Кіріспе

Крос-мәдениеттілік – мәдениетті талдаудың түрлі салаларындағы салыстырмалы бағытты (крос-мәдениетті зерттеулер) білдіруі мүмкін, сондай-ақ әртүрлі мәдени ортадан шыққан адамдардың қарым-қатынасын зерттейтін сала (крос-мәдениетті коммуникация), түрлі мәдени топтар мүшелері арасындағы өзара әрекеттесудің әртүрлі формаларын қамтиды (қараңыз: крос-мәдениетті коммуникация, мәдениаралық қарым-қатынас, мәдениаралық байланыс, гибридтік, космополитизм, трансмәдениет). Бұған қоса, мәдени өзара әрекеттесу туралы дискурс, кейде крос-мәдениеттілік деп аталады (қараңыз: көпмәдениеттілік, космополитизм, трансмәдениет, мәдени алуан түрлілік).

Мәдениеттер аралық педагогика

1980 жылдардың соңында бірқатар колледж оқулықтары мен жазу оқулықтарының тақырыптарында терминнің пайда болуы академиялық көпмәдениеттілік пен «Курстың барлық пәндері бойынша жазу» деп аталатын педагогикалық қозғалыстың бірігуіне байланысты болуы мүмкін. Бұл, әлеуметтік ғылымдар саласындағы педагогтарға композициялық педагогикаға көбірек әсер етуге мүмкіндік берді. Көрінетін мысалдарға Кэрол Дж. Вербургтың редакциялаған «Біз өзіміз бен басқалардың арасында: жазушылар үшін мәдениаралық оқулар» (1988) және Рут Спактың редакциялаған «Нұсқаулар: мәдениаралық оқу және жазу мәтіні» (1990) кіретін еді.

Мәдениеттер аралық зерттеулер

Крос-мәдениеттану – бірнеше мәдениетке байланысты туындылар немесе авторларды зерттейтін әдебиет және мәдениеттану саласын сипаттау үшін қолданылатын кросс-мәдени термині. Крос-мәдениеттанумен айналысатындар жиі кросс-культурализм терминін мәдени өзара әрекеттесуді қамтитын дискурстарды сипаттауға, немесе мәдени өзара әрекеттесудің түрлі формаларын қолдау (немесе сынға алу) үшін пайдаланады. Крос-культурализм транскультурациямен шамалас, бұл терминді кубалық жазушы Фернандо Ортис 1940 жылдары Латын Америкасындағы мәдени гибридтілік процестерін сипаттау үшін енгізген. Дегенмен, кросс-культурализмнің әлеуметтік ғылымдардан туындаған екенін көрсететін нақты айырмашылықтар бар. "Крос-культурализм" термині 1980 және 1990 жылдардың соңында мәдениеттануда кеңінен таралды. Бұл терминнің ерте жақтасы гвианалық жазушы Уилсон Харрис болды, ол "Ғарыш жатыры" (1983) еңбегінде "мәдени гетерогенділік немесе кросс-мәдени қабілет" қиялға "эволюциялық серпін" беретінін жазды. Антропология әдебиет және мәдениеттанудағы кросс-культурализмнің дамуына зор ықпал етті. Француз антропологі Клод Леви-Стросс структурализмнің және оның ізбасары постструктурализмнің негізгі тұлғасы болды. 1980 жылдары антропология мен әдебиет/мәдениеттану арасындағы өзара ықпал Джеймс Клиффорд пен Джордж Маркустың "Мәдениетті жазу: Этнографияның поэтикасы мен саясаты" (1986) жинағында көрінді. Гарвард антропологі Клиффорд Герц Стивен Гринблатт сияқты әдеби сыншыларға әсер еткен, ал басқа әдебиет/мәдениеттану ғалымдары Виктор Тернер мен Мэри Дугластың еңбектерін зерттеді. Көпмәдениеттілік сияқты, кросс-мәдениеттілік кейде идеологиялық деп қарастырылады, себебі ол транскультурация, трансұлттық, космополитизм, мәдениеттер аралық және глобализммен байланысты құндылықтарды жақтайды. Дегенмен, кросс-мәдениеттілік – негізінен бейтарап термин, өйткені басқа мәдениеттерді жағымды бейнелеу немесе мәдени араласу процестері туындыны немесе авторын кросс-мәдени деп жіктеу үшін міндетті емес. Крос-мәдениеттілік көпмәдениеттіліктен ерекшеленеді. Көпмәдениеттілік белгілі бір ұлт немесе әлеуметтік топтың ішіндегі мәдени әртүрлілікті зерттейді, ал кросс-мәдениеттілік ұлт немесе мәдени топтың шекарасынан тыс алмасумен айналысады. Әдебиет және мәдениеттанудағы кросс-мәдениеттілік бір мәдени дәстүрге сәйкес келмейтін туындылар, авторлар және суретшілерді жіктеуге қолайлы. Мәдениеттер ұлттық сипатта болған жағдайда, кросс-мәдениетті трансұлттықпен байланысты қарастыруға болады. Крос-мәдениеттің колониалдық және постколониалдық құбылыстарды да қамтитыны айтуға болады, өйткені колониализм – кросс-мәдениеттіліктің бір түрі. Саяхат әдебиеті де кросс-мәдени әдебиеттің маңызды бөлігін құрайды. Аталған терминдердің ішінде "кросс-мәдениеттілік" ең кең қамтиды, себебі ол трансұлттықтың ұлттық мемлекетке тәуелділігінен және отарлаушылық/постколониализмнің отарланған немесе бұрын отарланған аймақтармен шектелуінен бос. Бұл кеңдік белгілі бір анықтамалық екіұштылыққа әкеледі (бірақ бұл мәдениет терминінің өзінен туындайды). Іс жүзінде "кросс-мәдени" термині көбінесе маңызды мәдени айырмашылықтарды қамтитын жағдайларға ғана қолданылады. Сондықтан, бұл термин әдетте еуропалық елдер арасындағы немесе Еуропа мен АҚШ арасындағы қарым-қатынасқа қолданылмайды. Алайда, мысалы, Алексис де Токвильдің "Америкадағы демократия" немесе Вуди Алленнің "Энни Холл" (онда басты кейіпкер Нью-Йорк қаласынан Лос-Анджелеске сапар шеккеннен кейін мәдени шокқа ұшырайды) сияқты туындыларды кросс-мәдени деп қарастыруға болатынына күмәнділік тудырады. "Маңызды" мәдени айырмашылықты анықтау туралы келіспеушілік жіктеуде қиындықтар тудырса да, "кросс-мәдени" термині әртүрлі ұлттық мәдениеттердің арасында қалып қоятын авторларды, суретшілерді, туындыларды және т.б. анықтау үшін пайдалы.

Әлеуметтік ғылымдардағы мәдениеттер аралық зерттеулер

"Мәдениеттер аралық" термині 1930 жылдары әлеуметтік ғылымдарда пайда болды, негізінен Йель университетінің антропологы Джордж Питер Мёрдок жүргізген мәдениеттер аралық сараптама нәтижесінде. Бастапқыда бұл термин мәдени деректердің статистикалық жинақтарына негізделген салыстырмалы зерттеулерді білдірген, бірақ бірте-бірте мәдени өзара әрекеттестіктің қосымша мағынасын алды. Салыстырмалы мағына "мәдениеттер аралық перспектива", "мәдениеттер аралық айырмашылықтар", "мәдениеттер аралық зерттеу" және т.б. сияқты тіркестерде көрінеді, ал өзара әрекеттестік мағынасын "Мәдениеттер аралық байланыстағы көзқарастар мен бейімделу: шетелдік студенттерді зерттеудің жаңа еңбектері" (1956 жылғы "The Journal of Social Issues" журналының саны) сияқты еңбектерде табуға болады. "Мәдениеттер аралық" терминінің қолданылуы көптеген жылдар бойы негізінен әлеуметтік ғылымдармен шектелді. Оның ішіндегі ең белгілі мысалдардың бірі – 1972 жылы құрылған Халықаралық мәдениеттер аралық психология қауымдастығы (IACCP), мақсаты "адам мінез-құлқын қалыптастырудағы мәдени факторлардың рөлін зерттеуді одан әрі дамыту" болды, сондай-ақ оның серіктес "Мәдениеттер аралық психология журналы", мәдени айырмашылықтардың әсері туралы пәнаралық талқылауды ұйымдастыруды көздейді.

Мәдениеттер аралық театр

XXI ғасырдың басында "мәдениеттер аралық театр" термині "мәдениеттер тоғысқан театр" терминіне қарағанда жиі қолданылады.

Мәдениеттер аралық музыка

Музыка көптен бері мәдениеттер аралық байланыс пен алмасудың маңызды құралы болып табылады. Музыканы мәдениеттер аралық тұрғысынан зерттеу этномузыкология деп аталады.