Кіріспе
Р 9 (Р 9; НАТО-ның белгілеуі: SS 8 Sasin) – 1964 жылдан 1976 жылға дейін қолданыста болған КСРО-ның екі сатылы орташа қашықтықтағы баллистикалық зымырасы.
The R 9 (Р 9; NATO reporting name: SS 8 Sasin) was a two stage IRBM of the Soviet Union, in service from 1964 to 1976.
Тарих
1959 жылы жобаланған және 1961 жылы сынақтан өткен Р-9 бұрынғы кеңестік зымырандарға қарағанда үлкен жетістік болды. Бұл ракета, шамамен дейін жүкті дәлдікпен жеткізе алатын, өте дәл ғана емес, сонымен қатар Кеңес Одағы үшін тактикалық тұрғыдан да әлдеқайда пайдалы болды. Бұрынғы кеңестік зымырандар криогендік LOX және керосинмен отындырылып, әдетте отын құю мен ұшыруға бірнеше сағат уақыт қажет болды. Ал R-9 ұшыру бұйрығы берілгеннен кейін 20 минут ішінде ұшырылуы мүмкін еді. "Электроприбор" ғылыми-өндірістік бірлестігі (Харьков, Украина) зымыранның басқару жүйесін жобалады. 1964 жылы пайдалануға берілген R-9 зымыраны 1,65-тен 5 мегатоннаға дейін жарылғыш затты тасымалдады. Бұл конструкция – кеңестік зымырандарының криогендік отынды соңғы рет қолдануы болғанымен, криогендік отынды пайдаланатын ең көп таралған стратегиялық зымырандардың бірі болып табылады. OKB-456 (кейін NPO Energomash деп аталды) 1385 кН итермелеу күшіне ие RD-111 бірінші саты қозғалтқышын жасады, ол икемді құбырлармен және итермелеу векторын басқару құрылғыларымен жабдықталған, төрт камералы жабық циклды конструкция және қосымша жылдамдық түзетуге арналған қозғалтқыштардан тұрды. Бірінші сатымен (қазіргі "Союз" зымыраны сияқты) шүмектермен байланысты екінші сатыда төрт камералы RD-0106 қозғалтқышы орнатылған, ол вакуумдық жағдайға бейімделген жану камералары бар ашық циклды конструкцияны пайдаланды. Бұл ракеталық қозғалтқыш OKB-154 жобалау бюросының өнімі еді. Жарылғыш бөліктің бағытталуы, көптеген стратегиялық зымырандар сияқты, жарылғыш бөлік жарылуға дейін соңғы он секундты қоспағанда, толығымен инерциялық жүйеге негізделген, ал соңғы кезеңде радио биіктік өлшегішінің түзету жүйесімен басқарылды.
Қатысу
Бастапқы жобада жылжымалы, жер бетінен ұшырылатын жүйе көзделген, бірақ суық соғыстың жағдайы өзгерген соң R 9 зымырасы үшін жер астына орналасқан нысандар жер бетіндегі жүйемен бірге әзірленді. Дегенмен, жер бетіндегі жүйе бастапқы жобалау параметрлерінде көзделген жылдамдыққа ие бола алмады. Барлығы үш ұшыру алаңы салынды, бірақ олардың тек екеуі ғана пайдаланылды. "Десна В" (Десна В, орыс тілінде "желім") – жер астына орналасқан ұшыру аймағы, ол R 9 зымырасын 20 минут ішінде ұшыруға және зымыранды отынсыз, дайын күйде бір жыл сақтауға мүмкіндік беретін үш жер асты силосынан тұрады. "Долина" – екі жер үсті ұшыру алаңының біріншісі, көбінесе автоматтандырылған және R 9 зымырасын 20 минут ішінде ұшыра алатын, сондай-ақ екі жарым сағат ішінде осы процесті қайталай алатын. Соңғы "Десна Н" (Десна Н) ұшыру алаңы да жер үстінде орналасқан, бірақ ол R 9 зымыраларымен жабдықталмады, себебі бұл нысан автоматтандырылмаған және бір зымыранды ұшыруға кем дегенде екі сағат уақыт қажет болды. 1971 жылы жер үстіндегі R 9 зымыраларын ұшыру орындары қолданыстан шығарылды, ал 1976 жылға қарай барлық R 9 зымыралары қолданыстан шығарылды.
НАТО-ның есеп беру атауы
SS-8 Сасин – НАТО ұйымы екі түрлі советтік зымыран жүйесіне жаңылыс тағайындаған атау. Бұл белгілеу, Р-26 зымыранының үлгісі шеруде көрсетілген кезде қателікпен қолданылды. Дегенмен, Р-26 бағдарламасы бұрыннан тоқтатылған еді және қате анықталғаннан кейін НАТО Р-26 үшін жаңа атау берген жоқ.
1963 жылғы өрт
1963 жылы 24 қазанда Байқоңыр ғарыш айлағындағы 70-алаңда R-9 зымырасын ұшыруға дайындап жатысқанда, 11 адамнан тұратын ұшыру экипажы зымыран отын жүйесінен оттегінің ағып кетуі салдарынан оттегінің жартылай қысымы 32%-ға жеткенін білмеді (максималды рұқсат етілген деңгей 21% болған). Экипаж лифтпен сегізінші қабатқа түсіп бара жатқанда, электр тақтасынан шыққан ұшқын оттегіге толы атмосферада өртті қозғады, нәтижесінде жеті адам қаза тауып, ұшыру шахтасы қирады. Бұл апат Неделин апатынан дәл үш жыл өткен соң болды. 24 қазан Байқоңырдың "Қара күні" ретінде танылды және осы күнге дейін сол күні зымыра ұшыруға тырыспайды.
Деректер
Отын: керосин + оттегі. Н. А. Пилюгин мен М. С. Рязанскийдің NII 885 институты жасаған басқару жүйесі. В. И. Кузнецовтың NII 944 институты жасаған гироскоптар. GSKB "Spetsmash" компаниясының В. П. Бармин жасаған ұшырғышы. В. П. Глушконың 456 ОКБ-сы жасаған RD 111 (8D716) бірінші сатылы қозғалтқышы. S. A. Kosberg-тің 154 ОКБ-сы жасаған екінші сатылы қозғалтқыш RO 9 (8D715). 1,65 Мт ("жеңіл") және 2,3 Мт ("ауыр") соғылмалы бөліктер. 1962 жылдың қазан айында апатқа ұшырағанға дейін NIIP 5 (Байқоңыр/Тура Там) полигонының "No 51 алаңында" сынақтан өтті. Куйбышев қаласындағы No 1 зауытында сериялық өндіріс жүргізілді. Козельск қаласында 2 жер үсті зымыран полкі, Плесецк қаласында 1 жер үсті зымыран полкі және Козельск қаласында 1 жер асты зымыран полкі орналастырылды.
Операторлар
Стратегиялық ракеталық күштер R9 зымырасының жалғыз операторы болды.