois. They were again commanded to build a "House of the Lord"—this one even larger and greater than those that went before. Plans for the temple in Nauvoo followed the earlier models in Kirtland and Independence with lower and upper courts, but the scale was much increased. New conflicts arose that led to Smith being killed, along with his brother Hyrum, at Carthage Jail on June 27, 1844. The Nauvoo Temple stood only half finished. Eventually, this temple was finished and dedicated. Some temple ordinances were performed before most of the Latter Day Saints followed Brigham Young west across the Mississippi River. Smith's death resulted in a succession crisis which divided the movement into different sects. The concept of temple worship evolved separately in many of these sects and until the 1990s only the sects claiming a succession through Brigham Young continued to build new temples. In April 1990, the Reorganized Church of Jesus Christ of Latter Day Saints (RLDS Church) began to construct the Independence Temple, which was dedicated in 1994. The RLDS Church—now called the Community of Christ—owned the Kirtland Temple from 1901 to 2024, which it used for worship services and special events but also open to visitors, including various Latter Day Saint denominations interested in the building's historical significance.
Мақсаттары
Ғибадатханалар соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысында тарихи тұрғыдан және бүгінгі күнгі әртүрлі көріністерінде көптеген мақсаттарды атқарды. Осы мақсаттардың ішінде:
Иеміздің үйі – Смит 1836 жылы жаңадан салынған Киртленд ғибадатханасының «Адам Ұлының өз халқына көрінуі үшін» салынғанын түсіндірген аянды баяндады. (Діни Ілімдер мен Келісімдер, 109:5). Соңғы күндердің қасиеттілерінің барлық дінтастары ғибадатханаларды Иеміздің арнайы үйлері деп есептейді. Білім үйі – Киртленд ғибадатханасында «Пайғамбарлар мектебі» орналасқан. Сион қаласының орталығы – Соңғы күндердің қасиеттілері ғибадатханаларды Сиондық қауымдастықтарды құрудың орталық нүктесі деп қарастырады. Мысалдарға Киртлендтегі, бастапқы (аяқталмаған) Тәуелсіздік ғибадатханасы, Фар-Весттегі және Адам-онди-Ахман жеріндегі аяқталмаған ғибадатханалар, бастапқы Науву ғибадатханасы, сондай-ақ Солтүстік Лейк, Сент-Джордж (Юта), Меса (Аризона), Лайе (Гавайи) ғибадатханалары және тағы да басқалары жатады. Шіркеудің бас кеңсесі – Киртленд ғибадатханасы 1836 жылы аяқталғаннан бастап 1837 жылдың соңына дейін ертедегі шіркеудің бас кеңсесі қызметін атқарды. Арнайы рәсімдер орындалатын қасиетті орындар – Науву қаласынан бастап ғибадатханалар арнайы рәсімдерді, мысалы, өлгендер үшін дұға жасау және шомылдыру сияқты рәсімдерді орындау үшін пайдаланылды – қараңыз, Рәсімдер (Мормонизм).
ЛДС шіркеуі
ЛДС шіркеуі Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысында ең көп ғибадатхана салған. ЛДС шіркеуінде ғибадатханалар тек Иеміздің үйі ғана емес, сонымен қатар шіркеу мүшелері келісімдер жасайтын және өлгендер үшін шомылдыру, жуу және майлау (немесе "бастау" рәсімдері), сыйлық пен мәңгілік некеге тұмшалау сияқты қасиетті рәсімдерді орындайтын орындар. Рәсімдер шіркеудің теологиясының маңызды бөлігі болып табылады, олар Құдайдың өсиетін орындаған халқы барлық дәуірде оларды атқарды деп үйретеді. Бұдан өзге, мүшелер ғибадатхананы Құдаймен қарым-қатынас жасауға, Оның көмегін іздеуге, Оның еркін түсінуге және жеке аян алуға арналған орын деп есептейді. Ғибадатханалар құрылысы аяқталғаннан кейін (немесе ірі жөндеу жұмыстары біткен соң) қысқа мерзімге көпшілікке ашылады ("ашық есік"). Ашық есік күнінде шіркеу миссионерлер мен жергілікті мүшелердің көмегімен ғибадатханаға экскурсиялар ұйымдастырады, және ғибадатхананың барлық бөлмелеріне кіруге болады. Содан кейін ғибадатхана "Иеміздің үйі" деп бағышталады, одан кейін тек лайықты мүшелер ғана кіре алады. Осылайша, ЛДС шіркеуінде ғибадатханалар – бұл шіркеулер немесе жиналыс үйлері емес, одан да қасиетті құлшылық ететін орындар.
Тарих
1832 жылы шіркеу құрылғаннан кейін Смит, Иеміз соңғы күндердің қасиеттілері ғибадатхана салып бітіруін қалайды; және олар 1836 жылы Киртленд ғибадатханасын аяқтады. Соңғы күндердің қасиеттілері дәстүріндегі басқа шіркеулерден өзгешелігі, мүшелері алғашқы сыйлау рәсімдері Огайо штатының Киртленд қаласында өткізілгенін айтады, бірақ Киртлендте өткізілген сыйлау Наувоода Смит өткізген сыйлаудан едәуір өзгеше болды. Наувоо ғибадатханасының құрылысы және Смиттен толық сыйлау туралы үйрету, Ұлы жаңсақтан кейін Иса Мәсіх құрған шіркеуді қайта жаңғыртудың соңғы қадамдары деп есептеледі. Олардың құлшылығының маңызды бөлігі болғандықтан, Мормон пионерлері Тұзды көл аңғарына келгеннен кейін, онда ғибадатханалар салу жоспарларын бастады және ғибадатханалар аяқталғанға дейін мүшелерге сыйлау рәсімін алу үшін Endowment House салды.
Құрылыс
Бастапқыда шіркеу мүшелері көп шоғырланған аймақтарда ғибадатханалар салды: Юта, Айдахо, Аризона, Гавайи және Альберта. 20-шы ғасырдың ортасында ғибадатханалардың діни маңызын ескере отырып, шіркеу тығыздықты және ғибадатханаға бару үшін мүшелерге туындайтын сапар талаптарын теңестіруге тырысты. Осылайша, Еуропа (Швейцария – 1955 ж. және Англия – 1958 ж.); Тынық мұхиты аралдары (Жаңа Зеландия – 1958 ж.); және Вашингтон, округ Колумбия (1974 ж.) жерлерінде ғибадатханалар салынды, тіпті мүшелер санының өзі бұл жұмыстың қажеттілігін толық ақтамауы мүмкін еді. 1980-ші жылдары ғибадатханалардың саны артуын жалғастырды, шіркеу президенті Спенсер У. Кимболл (1895–1985 ж.) шіркеуге ұқсас үлгілермен кішірек ғибадатханалар салуды тапсырды. Осы уақытқа дейін швейцариялық ғибадатханадан басқа барлық ғибадатханалар кемінде 500 адамға арналған болды, ал алғашқы 20 ғибадатхананың орташа көлемі болды. Жаңа ғибадатханалардың көлемі әртүрлі болды, бірақ олар әдетте одан кіші болды, бұл мүшелері аз жерлерде де ғибадатханалар салуға мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде Оңтүстік Америкада (Бразилия – 1978 ж.); Азияда (Жапония – 1980 ж.); және Латын Америкасында (Мексика қаласы – 1983 ж.) алғашқы ғибадатханалар салынды және ғибадатханалардың саны 15-тен 36-ға дейін екі есеге артты. Шіркеу президенті Гордон Б. Хинкли (1910–2008 ж.) одан да кішкентай стандартталған негізгі үлгіні пайдалану арқылы ғибадатханалар құрылысын одан әрі жеделдетті және 2001 жылға дейін 100 жұмыс істейтін ғибадатхананы құруды мақсат етті. 1998 жылдан 2001 жылға дейінгі қысқа құрылыс кезеңінде осы стандартталған үлгідегі 38 ғибадатхана салынды және бағышталды, Хинклидің мақсаты орындалды және оның президенттік қызметі кезеңінде ғибадатханалардың саны 47-ден 124-ке дейін екі еседен астамға өсті.
Иса Мәсіх шіркеуі (Кутлерит)
Иса Мәсіх шіркеуі (Катлериттер) ғибадатхана рәсімдерін өзінің Тәуелсіздік, Миссури, жиналыс үйінде орындайды, бұл олардың әлі де қолданыстағы жалғыз ғимараты. Шіркеу Киртленд пен Наувоо сияқты арнайы ғибадатханалар салу қағидасына да сенеді. Катлериттер өздерінің жиналыс үйлерін ғибадатхана деп атамайды, бірақ ол дәл сол мақсатқа қызмет етеді және онда орындалатын рәсімдер 1844 жылға дейінгі кез келген ғибадатханада жасалғандай жарамды деп санайды. Бұл қасиетті қызметтер Катлериттер үшін жұртшылыққа ашық емес, ал қатысушыларға оларды орындайтын бөлмеден тыс жерде талқылауға тыйым салынады. Катлериттердің жиналыс үйлері бас қабаттағы шіркеуден тұрады, ол өлгендерге шомылдыру рәсімдері жүргізілмесе, әрқашан жұртшылыққа ашық болады. Екінші қабаттағы бөлме, ол әрқашан жұртшылыққа жабық, аманат рәсімдері үшін арналған. Катлериттер осы рәсімдерді «аманат» деп атамайды, көбінесе оларды «қасиеттілік рәсімдері» деп атайды. Тік төртбұрышты шомылдыру тағынасы бас қабаттағы шіркеу еденінің астындағы жасырын есік арқылы қол жеткізіледі және ол тірілер мен өлгендерді шомылдыру үшін қолданылады. Катлериттер мәңгілік некелерді орындамайды, себебі олар әрқашан осы доктринаны қабылдамай келді. Шіркеу орталық уақыт бойынша сағат 13:00-де ғибадатхананың 1600 орындық киелі залында Бейбітшілік үшін күнделікті дұға оқиды. 1901 жылдан 2024 жылға дейін Огайо штатының Киртленд қаласында салынған ғибадатхана Мәсіх қауымына тиесілі және олар оған күтім жасады. Бұл Соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысы салған алғашқы ғибадатхана және Жозеф Смиттің өмір кезеңінде аяқталған жалғыз ғибадатхана. LDS шіркеуі мен Мәсіх қауымы 2024 жылдың 5 наурызында тарихи орындар мен заттарды 192,5 миллион долларға сатып алу аясында осы орынның меншігі бұрынғысына берілгенін жариялады.
Ғибадатханалар салуға ұмтылғандар сәтсіз аяқталды
Джозеф Смиттің өмірінде, Киртленд ғибадатханасы салынар алдында бірнеше жыл бұрын, Смит Нью-Иерусалимнің орталығы болатын арнайы ғибадатхана салу үшін Индипенденс қаласында (Миссури штаты) жерді арнады. Алайда, мормон емес азаматтардың жауыздық әрекеттері салдарынан 1833 жылы барлық Соңғы күнгі қасиеттілер аймақтан қуылды, және жоспарланған ғибадатхана негізгі тастар қаланғаннан кейін аяқталмай қалды. 2011 жылдан бастап осы ғибадатхананың жер учаскесі Мәсіх шіркеуіне (Temple Lot) тиесілі және күтіліп келеді. Temple Lot шіркеуі 1929 жылдан бастап ғибадатхана салуға тырысты, себебі апостол Отто Феттингтің Иоанн Баптисттен аян алғаны айтылды. Ұсынылған ғибадатхананың жертөлесіне шұңқыр қазылып, архитектуралық жобалар жасалды, бірақ қаржыландырудың үнемі жетіспеуі және Феттинг пен оның ізбасарларының (сол кездегі Temple Lot ұйымының шамамен үштен бірі) Temple Lot шіркеуінен қуылғандықтан, жұмыс тоқтатылды. 1946 жылы Индипенденс қаласы шұңқырды толтырып, қазіргі күні жер көбінесе шөппен жабылған, солтүстік-шығыс бұрышында Мәсіх шіркеуінің ғимараты мен бірнеше ағаштар орналасқан. Бүгінгі таңда Temple Lot шіркеуі ғибадатхана салу жоспарына ие емес, бірақ өзін әртүрлі Соңғы күнгі қасиеттілер фракциялары Иса Мәсіхтің екінші келуі уақытында біріккенге дейін жердің сақтаушысы деп санайды. Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілері (Странгит) шіркеуі 1840 жылдардың ортасында Висконсин штатының Вори қаласында ғибадатхана салуға тырысты, бұл олардың пайғамбары Джеймс Дж. Странг жасаған күрделі жоспарға сәйкес болды. Кедейлік және Странгиттер арасындағы фракциялық таластар ғибадатхананың жоспарлау кезеңінен әрі дамуына кедергі келтірді. Шіркеу Странгтің қайтысынан бері ғибадатхана салуға тырыспады.
Басқа ғимараттарда рәсімдерді орындау
1855 жылдан 1889 жылға дейін LDS шіркеуі Ютадағы ғибадатханалар салынып жатқан кезде мүшелеріне сый-сияпат алуға мүмкіндік беру үшін Endowment House-та қасиетті рәсімдер атқарды. Endowment House салынар алдында, 1850 жылдан 1855 жылға дейін Кеңес үйі де осы мақсатта қолданылды. Тарихи деректер бойынша, тірі адамдарға арналған қасиетті рәсімдер үй ішінде де, сыртта да, түрлі орындарда өткізілген, осы туралы пионерлердің күнделіктерінде жазылған. Мұндай орындардың бірі – Юта штатының Спринг-Сити қаласында Орсон Хайд салған Endowment House ғимараты. Бұл ғимарат бүгінгі күнге дейін 85 батыс, 300 оңтүстік мекенжайында сақталып тұр. Солт-Лейк-Ситидегі Endowment House 1889 жылы шіркеу президенті Уилфорд Вудрафф Бірінші Президенттіктің рұқсатынсыз көп әйел алу рәсімдері жасалып жатқанын білген соң бұзылды.