Кіріспе

Глиеник көпірі (Glienicker Brücke) – Германиядағы Гавел өзені арқылы салынған көпір, Берлиннің Ванзее ауданын Бранденбург астанасы Потсдаммен байланыстырады. Ол жақын орналасқан Глиеник сарайының құрметіне аталған. Қазіргі көпір – бұл жердегі төртінші көпір, ол 1907 жылы салынып аяқталған, алайда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде зақымданғандықтан толықтай қайта жаңартудан өтті. Суық соғыс кезеңінде Гавел өзенінің осы бөлігі Батыс Берлин мен Шығыс Германия арасындағы шекара болғандықтан, көпір бірнеше рет тұтқынға алынған шпиондарды алмастыру үшін пайдаланылды, соның салдарынан ол "Шпиондар көпірі" деп танылды.

Орналасқан жері

Көпір солтүстіктегі Юнгфернзе (көлі) мен оңтүстіктегі Глиеникер көлі арасындағы Хавел тарлығын жабады. Ол Bundesstraße 1 тас жолын алып өтеді. Глиеник сарайы мен Глиеник аңшылық сарайы (тас жолдың екі жағында) көпірдің шығыс (Берлин) жағында орналасқан. Потсдамның 93-ші трамвай маршруты Потсдам қалалық вокзалынан, ал Берлиннің 316-шы автобус маршруты Ванзее вокзалынан көпірдің Потсдам жағындағы трамвай аялдамасында тоқтап, біріктіріледі. Потсдам және Ванзее вокзалдарын Берлин S-Bahn және алыс қашықтыққа жүретін пойыздар қызмет көрсетеді.

Тарих

Осы жерде Хавел өзенінің үстінен салынған алғашқы ағаш көпір 1660 жылы Стольпе маңындағы аң ауру жерлеріне жету үшін салынған. 1800 жылдардың басына қарай, Пруссияның астанасы Берлин мен Гогенцоллерн резиденциясы Потсдам арасындағы шасседе көлік қозғалысы күрт өскендіктен, ағаш емес, жаңа көпір қажет болды. Архитектор Карл Фридрих Шинкель кірпіш пен ағаштан жасалған айналмалы көпірді жобалады, ол 1834 жылы аяқталды. 20 ғасырдың басында Шинкельдің көпірі көлік ағынының артуын қабылдай алмады, ал көпірдің жылжымалы бөліктерін іске қосу Хавел өзеніндегі кемелердің қозғалысын кешіктірді. 1904 жылы Пруссия үкіметі Шинкельдің көпірін заманауи темір көпірмен алмастыру үшін дизайн конкурсын өткізді. Дюйсбург қаласындағы Иоганн Каспар Харкорт компаниясы жеңімпаз жобасын ұсынды, ал қазіргі көпір 1907 жылдың 16 қарашасында пайдалануға берілді. 1944 және 1945 жылдары неміс киностудиясы UFA «Көпірлер астында» (Unter den Brücken) фильмін Глиеницке көпірінде түсірді. 1945 жылдың сәуір айының соңында жарылмаған снаряд көпірге ауыр зақым келтірді. Тек 1949 жылы, Батыс Германия мен Шығыс Германия құрылғаннан кейін ғана болат көпірдің қайта құрылысы аяқталды. Шығыс Германия үкіметі оны «Бірлік көпірі» деп атады, өйткені Шығыс Германия мен Батыс Одақтастар бақылауындағы Батыс Берлин арасындағы шекара көпірдің ортасынан өтетін.

Қырғи қабақ соғыс

Салқын соғыстың алғашқы жылдарында көпірді одақтастар негізінен Берлиннің бөлімдері мен Потсдамдағы әскери байланыс миссиясы арасындағы байланыс ретінде пайдаланды. Екі қаланың неміс тұрғындары көбінесе Берлин мен Потсдам арасында S-Bahn қала маңы теміржолын қолданды. 1952 жылдың 27 мамырында Шығыс Германия билігі көпірді Батыс Берлин және Батыс Германия азаматтары үшін жапты. 1961 жылдың тамызында Берлин қабырғасы салынғаннан кейін көпір Шығыс Германия азаматтары үшін де жабылды. Көпірге кез келген уақытта тек одақтас әскери қызметкерлері мен шетелдік дипломаттардың кіруіне рұқсат етілді. Батыс Берлин мен Шығыс Берлин арасындағы, сондай-ақ Батыс Берлин мен Шығыс Германия арасындағы барлық шекара бақылау пункттерінің ішінде Гленикке көпірінің ерекшелігі – кеңестік өкілдігі ғана емес, толыққанды кеңестік бақылауда болуы болды; ал қалған барлық бақылау пункттері Шығыс Германияның бақылауында болды және кеңестік өкілдері болған жоқ. 1970 жылдарға қарай көпірдің жоспарланған қызмет мерзімі өтіп, күрделі жөндеуді қажет етті. Бұл жөндеу жұмыстарының құны Батыс Берлин және Шығыс Германия үкіметтері арасындағы даудың ортақ тақырыбына айналды. 1980 жылы Батыс Берлин үкіметі көпірдің өзіне жататын бөлігін жөндеді, ал 1985 жылы Батыс Берлин үкіметі көпірдің Шығыс Германияға жататын бөлігін жөндеу үшін төлем жасады, оның орнына көпірдің атауын "Бірлік көпірі" емес, ресми түрде "Гленикке көпірі" деп өзгертуге келісті. 1989 жылдың 10 қарашасының кешінде, Берлин қабырғасы ашылғаннан кейін бір күн өткен соң, Гленикке көпірі жаяу жүргіншілер үшін қайта ашылды. 1990 жылы Германияның қайта бірігуі кезінде шекаралық бекіністер мен кедергілер бұзылды.

Шпиондық көпір

Глиеник көпірі Шығыс блогы (яғни Шығыс Германиядағы Потсдам) мен Батыс елдеріне (яғни Батыс Берлиннің американдық секторына) қатысты аумақ арасындағы шектеулі шекаралық өткел болғандықтан, американдықтар мен кеңестік тарап оны суық соғыс кезінде ұсталған тыңшыларды алмасу үшін пайдаланды. Журналистер оны «Тыңшылар көпірі» деп атауды бастады. Кейіннен бұл атау түрлі туындылардың тақырыбы ретінде қолданылғанда, ол көбінесе «көңілдің күрсініп жылайтын көпірі» деген мағынадағы сөз тіркесімен байланыстырылды – бұл атау алғаш рет Венециядағы көпірге, содан кейін басқаларына да қолданылды. Тұтқын алмасудың алғашқысы 1962 жылдың 10 ақпанында өтті. Американдықтар 1957 жылы Кеңес Одағы үшін тыңшылық жасағаны үшін сотталған Рудольф Абельді, 1960 жылы атып түсірілген U-2 тыңшы ұшағының ұшқышы Гари Пауэрске алмастырды. 1985 жылдың наурыз айында АҚШ әскери атташесі Артур Д. Николсонды кеңес сақшысы атып өлтіргеннен кейін, оның денесі Глиеник көпірінде АҚШ армиясына қайтарылды. 1985 жылдың 12 маусымында Шығыс Еуропасында ұсталған 23 американдық агентті поляк агенті Мариан Захарски және Батыста тұтқындалған тағы үш кеңес агентімен алмастыру жүзеге асты. Бұл алмасу үш жылдық келіссөздердің нәтижесі болды. Соңғы алмасу ең көп таралғаны болды. 1986 жылдың 11 ақпанында адам құқықтары үшін күрескен белсенді (рефузенник) және саяси тұтқын Анатолий Щаранский (қазір Натан Шаранский деп танылады) және үш батыс агенті Карл Кохер мен тағы төрт шығыс агентіне айырбасталды.

Танымал мәдениетте

Глиеник көпірі тұтқын алмасу орны ретінде көркем әдебиетте жиі кездеседі, мысалы, 1966 жылғы Гарри Палмердің "Берлиндегі қабір" фильмі, Лен Дейтонның осы аттас романы бойынша түсірілген. "Шығарлар көпірі" деген танымал лақап атын британдық T'Pau тобы алғашқы альбомының тайтл трегі ретінде пайдаланған. Бұл қолданыс метафоралық, "бостандыққа қадам басуды" білдіреді, бірақ ұзақ күткен қарым-қатынас аясында. Көпір балалар телесериалы "Кодтық ат: Келесі есіктің балаларында" көрсетілген, әсіресе жергілікті сауда орталығындағы көпір КНД шпионын жасөспірімдер шпионына алмастыру үшін қолданылғанда, бұл нақты тұтқын алмасудың пародиязы. "Арчер" сериалының бірінші маусымының алтыншы эпизодында көпірге қысқаша сілтеме жасалады, онда Мэллори Арчер және оның көп жылдық сүйіктісі (және КГБ басшысы) майор Николай Яков екеуі Берлинде жасырын операциялар кезінде "айлы түні" кездескендерін айтады. 2015 жылғы Стивен Спилберг режиссерлік еткен және Том Хэнкстің ойнаған "Шығарлар көпірі" фильмінде көпірдегі Пауэрс-Абель тұтқын алмасуы маңызды сюжеттік элемент ретінде бейнеленген. Көпірдің аты аталмаса да, ол 1971 жылғы "Шпионды ұстау" фильмінде көпірдің орнына мұзбен толы сумен ауыстырылған. Ортасынан өтетін кезде, алмасылатын адамдардың бірі мұзды бұзып, суға батып кетеді.