Орталық жоспарлы экономикадан нарық экономикасына өту процесі

Кіріспе

Экономиканың орталықтан жоспарланғаннан нарықтық экономикаға өзгеруі

Өтпелі экономика – орталықтан жоспарланған экономикадан нарықтық экономикаға өтіп жатқан экономика. Өтпелі экономикалар нарыққа негізделген институттарды дамытуға бағытталған құрылымдық өзгерістер жиынтығынан өтеді. Бұл экономикалық либерализацияны қамтиды, онда бағаларды орталық жоспарлау органы емес, нарық күштері анықтайды. Сонымен қатар, сауда кедергілері жойылады, мемлекеттік кәсіпорындар мен ресурстарды жекешелендіруге басымдық беріледі, мемлекеттік және ұжымдық кәсіпорындар бизнеске құрылымдық өзгерістерден өтеді, макроэкономикалық тұрақтандыру мен жеке капиталдың қозғалысын жеңілдету үшін қаржы секторы құрылады. Бұл процесс Қытайда, бұрынғы Кеңес Одағы мен Еуропаның Шығыс блогы елдерінде, сондай-ақ кейбір дамытушы елдерде қолданылды және оның экономикалық және әлеуметтік салдарына қатысты жан-жақты зерттеулер жүргізілді. Өтпелі процесс әдетте институттардың, әсіресе жеке кәсіпорындардың өзгеруімен және құрылуымен сипатталады; мемлекеттің рөліндегі өзгерістер, осы арқылы түбегейлі жаңа мемлекеттік институттардың құрылуы және жеке меншік кәсіпорындардың, нарықтардың және тәуелсіз қаржы институттарының дамуына ықпал етеді. Негізінен, мемлекеттік институттардың өсуді қамтамасыз етуден жеке секторды қолдайтын деңгейге функционалдық қайта құрылымы – бір ауысу жолы. Тағы бір ауысу жолы – экономиканың өсу және жұмыс істеу тәсілін өзгерту. Бұл екі ауысу жолының арақатынасы микро және макро деңгейде, ішінара және толық сипатта болады. Нағыз өтпелі экономика микро және макро ауысудың екеуін де қамтуы керек. Жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға өту процесінде елдердің бастапқы жағдайларының әртүрлі болуына байланысты, әртүрлі ауысу үлгілерін қолданады. Мысалы, Қытай Халық Республикасы мен Вьетнам біртіндеп ауысу үлгісін қабылдады, ал Ресей және бұрынғы Югославия Социалистік Республикасы сияқты Шығыс Еуропаның кейбір елдері ауысудың күштірек және қарқынды үлгісін қолданды. "Өтпелі кезең" термині капитализмнен социализмнің алғашқы сатысына өту процесін сипаттау үшін де қолданылады, бұл толық дамыған социализмнің (коммунизм) орнатылуына дейін созылады.

A transition economy or transitional economy is an economy which is changing from a centrally planned economy to a market economy. Transition economies undergo a set of structural transformations intended to develop market based institutions. These include economic liberalization, where prices are set by market forces rather than by a central planning organization. In addition to this trade barriers are removed, there is a push to privatize state owned enterprises and resources, state and collectively run enterprises are restructured as businesses, and a financial sector is created to facilitate macroeconomic stabilization and the movement of private capital. The process has been applied in China, the former Soviet Union and Eastern bloc countries of Europe and some Third world countries, and detailed work has been undertaken on its economic and social effects. The transition process is usually characterized by the changing and creating of institutions, particularly private enterprises; changes in the role of the state, thereby, the creation of fundamentally different governmental institutions and the promotion of private owned enterprises, markets and independent financial institutions. In essence, one transition mode is the functional restructuring of state institutions from being a provider of growth to an enabler, with the private sector its engine. Another transition mode is change the way that economy grows and practice mode. The relationships between these two transition modes are micro and macro, partial and whole. The truly transition economics should include both the micro transition and macro transition. Due to the different initial conditions during the emerging process of the transition from planned economics to market economics, countries uses different transition model. Countries like the People's Republic of China and Vietnam adopted a gradual transition mode, however Russia and some other East European countries, such as the former Socialist Republic of Yugoslavia, used a more aggressive and quicker paced model of transition. The term "transition period" is also used to describe the process of transition from capitalism to the first stage of socialism, preceding the establishment of fully developed socialism (aka communism).

Контекст

Комекон елдерін әсер еткен экономикалық дағдарыс – өсу қарқындарының төмендеуі және инвестицияларға түсетін табыстың азаюы – көптеген отандық және батыс экономистерін нарыққа негізделген шешімдерді және экономикалық реформалардың кезеңдік бағдарламасын қолдауға итермеледі. Микроэкономикалық реформа мен макроэкономикалық тұрақтандыруды сақтықпен үйлестіру қажеттігі мойындалды. Бағаларды либерализациялау, макроэкономикалық теңгерімсіздіктерді жоюға бағытталған алдын ала шараларсыз – соның ішінде күшейе бермелі фискалдық тапшылық, мемлекеттік кәсіпорындардың жоғары қарыз алу деңгейінен туындаған ақша массасының өсуі және шаруалардың жинақталған ақшасы ("ақшалай артық") – микроэкономикалық тиімділіктің орнына макроэкономикалық тұрақсыздануға алып келуі мүмкін. Кәсіпкерлердің сенімді меншік құқықтары болмаса және фермерлер өздерінің шаруашылықтарына ие болмаса, Шумпетердің "жаратылыс деструкциясы" процесі ресурстарды қайта бөлуді шектейді және өмір сүруге жарамсыз кәсіпорындардың таратылуынан босатылған жұмысшыларды сіңіруге мүмкіндік бермейді. Мемлекеттік кәсіпорындардың бюджеттік шектеулерін күшейту мемлекеттік бюджеттен субсидиялардың төгілуін тоқтатады, бірақ туындаған жұмыссыздық пен жалпы шаруашылық шығындарының төмендеуіне қарсы тұру үшін қосымша шығындар қажет болады. Ақшалай артық бағаны либерализациялау "жасырылған инфляцияны" ашық инфляцияға айналдырып, баға деңгейін одан әрі көтереді және баға спиралін тудыруы мүмкін. Нарықтық экономикаға өту үшін нарықты либерализациялау, жекешелендіру және дерегуляциямен қатар мемлекеттік араласу қажет. Қажетті тұтыну тауарларын нормалау, сауда квоталары мен тарифтері, сондай-ақ сауданы қолдау үшін жеткілікті өтімділікті қамтамасыз ететін белсенді ақша-кредит саясаты қажет болуы мүмкін. Тарифтік қорғаудан өзге, кейбір жағдайларда капитал қашуын бақылау шаралары да қажет деп есептелді.

Өтпелі кезеңнің іс жүзіндегі көрінісі

Нарықтық экономикаға көшудің ең ықпалды стратегиясы 1990 жылдың қаңтарында Польшада қолданылған стратегия болды. Бұл стратегия 1980-ші жылдарда Латын Америкасында қабылданған сәтті және сәтсіз тұрақтандыру бағдарламаларын IMF және Дүниежүзілік банк талдаған нәтижелерге күшті ықпал етті. Стратегияда макроэкономикалық тұрақтандыру; көтерме және бөлшек сауда бағаларын либерализациялау; жеке кәсіпорындардың дамуына кедергілерді жою және мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру; субсидияларды жою және қатаң бюджеттік шектеулерді енгізу; сондай-ақ, сыртқы сауда мен инвестицияларға ашық экспортқа бағытталған экономика құру сияқты өзара байланысты бірқатар шаралар қамтылды. Жұмыспен қамтудың кепілдігінен айырылу мен негізгі тауарларға баға бақылауын жоюдың салдарынан туындаған зиянды өтеу үшін жеке тұлғаға бағытталған әлеуметтік қорғау желісін құру да стратегияның маңызды бөлігі болды. Көшу стратегиясын таңдауға постсоциалистік елдердің көпшілігінің қиын жағдайы әсер етті. Саясаткерлер саяси сенімділіктің ретті реформалар жоспарынан басымдылығына және құрылымдық шараларға қарағанда макроэкономикалық тұрақтандыру шараларын алдымен енгізуге көз жеткізді. Көшу процесінің "сенімділігі" IMF және Дүниежүзілік банк ұсынған Вашингтон консенсусын қабылдау арқылы артты. Венгрия мен Польшада мемлекеттік бюджет тапшылығының өсуі және сыртқы қарыздардың елдің төлеу қабілетінен асып түсуі тұрақтандыруды қажеттілік деп санады. Батыс кеңесшілері мен ұлттық сарапшылар ұлттық үкіметтермен және ХВҚ-мен бірлесіп, сыртқы және ішкі тепе-теңдікке қол жеткізуге бағытталған тұрақтандыру бағдарламаларын енгізді, бұл "шоқ терапиясы" деп аталды. "Адамның үңгірді екі секіріспен асып өте алмайтыны" айтылды. АҚШ, Ұлыбритания және Швециядан келген көптеген шетелдік кеңесшілер халықаралық қаржы институттарымен және екіжақты немесе көпжақты техникалық көмек бағдарламаларымен келісімшарт жасасты. Олар сауданы қорғау мен капиталға бақылау орнатудың орнына еркін сауданы және валюта бағамының айырбасталуын жақтады, бұл капитал қашуын тежей алатын еді. Олар өндірістік қайта құруды алдын ала жүргізбей жекешелендіруді қолдады, бірақ Шығыс Германиядағы жағдай ерекше болды, онда Treuhand (Траст агенттігі) мемлекеттік кәсіпорындарды үкіметке елеулі шығын келтіре отырып, нарыққа дайындады. Батыс техникалық көмек бағдарламаларын Еуропалық Одақ (Phare және TACIS бағдарламалары арқылы), сондай-ақ АҚШ AID, Ұлыбританияның Know-how қоры және БҰҰДБ сияқты басқа донорлар, сондай-ақ ХВҚ, Дүниежүзілік банк, ЕҚДБ және KfW құрды, олар тұрақтандыру, құрылымдық түзету, өнеркәсіптік қайта құру және әлеуметтік қорғау үшін несиелер берді. Техникалық көмек мемлекеттік қызметкерлерді алмасу және Agriconsulting, Atos, COWI, Ernst & Young, GOPA, GTZ, Human Dynamics, Idom, IMC Consulting, Louis Berger, NIRAS, PA Consulting, PE International, Pohl Consulting, PwC және SOFRECO сияқты басқару кеңесшілері арқылы ұсынылды. Ағымдағы шоттың айырбасталуын енгізу және сыртқы сауданы либерализациялау валютаның құнсыздануына әкеліп, экспортқа бағытталған өсуді қолдайды деп күтілді. Алайда, баға бақылауы алынғаннан кейін кәсіпорындар мен бөлшек саудагерлер бағаларын қара нарықтағы бағаға немесе әлемдік деңгейге дейін көтерді, бұл оларға бастапқыда күтпеген пайда әкелді. Тұтынушылар сатып алуды азайтып, отандық тауарлардың орнына сапалы импорттық тауарларды таңдады. Сатудың төмендеуі көптеген отандық кәсіпорындардың құлдырауына әкелді, бұл жұмыстан босатуға немесе жұмыс уақытын және жалақыны төмендетуге әкелді. Бұл тиімді сұранысты одан әрі төмендетті. Импорт өскенде және экспорттаушылар өнімдерінің сапасының нашарлығы мен инвестицияға қажетті ресурстардың жетіспеуіне байланысты әлемдік нарықтағы мүмкіндіктерге жауап бермегенде, сауда тапшылығы кеңейіп, валюта бағамына төмендеу қысымын жасады. Көптеген көтерме және бөлшек саудагерлер бағаны доллармен белгіледі, ал валюта бағамының төмендеуі инфляцияны күшейтті. Бірнеше елдің орталық банктері пайыздық мөлшерлемені көтеріп, несие шарттарын қатаңдатты, мемлекеттік органдар мен кәсіпорындарды айналым капиталынан айырды. Олар өз кезегінде жалақыны уақтылы төлеуге шамасы келмеді, бұл тиімді сұранысты одан әрі төмендетті. Кәдімгі көшу стратегияларының әсері қысқа мерзімде тұрақсыздыққа әкеліп, ұзақ мерзімде халықты кедейлендірді. Экономикалық өнім күтілгеннен әлдеқайда көп төмендеді. Өнімнің төмендеуі барлық көшу экономикалары үшін 1992-96 жылдарға дейін жалғасты. 1994 жылға қарай барлық көшу экономикаларындағы экономикалық өнім 1989 жылғы деңгейге қарағанда 41 пайызға төмендеді. Орталық және Шығыс Еуропа экономикалары шамамен 1993 жылдан бастап өсуді қайта бастады, ал Польша, көшу бағдарламасын ең ерте бастаған ел, 1992 жылы дағдарыстан шықты. Балтық елдері 1994 жылы дағдарыстан шықты, ал бұрынғы Совет Одағының қалған бөлігі шамамен 1996 жылы шықты. Инфляция 1990-жылдардың ортасына дейін жылына 20 пайыздан жоғары болды (Чехия мен Венгрияны қоспағанда). Барлық көшу экономикалары бойынша ең жоғары жылдық инфляция деңгейі 2632 пайызды (ТМД-де 4645 пайызды) құрады. Жұмыссыздық артты және жалақы нақты түрде төмендеді, бірақ Ресей және басқа ТМД елдерінде жұмыс біржаларында тіркелген жұмыссыздық деңгейі төмен болды. Халықаралық Еңбек Ұйымы жүргізген еңбек күші сараптамалары жұмыссыздық деңгейінің айтарлықтай жоғары екенін көрсетті және ішкі миграция кең таралды. Жоғары пайыздық мөлшерлемелер "несие тапшылығына" әкеліп, кәсіпорындар арасындағы қарыздарды күшейтті және шағын және орта кәсіпорындардың кеңеюіне кедерілді, олар көбінесе қаржыны заңды түрде алуға мүмкіндіктерден мүресіз болды. Уақыт өте келе отандық өндірушілер өндірістік қуатын жаңарта алды және тікелей шетелдік инвестициялар көшу экономикаларына тартылды. Жергілікті өндірілген, сапалы тұтыну тауарлары қол жетімді болды және импорттан үлесті қайтарып алды. Валюта бағамын тұрақтандыруға капиталдың ірі ағыны кедерілді, отандық агенттер өз табысының бір бөлігін капиталдарының қауіпсіздігіне сенген елдерге жіберді. Еуропалық Одаққа мүшелік перспективасы және ЕО-ның заңнамасы мен ережелерін қабылдау (Қоғамдық жетістіктер немесе acquis communautaire) Орталық және Шығыс Еуропаның көп бөлігінде меншік құқығына және экономикалық және үкіметтік институттарға сенімділікті арттырды. Кейбір экономистер көшу экономикаларының өсу көрсеткіштерінің төмен даму деңгейіне, ондаған жылдар бойы сауда оқшаулануына және социалистік жоспарлы экономикалардағы бұрмалауларға байланысты екенін айтты. Олар қабылданған көшу стратегиялары социалистік жоспарлы экономиканы қамтитын экономикалық дағдарысты шешу қажеттілігін көрсететінін және басымдық мақсат капиталистік нарық экономикасына өту болғанын, экономикалық өсуді және әл-ауқатты арттыру емес екенін атап өтті. Бірақ 2000 жылға қарай ЕҚДБ әр көшу экономикасындағы бастапқы жағдайдың реформа процесіне тигізген әсері жойылғанын хабарлады. Тұрақты либерализация, толыққанды жекешелендіру, халықаралық сауда мен инвестицияларға ашықтық және демократиялық саяси жүйелердің құрылуы арқылы жұмыс істейтін нарық экономикасының негізі қаланғанмен, институционалдық қиындықтар сақталды. Либерализацияланған нарықтар міндетті түрде бәсекелестікке ие болмады және саяси еркіндік жеке мүдделердің ықпалын шектемеді. Он жыл өткен соң, 2010 жылғы Көшу есебінде ЕҚДБ нарықтық ортаны жақсарту институтарының сапасы жақсы жұмыс істейтін нарық экономикалары үшін қажетті деңгейге жетпегенін анықтады. Көшу экономикаларындағы өсу әлемдік экономикаға сауда интеграциясымен байланысты, "таң қалдыратын" ...

The most influential strategy for the transition to a market economy was that adopted by Poland launched in January 1990. The strategy was strongly influenced by IMF and World Bank analyses of successful and unsuccessful stabilization programmes which had been adopted in Latin America in the 1980s. The strategy incorporated a number of interdependent measures including macro economic stabilization; the liberalization of wholesale and retail prices; the removal of constraints to the development of private enterprises and the privatization of state owned enterprises; the elimination of subsidies and the imposition of hard budget constraints; and the creation of an export oriented economy that was open to foreign trade and investment. The creation of a social safety net targeted at the individual to compensate for the removal of job security and the removal of price controls on staple goods was also part of the strategy. The choice of the transition strategy was influenced by the critical state of most post socialist countries. Policy makers were persuaded that political credibility took precedence over a sequenced reform plan and to introduce macro economic stabilization measures ahead of structural measures that would by their nature take longer to implement. The "credibility" of the transition process was enhanced by the adoption of the Washington Consensus favoured by the IMF and the World Bank. Stabilization was deemed a necessity in Hungary and Poland where state budget deficits had grown and foreign debts had become larger than the country's capacity to service. Western advisers and domestic experts working with the national governments and the IMF introduced stabilization programmes aiming to achieve external and internal balance, which became known as shock therapy. It was argued that "one cannot jump over a chasm in two leaps". The many foreign advisers from, principally, the United States, the United Kingdom and Sweden were often under contract to the international financial institutions and bilateral or multilateral technical assistance programmes. They favoured free trade and exchange rate convertibility rather than trade protection and capital controls, which might have checked capital flight. They tended to support privatization without prior industrial restructuring; an exception was to be found in Eastern Germany where the Treuhand (Trust Agency) prepared state owned enterprises for the market at considerable cost to the government. Western technical assistance programmes were established by European Union – through the Phare and TACIS programmes – and other donors (including the US AID, the UK Know how Fund and UNDP) and by the IMF, the World Bank, EBRD and KfW, which also advanced loans for stabilization, structural adjustment, industrial restructuring and social protection. Technical assistance was delivered through the exchange of civil servants and by management consultants, including Agriconsulting, Atos, COWI, Ernst & Young, GOPA, GTZ, Human Dynamics, Idom, IMC Consulting, Louis Berger, NIRAS, PA Consulting, PE International, Pohl Consulting, PwC, and SOFRECO. It had been expected that the introduction of current account convertibility and foreign trade liberalization would force a currency devaluation that would support export led growth. However, when prices were de controlled enterprises and retailers raised their prices to match those prevailing in the black market or towards world price levels, earning them windfall profits initially. Consumers reacted by reducing their purchases and by substituting better quality imported goods in place of domestically produced goods. Falling sales led to the collapse of many domestic enterprises, with personnel lay offs or reduced hours of work and pay. This further reduced effective demand. As imports grew and exporters failed to respond to opportunities in world markets due to the poor quality of their products and lack of resources for investment, the trade deficit expanded, putting downward pressure on the exchange rate. Many wholesalers and retailers marked prices according to their dollar values and the falling exchange rate fed inflation. The central banks in several countries raised interest rates and tightened credit conditions, depriving state agencies and enterprises of working capital. These in turn found it impossible to pay wages on time, dampening effective demand further. The impacts of the conventional transition strategies proved to be de stabilizing in the short term and left the population impoverished in the long term. Economic output declined much more than expected. The decline in output lasted until 1992 96 for all transition economies. By 1994, economic output had declined across all transition economies by 41 percent compared to its 1989 level. The Central and Eastern European economies began growing again around 1993, with Poland, which had begun its transition programme earliest emerging from recession in 1992. The Baltic States came out of recession in 1994 and the rest of the former Soviet Union around 1996. Inflation remained above 20 percent a year (except in the Czech Republic and Hungary) until the mid 1990s. Across all transition economies the peak annual inflation rate was 2632 percent (4645 percent in the CIS). Unemployment increased and wages fell in real terms, although in Russia and other CIS economies the rate of unemployment recorded at employment exchanges remained low. Labour force surveys undertaken by the International Labour Organization showed significantly higher rates of joblessness and there was considerable internal migration. High interest rates induced a "credit crunch" and fuelled inter enterprise indebtedness and hampered the expansion of small and medium sized enterprises, which often lacked the connections to obtain finance legitimately. In time domestic producers were able to upgrade their production capacity and foreign direct investment was attracted to the transition economies. Local manufactured higher quality consumer goods became available and won market share back from imports. Stabilization of the exchange rate was made more difficult by large scale capital flight, with domestic agents sending part of their earning abroad to destinations where they believed their capital was more secure. The promise of
European Union membership and the adoption of the EU's legislation and regulations (the Community acquis or acquis communautaire) helped secure trust in property rights and economic and governmental institutions in much of Central and Eastern Europe. Some economists have argued that the growth performance of the transition economies stemmed from the low level of development, decades of trade isolation and distortions in the socialist planned economies. They have emphasized that the transition strategies adopted reflected the need to resolve the economic crisis besetting the socialist planned economies and the overriding objective was the transformation to capitalist market economies rather than the fostering of economic growth and welfare. But by 2000, the EBRD was reporting that the effects of the initial starting point in each transition economy on the reform process had faded. Although the foundations had been laid for a functioning market economy through sustained liberalization, comprehensive privatization, openness to international trade and investment, and the establishment of democratic political systems there remained institutional challenges. Liberalized markets were not necessarily competitive and political freedom had not prevented powerful private interests from exercising undue influence. Ten years on, in the Transition Report for 2010, the EBRD was still finding that the quality of market enabling institutions continued to fall short of what was necessary for well functioning market economies. Growth in the transition economies had been driven by trade integration into the world economy with "impressive" export performance, and by "rapid capital inflows and a credit boom". But such growth had proved volatile and the EBRD considered that governments in the transition economies should foster the development of domestic capital markets and improve the business environment, including financial institutions, real estate markets and the energy, transport and communications infrastructure. The EBRD expressed concerns about regulatory independence and enforcement, price setting, and the market power of incumbent infrastructure operators. Income inequality as measured by the Gini coefficient rose significantly in the transition economies between 1987 and 1988 and the mid 1990s. Poverty re emerged with between 20 and 50 percent of people living below the national poverty line in the transition economies. The UN Development Programme calculated that overall poverty in Eastern Europe and the CIS increased from 4 percent of the population in 1988 to 32 percent by 1994, or from 14 million people to 119 million. Unemployment and rates of economic inactivity were still high in the late 1990s according to survey data. By 2007, the year before the global financial crisis hit, the index for GDP had reached 112 compared to 100 in 1989 for the transition economies. In other words, it took nearly 20 years to restore the level of output that had existed prior to the transition. The index of economic output (GDP) in the countries of Central and Eastern Europe was 151 in 2007; for the Balkans/ South eastern Europe the index was 111, and for the Commonwealth of Independent States and Mongolia it was 102. Several CIS countries in the Caucasus and Central Asia as well as Moldova and Ukraine had economies that were substantially smaller than in 1989. The global recession of 2008 09 and the Eurozone crisis of 2011 13 destabilized the transition economies, reduced growth rates and increased unemployment. The slowdown hit government revenues and widened fiscal deficits but almost all transition economies had experienced a partial recovery and had maintained low and stable inflation since 2012.

Экономика саласы

Өтпелі экономика – жоспарлы экономиканы нарықтық экономикаға өзгеруімен айналысатын экономиканың ерекше саласы. Орталық және Шығыс Еуропада коммунизм құлағаннан кейін оның маңызы ерекше артып, зор үлкен мәнге ие болды. Өтпелі экономика капитализм мен демократияны қалыптастыру үшін экономиканың қалай реформалануы керектігін зерттейді. Әдетте, осы мәселе бойынша екі түрлі пікір қалыптасады: бірі – жылдам өзгеруді, екіншісі – кезең-кезеңімен, біртіндеп өзгеруді жақтайды. Жерар Роланның «Өтпелі экономика. Саясат, нарықтар және фирмалар» (MIT Press, 2000) кітабы осы саладағы толыққанды шолу береді. Ал, Мартин Мянт пен Ян Драхокупилдің «Өтпелі экономикалар: Ресей, Шығыс Еуропа және Орталық Азиядағы саяси экономика» еңбегі осы тақырып бойынша жаңағырақ мәліметтер ұсынады.

Екі шет: Румыния мен Қырғызстан

1990 жылдардың басында коммунистік көшбасшылар Румынияда және Орталық Азиядағы Қырғызстанды қоспағанда билікте болды. Бұл екі ел де өз аймақтарында ерекше жағдайды көрсетті: Румыния – бұрынғы Варшава шартының Кеңес Одағына кірмеген 6 елінің ішінде радикалды емес, кезең-кезеңімен реформа жасаған жалғыз мемлекет, ал Қырғызстан – Орталық Азиядағы және ТМД-дағы Ресейден басқа радикалды реформаны іске асырған жалғыз ел болды. ЕҚДБ-ның Құрылымдық реформалар индексі бойынша, ел 0,70 шегінен өтті деп есептелгенде "толыққанды нарықтық экономика" деп танылуы мүмкін, Қырғызстан бұл көрсеткішті 1994 жылы (ТМД елдері арасында алғашқысы) ал, Румыния 1998 жылы (ал Ресей анықтама үшін, 1996 жылы) орындады. 1998Реформа түріЖІӨ ($ млрд)ЖІӨ-нің нақты индексі (1989=100)Күніне $2.15-тен аз табыспен өмір сүретін халық саны (%) Сыртқы қарыз (% ЖІӨ)Жеке сектор үлесі (% ЖІӨ)Тікелей шетелдік инвестициялардың жиынтық ағыны (1989-1998; $ млн)Қырғызстан радикалды 1,6 60 49,1% 89,5 60 332Румыния кезең-кезеңімен 38 76 6,8% 24,0 60 4,510

1990 жылдардағы нақты жалақылар

Нақты жалақы (1989=100.0) 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999
Армения 107.7 72.3 39.6 6.3 16.8 20.0 29.0 26.2 31.9 35.1
Болгария 111.5 68.0 76.7 77.6 63.7 60.2 49.6 40.1 47.0 52.2
Чехия 96.3 68.9 76.0 78.8 84.9 92.2 100.4 102.3 101.0 107.1
Эстония 102.5 68.2 45.2 46.3 50.9 54.0 55.2 59.5 63.5 66.2
Венгрия 94.3 87.7 86.5 83.1 89.1 78.2 74.3 77.1 79.6 81.0
Латвия 105.0 71.9 49.0 51.8 57.9 57.7 54.1 60.7 63.0 65.0
Литва 108.8 75.3 46.6 28.4 32.5 33.5 34.8 39.5 44.6 47.8
Солтүстік Македония 79.2 67.9 41.6 56.5 51.2 48.6 48.8 49.4 50.9 53.0
Молдова 113.7 105.2 64.4 41.8 33.8 34.3 36.3 38.2 40.4 35.1
Польша 75.6 75.4 73.3 71.2 71.6 73.7 77.9 82.4 85.2 95.8
Румыния 105.2 88.9 77.3 64.4 64.6 72.7 79.8 62.3 61.1 62.3
Ресей 109.1 102.4 68.9 69.1 63.7 45.9 52.0 54.5 47.2 38.2
Словакия 94.2 67.3 76.6 69.2 71.4 75.3 81.9 87.4 88.8 86.1
Словения 73.8 61.8 61.3 70.4 75.4 79.4 83.1 85.4 86.7 89.4
Украина 109.3 114.2 123.7 63.2 56.4 62.2 59.3 57.7 55.7 48.4

1990 жылдардың ең төменгі ЖІӨ

1990 жылдары өтпелі экономикалардағы ЖІӨ 1989 жылғы деңгейге қарағанда күрт төмендеді. Алайда, бұл төмендеу елден елге айтарлықтай өзгеше болды: кейбір елдерде ЖІӨ 1989 жылғы деңгейдің 75%-ына немесе одан да жоғары көтерілді, ал басқаларында үштен бір бөлігінен де асты. 15 посткеңестік елдің ішінде 1994 жылы ең нашар көрсеткішті Грузия көрсетті, оның ЖІӨ 1989 жылғы деңгейдің 25,4%-ын құрады. Ең аз төмендеуді Чехия көрсетті, ол 1992 жылы 1989 жылғы ЖІӨ-нің 84,6%-ын құрады. Өзбекстан посткеңестік елдер арасындағы ең жоғары ЖІӨ деңгейін сақтап, 1995 жылы 1989 жылғы деңгейдің 83,4%-ын құрады. Албания бұрынғы Варшава шартының кеңес емес елдері арасындағы ең үлкен құлдырауды бастан өткерді, оның ЖІӨ 1992 жылы 1989 жылғы деңгейдің 60,4%-ын ғана құрады. Ең қиын жағдай бұрынғы Югославиядағы соғысқа ұшыраған Босния мен Герцеговинада болды, оның ЖІӨ 1989 жылғы деңгейдің тек 12%-ына дейін төмендеді. Мүмкіндігі бар барлық өтпелі елдердің тізімі төменде келтірілген (қалың әріппен жазылған елдердің ЖІӨ деңгейі АҚШ-тың Ұлы депрессия кезіндегі деңгейінен (1933 жылы АҚШ ЖІӨ 1929 жылғы деңгейдің 73,4%-ын құрады) жоғары болды):

Ел1990 жылдардағы ең төмен ЖІӨ (1989 = 100)
Чехия Республикасы 84,6
Өзбекстан 83,4
Польша 82,2
Словения 82,0
Венгрия 81,9
Румыния
Словакия 75,0
Шығыс Германия 68,0
Болгария 63,2
Беларусь 62,7
Қазақстан 61,2
Эстония 60,8
Албания 60,4
Хорватия 59,5
Ресей 55,3
Солтүстік Македония 55,1
Литва 53,3
Латвия 51,0
Қырғызстан 50,4
Түркіменстан 42,0
Сербия мен Черногория 40,0
Тәжікстан 39,2
Әзірбайжан 37,0
Украина 36,5
Молдова 31,7
Армения 31,0
Грузия 25,4
Босния мен Герцеговина 12,0

ЕО-ға үміткер елдер және Ресей (1998)

1991 жылдың 16 желтоқсаны мен 1996 жылдың 10 маусымы аралығында барлығы он ел Еуропалық қауымдастық келісімдеріне (ЕҚК) қол қойды, бұл келісімдердің мақсаты Еуроодаққа қосылу екенін мойындады. Кейіннен бұл он ел екі топқа бөлінді. Ең көп прогресс жасаған бес мемлекет (Польша, Венгрия, Чехия, Словения және Эстония) Люксембург тобын құрады және 1997 жылдың шілдесінде қосылу келіссөздерін бастауға шақырылды (келіссөздер 1998 жылдың наурыз айында басталды). Қалған бес ел (Румыния, Словакия, Болгария, Латвия және Литва) Хельсинки тобын құрады және 1999 жылдың желтоқсанында Люксембург тобына қосылды. 1998 жылғы ЖІӨ ($ миллиардтары) ЖІӨ-нің нақты индексі (1989=100) Сыртқы қарыз (% ЖІӨ) Жеке сектордың үлесі (% ЖІӨ) 1989-1998 жылдар аралығындағы тікелей шетелдік инвестициялардың (ТШИ) жиынтық ағыны ($ миллиондары) Freedom House ұйымының «Транзиттегі елдер» жиынтық көрсеткіші (8-56; көрсеткіш жоғары – авторитарлық күшті) Мемлекеттік банктер активтерінің үлесі (%) Люксембург тобы Польша 158.5 117.2 37.3 65 15,066 13 48 Чехия Республикасы 60.8 95.45 40.0 75 9,997 14 18.8 Венгрия 46.9 95.3 58.0 80 16,459 13 11.8 Словения 21.1 102.25 34.7 60 1,192 16 41.3 Эстония 5.65 79.95 52.5 70 1,382 16 7.8 Хельсинки тобы Румыния 42.1 78.1 23.6 60 4,510 33 74.6 Словакия 22.2 99.8 53.7 75 1,762 29 50 Болгария 12.7 67.3 80.6 65 1,323 30 59.5 Литва 11.0 65.6 34.2 70 1,534 18 45.3 Латвия 6.6 59.4 46.8 65 1,604 18 8.5 Ресей Ресей 263.8 55.8 70.4 70 8,901 32 42.2