Кіріспе

Екінші ғасырдағы гностикалық мәтін

Иоаннның Апокрифі, сондай-ақ Иоаннның құпия кітабы немесе Иоаннның құпия аяны деп аталатын бұл мәтін, 2-ғасырдағы сетиандық гностикалық христиан псевдоэпиграфикалық туынды, және Иоанн апостолға жатқызылады. Бұл Иринейдің "Қаңғыбасқа қарсы" еңбегінде талданған мәтіндердің бірі, оның жазылуы 180 жылға дейін соқты. Мәтінде Исаның шәкірті Иоаннға көрініп, құпия білім (гносис) сыйлағаны сипатталады. Автор бұл оқиғаның Иса "өзі келген жеріне" қайтқаннан кейін болғанын айтады.

Шолу

Екінші ғасырдағы көптеген христиандар, гностиктер де, ортодокстар да, елші Пауылдың Коринфтегі шіркеуге жеткізген хабары сияқты немесе Иоаннның Патмос аралында басынан өткергені, «Аян кітабына» шабыттандырған аса маңызды жеке аян алуға үміттенді. «Елшілердің істері» Исаның көкке көтерілгеннен кейін болған оқиғаларды баяндайтындай, Иоаннның апокрифі кітабы да содан басталады, бірақ Мәсіхтің Иоаннға қайтадан қалай көрінгенін айтады. «Жоханның құпия кітабының» алғашқы сөздері: «Құтқарушының үйреті, құпиялардың және тыныштықта жасырылған нәрселердің ашылуы, тіпті осы нәрселерді ол өзінің шәкірті Иоаннға үйретті». Автор Иоанн бірден «Зебедейдің ұлдары Яковтың інісі Иоанн» деп аталады. Кітаптың қалған бөлігі – рухани әлемдердің және рухани адамзаттың бұрынғы тарихының көрінісі. «Жоханның құпия кітабының» төрт қолжазбасы сақталған. Олардың бірі 1896 жылы Египеттен сатып алынған (Берлин кодексі), ал үш қолжазба 1945 жылы табылған Наг-Хаммади кодекстерінен табылды. Олардың барлығы 4 ғасырға жатады және грек тілінен копт тіліне аударылған. Үшеуі тәуелсіз түрде жасалған сияқты. Төртіншісінің екеуі бір-біріне ұқсас болғандықтан, бір көзден көшірілген болуы мүмкін. Мәтіндердің әртүрлі нұсқаларында шағын айырмашылықтар бар болғанымен (Берлин кодексі Наг-Хаммади II және IV-тен көптеген шағын өзгешеліктерге ие), барлық мәтіндер негізінен негізгі аян етілген тұлға – Иса екендігі туралы мәлімдемеде келіседі.

Тарих

Иоаннның Апокрифі деп аталатын кітабы Иринейдің шамамен 185 жылы жазылған «Әртүрлі ағымдарға қарсы» (Adversus Haereses) еңбегінде «ақиқат жазбаларды білмейтін, ақымақ халықтың санасын шатастыру үшін олардың өздері жасаған, есепсіз жасырын және заңсыз жазбалар» деп айтылған. Ириней өзінің қалыптастыруына көмектескен (қараңыз, канондық төртеу) жазбалардың арасында, оларды жариялау және жоққа шығару мақсатымен, «Шындықтың Ішіндегі Жазба», «Яһуда Ішіндегі Жазба» және осы Иоаннның құпия кітабынан үзінділер келтіреді. 1945 жылға дейін бұл мәтін туралы көп мәлімет болған жоқ, сонда Мысырдағы Наг-Хаммадиде (CG II) 4-ші ғасырда жасырылған он үш папирус кодексі (кітапша) кездейсоқ табылған. Апокрифінің грек тілінен копт тіліне аударылған үш нұсқасы осы кітаптардың арасында болды. Екі нұсқасы өте ұқсас және бір қолжазба дәстүрін көрсетеді; олар Апокрифке қосылған белгілі бір Зороастр кітабынан алынған ұзақ үзіндіні қамтиды (15:29–19:8f тараулары). Наг-Хаммадиде табылған Апокрифтің қысқа нұсқасында бұл қосымша жоқ және ол басқа қолжазба дәстүрін көрсетеді. Бұл мәтіннің қысқа нұсқасы 1896 жылы Каирде доктор Карл Рейнхардт сатып алған көне копт кодексінде де табылды. Бұл қолжазба («Берлин гностикалық кодексі» немесе BG 8502) қазіргі аудармаларды жасау үшін Наг-Хаммадиде табылған үш нұсқамен бірге пайдаланылды. Бұл мәтіннің сақталып қалған төрт қолжазба «нұсқасы» – екі «ұзын» және екі «қысқа» нұсқасы – оның ерте гностикалық христиандық ортада қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді. Наг-Хаммадидің үш кодексінде Иоаннның Апокрифі әрқашан бірінші нұсқада кездеседі.

Ықпал

Апокриф, қайта тірілген Мәсіхтің Зебедей ұлы Жоханға берген аян арқылы баяндалған, классикалық дуалистік гностикалық мифологияның ең толық сипаттамаларын қамтиды; ол Наг-Хаммади кітапханасының маңызды мәтіндерінің бірі ретінде гностицизмге қызығушылық танытқандар үшін зерттеуге қажетті мәтін болып табылады. Оны аударған Фредерик Виссе: "Жоханның Апокрифі Месопотамиядағы аудиандар тарапынан VIII ғасырға дейін қолданылып келген" деп мәлімдейді (Виссе, 104-бет). Жоханның Апокрифі ежелгі гностикалық дәстүрді зерттеудегі басты мәтінге айналды. Онда баяндалған жаратылыс мифологиясын Карл Юнг және Эрик Воегелин зерттеген.

Мәтіндер

Қазіргі уақытта "Жоханның құпия аян" кітабының төрт түрі сақталған. Олардың негізгі құрылымы мен мазмұны көбінесе бірдей. Кодекстердің бір айырмашылығы – олардың ұзындығында. Берлин кодексі мен Наг-Хаммади кодексі III, Наг-Хаммади кодекстері II және IV-тен қысқа. Кодекстердің тағы бір ерекшелігі – Құтқарушы/Мәсіх бейнесінің бейнеленуі. Берлин кодексі көбінесе "Христос" терминін жиі пайдаланады, ал Наг-Хаммади кодексі III әңгімесінде "Иеміз" немесе "Құтқарушы" терминдері жиі қолданылады. Дегенмен, Наг-Хаммади III кодексі мәтінін "Иса Мәсіх, Амин" дұғасымен аяқтайды. Мәтіндердің христиандық тұрғысынан қарағандағы тағы бір айырмашылық – Наг-Хаммади III кодексі Мәсіх/Құтқарушының Демиургтың түрме әлеміне түсуі және адамзаттың қайта оянуы мен босатылуындағы рөлі туралы толығырақ мәлімет береді. Бұл айырмашылықтар гностикалық космологияның христиандық контекстіне қалай енгеніндегі белгілі бір өзгерістерді көрсетеді.

Мәтіннің қысқаша мазмұны және оның космологиясы

Апокрифтің келесі тұжырымы Виссенің аудармасынан алынған. Мәтін Жақияның Мәсіхтің айқышқа қадалғаннан кейінгі қайғысы мен шатасуын сипаттаумен басталады. Содан кейін Құтқарушы пайда болып, түрлі бейнелерге еніп, Жақияның қорқынышын сейілтіп, келесі космологиялық әңгімені айтады. Ең жоғары құдайлық принцип – Монада. Монада «өзінен жоғары ештеңе жоқ монархия» ретінде сипатталады. Ол – жоғары, абсолютті, мәңгілік, шексіз, мінсіз, қасиетті және өзін-өзі қамтамасыз ететін Құдай. Дегенмен, оның түсінілмейтін мәңгілік қасиеттері де айқындығымен ерекшеленеді. Оны өлшеу мүмкін емес, сондай-ақ оның қасиеттерін толыққанды сипаттауға болмайды. Монада ұғымсыз мінсіздікте өмір сүреді. Монада ойынан әйелдік құдайлық тұлға немесе Барбело есімді принципті жасайды. Ол «алғашқы ой» және Монаданың «бейнесі» ретінде сипатталады. Барбело әрқашан «ол» деп аталғанымен, ол сонымен қатар алғашқы ана да, әке де ретінде сипатталады. Ол сондай-ақ «алғашқы адам», «Киелі Рух», «Ана/Әке» деп есептеледі және андрогинияның әртүрлі тұжырымдарында сипатталады. Ол – Эондар деп аталатын тіршілік иелерінің біріншісі, ал оның және Монада арасындағы алмасу басқа Эондардың пайда болуына себеп болады. Сонымен қатар, Жарық пен Ақыл қасиеттері Монаданың Барбелоға шағылысуынан туындайды. Жарық – «Автогенді Христос» деп те аталатын Мәсіхтің синонимі. Жарық пен Ақыл Барбело мен Монаданың жоғары принциптерін дәріптеп, одан әрі шығармашылық қызметпен айналысады. Олар бірігіп, жаңа Эондар мен күштерді жасайды. Соңында, Эондардың бірі, «Эпинояның» Софиясы, Монаданың Рухының қатысуы немесе келісімісіз және еркек серігінің көмегінсіз шығармашылыққа кірісіп, осы процестердің үйлесімін бұзады. Оның ойының шығармашылық күші Ялдабаот есімді тұлғаны жасайды, ол Архонттар деп аталатын толық емес, зұлым тұлғалардың алғашқысы. Ақырында, Ялдабаот өзінің қаһарлы және мақтанды мінезімен, сондай-ақ, сұмдық сыртқы түрімен танылады. Оның басы арыстанның, ал денесі жыланның. София өзінің ұрпағының кемшіліктерін біліп, оны басқа Эондар таба алмайтын жерге жасыруға тырысады. Ялдабаотты жасырудың салдарынан Ялдабаоттың өзі жоғарғы әлем мен басқа Эондар туралы білмейді. Ялдабаоттың жалғыз ата-анасы бар және Монаданың Рухының келісімінсіз құрылған болса да, ол жоғары Эондардың шығармашылық процестерін еліктеуге жеткілікті күшті. Ол басқа Архонттардың бүкіл тобын жасайды, олардың әрқайсысы өзінің кемшіліктерімен, және олар өмір сүру үшін әлемді жасайды. Бұл әлем жоғарыдағы әлемге қарағанда кемсіз. Ол қараңғылықтан құрылған, бірақ Софиядан ұрланған жарықпен тірілген. Нәтижесінде «жарық та, қараңғылық та» емес, «көктемгі» әлем пайда болады. Мақтандығы мен білімісіздігінен Ялдабаот өзін осы әлемнің жалғыз, қызғаныш құдайы деп жариялайды. София Ялдабаот пен оның жалған әлемінің кемшіліктерін мойындап, өкінеді. Оның қатесін кешіру үшін Монаданың Рухы Софияны және оның бұзық жаратылысын құтқару үшін басқа Эондар мен күштерге көмектеседі. Бұл процесте Ялдабаот және оның Архонттары Монаданың Рухының дауысын естиді. Олар үрейленіп, дауыстың қайырылысы олардың патшалығының төбесіндегі «суларда» Рухтың бейнесін қалдырады. Олар осы күшті өздері үшін пайдаланғысы келіп, осы бейненің көшірмесін жасауға тырысады. Бұл процестің соңғы нәтижесі – алғашқы адам Адам. Ялдабаот пен оның әлемінің қараңғылығында тұтқындалған жарықты қайтарып алу мүмкіндігін мойындаған София мен жоғары деңгейдегі агенттер, әртүрлі «пленория» немесе «Эпиноя», кейіннен «плерома» деп аталатын, жоспар жасайды. Олар Ялдабаотты алдап, Адамға өзінің рухани болмысын үрлейді. Бұл Адамды бірден тірілтеді және Ялдабаотты Софиядан алынған оның болмысының бөлігінен босатады. Адамның жарықтылығын, ақыл-ойы мен жалпы артықшылығын көріп, Ялдабаот пен Архонттар өздерінің жаратылысына өкінеді және оны тұтқындауға немесе жоюға барынша тырысады. Олар бұған қол жеткізе алмағанда, оны Едем бағына орналастырып, бейтараптандыруға тырысады. Бұл әңгімеде Едем бағы – ағаштардың жемісі күнә, құмарлық, надандық, тұтқындық және өлім болатын жалған жұмақ. Олар Адамға өмір ағашының жемісін жеуге рұқсат береді, ал жақсылық пен жамандықты танытатын ағашты жасырып қояды. Бұл аңыз бойынша, Білім ағашы жоғары әлемнің және Эпинояның оң күштерінің Ялдабаоттың әлеміне енуін білдіреді. Осы жерде Мәсіх Жақияға Адамды Білім ағашының жемісін жеуге өзінің итергенін айтады. Сонымен қатар, Еуаның жоғары деңгейдегі агенттер жіберген көмекші екені, Ялдабаоттың жаратылысында тұтқындалған жарықты босатуға көмектесу үшін жіберілгені айтылады. Ол Ялдабаот Адамнан жарықты алуға тырысқанда жаратылады. Бұл әйел денесінің тууына себеп болады. Адам оны көріп, өзінің мәнінің көрінісін көреді және Ялдабаоттың баурауынан босатылады. Әңгіме содан кейін Ялдабаоттың Жарықтың мәнін қайтаруға жасаған әрекеттерін сипаттайды. Оның басты жоспары – адам баласының көбеюіне бастама беру, оның үміті – жалған рухпен жаралған жаңа денелерді жасау. Бұл жалған рух Ялдабаот пен оның агенттеріне адамзатты алдауға, оларды олардың нағыз табиғатынан хабарсыз ұстауға мүмкіндік береді және Ялдабаоттың адамзатты бағындыруының басты құралы болып табылады. Ол барлық жердегі жамандық пен шатасудың көзі және адамдардың «шындықты таба алмауына және шындықтың Құдайы туралы білмеуіне» себеп болады. Бұл ашылудан кейін әңгіме Жақия мен Құтқарушы арасындағы сұрақ-жауаптар сериясіне айналады. Олар көптеген тақырыптарды қамтиды, бірақ көбінесе құтқару сипатында болады. Жақия Мәсіхтен кім құтқарылуға лайық екенін сұрайды, ал Мәсіх шын Рухқа тигендер құтқарылатынын, ал жалған рухпен бағындырылғандар құрылысқа ие болатынын жауап береді. Мәсіх осы контексте жоғары әлемнің босатушы агенті ретіндегі өзінің рөлін де ашады. Өзін «Пронoяның есі» және «плероманың есі» деп сипаттайтын Мәсіх Ялдабаоттың түрмесінің қараңғылығына жарық әкеледі. Ол тұтқындарды оянуға және еске түсіруге шақырады. Мәсіхтің ашылуын қабылдаған және оянғандар «судың жарығымен бес мөрмен мөрленген» және осылайша өлім мен құрылыстан сақталады. Наг Хаммади кодексі III бұл Мәсіхтің рөлінің одан әрі егжей-тегжейлі сипаттамасын ұсынады, ал Берлин кодексінде ол жоқ. Бұл Мәсіхтің хабарламасын аяқтайды. Соңында, Құтқарушы осы ашылуларды жеке пайда үшін бөліскендерге қарғыс жасайды. Наг Хаммади кодексі III нұсқасы «Иисус Мәсіх, Әмин» деген дұғамен аяқталады.