Кіріспе

Сыртқы саясат доктринасы

Кеннеди доктринасы – АҚШ-тың 35-ші президенті Джон Фицджеральд Кеннедидің 1961-1963 жылдар аралығындағы Латын Америкасына қатысты сыртқы саясат шараларын білдіреді. Кеннеди коммунизмді тоқтатуды, сондай-ақ Батыс жарты шарындағы коммунизмнің таралуын кері қайтаруды жақтады.

Ашылу сөздері: "Қайсы бағаны төлесеңіз де, қандай ауыртпалықты тартсаңыз да, оны жеңіңіз"

1961 жылғы 20 қаңтарда президент Кеннеди өзінің инаугурациялық сөзінде американдық қоғамға өкіметі болашақта іске асыратын сыртқы саясаттың негізгі қағидаларын ұсынды. Бұл сөзінде Кеннеди ескертті: «Бізге жақсылық тілесін немесе жамандық, әрбір ел білсін, біз кез келген құн төлейміз, кез келген ауыртпалықты көтереміз, кез келген қиындыққа дайынбыз, әрбір досты қолдаймыз, кез келген жауға қарсы тұрамыз, еркіндіктің сақталуын және жеңісін қамтамасыз ету үшін». Ол сондай-ақ, адамзаттың ортақ жаулары – зұлымдық, кедейлік, аурулар және соғысқа қарсы күреске қатысуға шақырды. Осы сөзде суық соғыстың басталғанын көруге болады. Бұл сөз бейбітшілікке күш арқылы, ал күшке – бейбітшілік, бостандық және әділдік идеалдарын қорғауға және кеңейтуге бағытталған халықаралық одақтар арқылы қол жеткізілетінін анық көрсетті.

Салқын соғыс тұтқындауы

Кеннедидің тұсында басымдыққа ие болған ұстаным – коммунизмді кез келген құнмен тоқтату қажеттігі еді. Осы Суық соғыс ахуылында Кеннедидің «әскери күш пен коммунизмге қарсы күресте бірігуге шақыруы» қарусыздану және жаһандық ынтымақтастыққа деген үміттермен үйлесім тапты. Кеннедидің сыртқы саясатындағы тағы бір маңызды ой – АҚШ-тың халықаралық жүйедегі оқиғаларға жақсылыққа қарай әсер ете алатын мүмкіндігі мен күшіне сенім болды. Кеннеди бұл ойын сөйлеген сөзінде былай жеткізді: «Дүние тарихында тек санаулы ғана ұрпаққа азаттықты ең қауіпті сәтте қорғау міндеті жүктелді. Мен осы жауапкершіліктен қашқан жоқпын – керісінше, оны қуана қабылдаймын».

Тарихи негіздер

Кеннеди доктринасы негізінен Дуайт Д. Эйзенхауэр және Гарри С. Трумэн әкімшіліктерінің сыртқы саясат құқықтарын кеңейту болды. Осы президенттердің сыртқы саясатының барлығы коммунизм қаупі және АҚШ оның таралуын қалай тоқтатуға тырысатынына бағытталған. Трумэн доктринасы Еуропада коммунизмге қарсы тұратын елдерге көмек көрсету арқылы коммунизмді ұстап тұруға бағытталған. Эйзенхауэр доктринасы Таяу Шығыста коммунизмге қарсы тұратын елдерге әскери және экономикалық көмек беруге, сондай-ақ АҚШ-тан Латын Америкасына сауда ағынын арттыруға бағытталған. Кеннеди доктринасы осы мақсаттарға негізделген, бірақ Эйзенхауэр кезінде Фидель Кастро билікке келген Куба революциясынан кейін Латын Америкасында коммунизмнің таралуы және кеңестік ықпалы туралы көбірек алаңдады.

Даму үшін одақ

Өзінің инаугурациялық сөзінде Кеннеди Латын Америкасындағы елдермен прогресс үшін одақ құру туралы айтады. 1961 жылғы 13 наурызда Латын Америкасының дипломаттары мен Конгресс мүшелеріне арналған «Прогресс үшін альянс» сөзінде ол инаугурациялық сөзінде берген уәделерін кеңейтті. «Мен бүкіл жарты шардың халқын прогресс үшін жаңа альянсқа қосылуға шақырдым – *alianza para el Progreso* – американ халқының үй, жұмыс және жер, денсаулық және мектептер – *techo, trabajo y tierra, salud y escuela* қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған, ауқымы мен мақсатының сұлулығымен теңдессіз, кең ауқымды ынтымақтастық күш-жігері». 3

Сөзінде Кеннеди АҚШ-тың тәуелсіздігіне қауіп төнген кез келген елді қорғауға міндетті екенін, азық-түлік көмегінің төтенше бағдарламасын ұлғайтуға және мұқтаж елдерге экономикалық көмек көрсетуге уәде бергенін растады. Ол Латын Америкасы елдерінен өздерінің шекараларында әлеуметтік өзгерістерді ілгерілетуді және барлық американдық елдерді экономикалық интеграцияны күшейтуге шақырды. «Осы мақсатқа жету үшін саяси еркіндік материалдық прогреске ілесіп жүруі керек. Біздің «Прогресс үшін альянсымыз» – еркін үкіметтердің альянсы, және ол тиранияны орынсыз болған жарты шардан жоюға жұмыс істеуі керек. Сондықтан Куба және Доминикан Республикасы халқына ерекше достығымызды білдірейік және олардың еркін адамдар қоғамына оралғанын, біздің ортақ күш-жігерімізге қосылғанын үміттенейік». 3

АҚШ-тың халықаралық рөлі туралы пікірталас

Көптеген адамдар Кеннедидің инаугурациялық сөзі мен оның көрінісінде айтылған сыртқы саясаты "АҚШ-тың әлемдегі лайықты, рационалды және салмақты рөлін көрсетеді ме; ол келіссөздер, ымыраластық және достық дәуірінің жоспары ма; әлде ол тұрақсыз жаһанданудың жолы емес пе, ол қақтығыс аймақтарының өсуіне, қарулану жарысының күшеюіне және Американың әлемдегі дерлік барлық елдің ісіне белгілі бір деңгейде араласуына әкеледі. "4

Кеннедидің өзінің басшылығымен жүзеге асырылған сыртқы саясаттың барлық жағына терең үңіліп, толыққанды қатысқандығы айқын. У. Аверелл Харриман Кеннеди әкімшілігінде әртүрлі лауазымдарда қызмет етіп, "Кеннеди президенттің өзінің мемлекеттік хатшысы болғанын білемін. Ол сыртқы саясаттың барлық мәселелерін өзі шешті және болып жатқан барлық нәрсені білді." 5