Кіріспе

Луис Рой Гроза (25 қаңтар 1924 – 29 қараша 2000) – американдық футболшы. «Toe» деген лақап атымен танымал болған Гроза кәсіби мансабының барлық кезеңін «Кливленд Браунс» командасында (All America Football Conference (AAFC) және Ұлттық футбол лигасы (NFL)) өткізді. 1967 жылғы маусымнан кейін зейнеткерлікке шыққанда ол кәсіби футболда ең көп гол соққан және ұпай жинаған ойыншы болып есептелді. Гроза «Браунс» сапында 21 маусым ойнап, команданың 8 лига чемпионатын жеңіп алуына көмектесті. Оның дәлдігі мен күші соққы беруді жекелеген мамандық ретінде дамытуға ықпал етті; ол сол кезде мұндай қашықтықтан соққы беру сирек кездесетін болатын, алаңнан тыс жерден гол соға білді. Мансабында қашықтық және соққы салған голдар саны бойынша көптеген рекордтарды орнатты. Гроза Огайо штатының Мартинс-Ферри қаласындағы спорттық отбасында өсті. 1942 жылы стипендиямен Огайо штаты университетіне қабылданды, бірақ колледжде бір жыл оқығаннан кейін АҚШ армиясына қосылып, Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысу үшін жіберілді. Гроза Тынық мұхитындағы әскери хирургиялық техник ретінде қызмет етті және 1946 жылы «Браунс» командасына ойнауға оралғанға дейін сонда болды. Грозаның соққы беруі мен шабуылдағы ойынының арқасында «Браунс» 1946 жылдан 1949 жылға дейін жыл сайын AAFC чемпионатын жеңіп алды, содан кейін лига таратылып, «Браунс» NFL құрамына қосылды. «Кливленд» лигаға келген бірінші жылында Грозаның соңғы минутта соққан голының арқасында NFL чемпионатын жеңіп алды. Гроза 1950, 1952 және 1953 жылдары алаңнан гол соғу бойынша NFL рекордтарын жаңартты. «Sporting News» журналы оны 1954 жылы, «Браунс» тағы бір чемпионатты жеңген кезде, лиганың ең құнды ойыншысы деп таныды. Команда 1955 жылы NFL чемпионы атанды. Гроза 1959 жылғы маусымнан кейін арқасының жарақатына байланысты уақытша зейнеткерлікке шықты, бірақ 1961 жылы қайтадан ойнады. Ол 1964 жылы тағы бір NFL чемпионатын жеңген команданың құрамында болды. Гроза 1967 жылғы маусымнан кейін толығымен зейнеткерлікке шықты. Кейіннен ол сақтандыру бизнесімен айналысып, «Браунс» командасының өкілі болды. 1974 жылы оны Кәсіби футболдың Даңқ залына енгізді. 1992 жылы Палм-Бич округінің спорт комиссиясы Лу Гроза атымен сыйлық тағайындады. Бұл сыйлық жыл сайын елдегі ең үздік колледж «плейскикеріне» беріледі. Гроза 2000 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды.

Ерте өмір

Шығыс Огайодағы Мартинс-Ферриде дүниеге келген Гроза, Батыс Вирджиния штатындағы Уилингтен қаласынан Огайо өзенінің солтүстігінде орналасқан. Оның ата-анасы Трансильваниядан (Австрия-Мажарстан, қазіргі Румыния) көшіп келген. Анасы венгр тілінде сөйлейтін Мэри, әкесі румын тілінде сөйлейтін Джон (Иоан) Гроза бас көшедегі Гроза тавернасын иеленген және басқарған. Лу спорттық отбасыдағы төрт ұлдың ең кішісі еді; оның ағасы Алекс Кентукки университетінде баскетболдан жарқын өнер көрсетіп, екі рет ұлттық чемпионат жеңімпазы атанған команданың құрамында болды. Гроза Мартинс-Ферри орта мектебінде футбол, баскетбол және бейсболмен айналысты. 1941 жылы Гроза капитаны болған "Пурпл Райдерс" баскетболдан штатының чемпионатында жеңіске жетті. Ол бейсбол командасының да капитаны болды. Гроза "placekicking" әдісін үлкен ағасы Фрэнктан үйреніп, көшеде дос-жандарымен футбол ойнағанда телефон сымдарынан артық лақтыруға тырысып жаттығу жасаған.

Колледж мансабы және әскери қызмет

Гроз 1942 жылы орта мектепті бітіріп, Колумбустағы Огайо мемлекеттік университетінің спорттық стипендиясымен оқуға түсті. Онде ол «Buckeyes» командасының жасөсперімдер құрамында шабуылшы және допты соққылаушы ретінде өнер көрсетті. Гроз үш ойынға қатысып, бес гол соқты, соның ішінде біреуі алыстан. 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс күшейген кезде ол АҚШ армиясына қатарына шақырылды. Алдымен Техас штатының Абилин қаласына негізгі әскери дайындыққа барып, содан кейін Сан-Антониодағы Форт-Сэм-Хьюстондағы Брук армиялық медициналық орталығына жіберілді. Армияның қысқа мерзімді оқу-жаттығу бағдарламасында болғаннан кейін, Гроз 1945 жылы Тынық мұхиты аймағындағы Лейте, Окинава және басқа да жерлерде хирургиялық техник ретінде 96-шы жаяу әскер дивизиясымен бірге қызмет етті. Филиппинге қонған күні Гроз бір солдаттың бетіне оқ тигенін көрді. Ол майдан жебінен шамамен бес шақырымдай жерде орналасқан шатырларда тұрып, дәрігерлерге жаралыларды емдеуге көмектесті. "Мен көптеген ауыр жарақат алған жандарды көрдім", - деді ол кейін. "Аяқтарынан айырылған, іштері шығып тұрған, осындай жағдайлар. Бұл қиын, бірақ адам сол жағдайға үйреніп, оны өзінің бір бөлігі ретінде қабылдайды". Армияда болғанда, ол Огайо штатының футбол жаттықтырушысы Пол Брауннан хат алды. Хатта футбол доптары мен Браунның жаңа All America Football Conference (AAFC) командасында ойнауға арналған келісімшарт болды. Ол 1945 жылдың мамырында келісімшартқа қол қойып, 1946 жылы соғыс аяқталғаннан кейін «Кливленд Браунс» деп аталатын командаға қосылуға келісті. Гроз соғыс аяқталғанға дейін айына 500 доллар жәрдемақы алып, жылдық жалақысы 7500 доллар болды.

Кәсіби мансап

Әскери қызметтен босатылғаннан кейін Гроза Огайо штатының Боулинг Грин қаласындағы «Браунс» командасының жаттығу лагеріне келді. Ол әскери киімде, барлық киімдерін сөмкесіне салып әкелді. Онде ол квотербек Отто Грэм, фулбек Марион Мотли және қабылдаушылар Данте Лавелли мен Мак Спидиге қосылып, жаңа команданың шабуылының ядросын құрады. Гроза «Браунс» командасындағы алғашқы екі жылында негізінен алаңға гол соққан, бірақ команданың алғашқы табысына үлкен үлес қосты. Бірінші маусымында ол алаңға гол соғу және қосымша ұпай жинау бойынша кәсіби футболдағы рекордтарды орнатты. Осыдан кейін «Браунс» командасы «Нью-Йорк Янкис» командасына қарсы ААФК чемпионатына өтті. Гроза ойын кезінде білегін бұрап, үш алаңға гол соқты, бірақ Кливленд 14:9 есебімен жеңіске жетті. Грэм, Мотли және Лавелли бастаған күшті шабуылдың арқасында «Браунс» 1947 жылғы маусымды 12–1–1 есебімен аяқтады және чемпионат ойындарына қайта оралды. Алайда Гроза жарақат алғандықтан команданың екінші рет чемпион атанғанын қанағатпен қабылдады. Содан кейін «Браунс» және Грозаның табыстары жалғасты, ал спорт жазушылары оны «Аяқ» деп атады. Гроза лигадағы алаңға гол соққандардың ішінде көшбасшы болды және команда 1948 жылы барлық ойында жеңіске жетіп, кәсіби футболдағы алғашқы таза маусымын өткізді. Гроза алаңға гол соғу шеберіне айналған сайын, 1948 жылдан бастап шабуылдағы қанатқа реттеліп ойнай бастады. Сол жылдың ең жарқын сәттерінің бірі – ААФК-ның «Бруклин Доджерс» командасына қарсы 53 ярдтық алаңға гол соғуы, ол сол кезде кәсіби футбол тарихындағы ең ұзын соққы болды. Грозаның болуымен «Браунс» командасы көптеген командалардың жасай алмайтын қашықтықтан алаңға гол соғуға мүмкіндік алды. «Кез келген жағдайда, ол қару болды», – деді Грозаның сегіз жыл бойы допты ұстаған Томми Джеймс. 1949 жылы тағы бір чемпионат жеңісіне қол жеткізілді, бірақ ААФК маусымнан кейін таратылды, ал «Браунс» командасы көбінесе танымал Ұлттық футбол лигасына (NFL) қосылған үш команданың бірі болды. Соғыс Грозаның колледждегі мансабын қысқартты, сондықтан ол «Браунс» командасымен алғашқы жылдары маусымнан тыс уақытта Огайо штатындағы оқуын жалғастырды. 1949 жылы ол бизнес мамандығы бойынша бітірді. Сол жылы Гроза Джеки Лу Роббинсқа үйленді, ол Нью-Йорк қаласында модель болып жұмыс істеген Мартинс Ферри қаласының қызы болды. «Браунс» командасының 1950 жылғы маусымдағы NFL-дегі дебютіне көп көңіл бөлінді; команда қысқа ғасыр ішінде ААФК-де үстемдік танытқан болатын, бірақ кейбір спорт журналистері, NFL иелері мен жаттықтырушылары лиганы нашар деп санайтын. Кливленд екі дүркін чемпион «Филадельфия Иглз» командасына қарсы алғашқы ойында барлық күмәнді жойды, 35:10 есебімен жеңіске жетті. Маусымның соңында «Вашингтон Редскинс» командасына қарсы өткен ойында Гроза маусымдағы 13-ші алаңға голын соғып, 24 жылдық NFL рекордын жаңартты. Сондай-ақ, ол осы ойында Грэмнен алған қабылдау арқылы өзінің мансабындағы жалғыз тачдаунын соқты. «Браунс» командасы тұрақты маусымды 10–2 есебімен аяқтады, бұл рекорд «Нью-Йорк Джайентс» командасымен тең болды. Бұл «Джайентс» командасына қарсы плей-оффқа жол берді, онда Гроза «Браунс» командасы үшін жеңіске жетуші алаңға голды соқты, ойын аяқталуға бір минуттан аз уақыт қалғанда. «Браунс» командасы келесі кездесуде «Лос-Анджелес Рамс» командасымен кездесті. Гроза ойынға ұпайлар мен дәлдік жағынан NFL-дің үздік мергені ретінде келді. Оның табыстылық деңгейі 68,4% құрады, ол кезде көптеген командалар өздерінің әрекеттерінің жартысынан да азырақтарына қол жеткізді. «Рамс» командасы ойынның басында Боб Уотерфилдтен тачдаунға жіберген паспен және Дик Хоернердің ұпай жинаған ұшымен алға шықты. Бірақ Грэм және «Браунс» командасы төрт тачдаунмен жауап берді, екеуі қабылдағыш Данте Лавеллиге. Алайда, төртінші тоқсанда уақыт біткенде, «Рамс» командасы 28-27 есебімен алда болды, ал Кливленд ойынды жеңудің соңғы мүмкіндігіне ие болды. Грэм шабуылды «Рамс» командасының тоғыз ярдтық шегіне жеткізіп, Грозаның алаңға гол соғу әрекетін жасады. 16 ярдтық соққы 28 секунд қалғанда тік бағаналардың арасынан өтіп, «Браунс» командасына 30-28 есебімен жеңіске жеткізді. Бұл Грозаның мансабындағы ең маңызды жеңіс болды. «Мен ешқашан жібермеймін деп ойладым», – деді ол кейін. Маусымнан кейін Гроза алғашқы Про Боулға, NFL-дің жұлдыздар ойынына шақырылды. Кливленд 1951 жылы тағы да чемпионат ойындарына жетті, бірақ бұл жолы «Рамс» командасына қарсы реванш матчта жеңілді. Гроза ойын кезінде 52 ярдтық алаңға гол соқты, бұл 42 жыл бойы чемпионат немесе Супер Боул үшін рекорд болды. Ол маусымнан кейін қайтадан Про Боулға шақырылды. Сол сценарий 1952 және 1953 жылдары қайталанды: «Браунс» командасы екі жыл бойы чемпионатқа жетті, бірақ екі рет те «Детройт Лайнс» командасына ұтылып қалды. Гроза 1952 жылғы чемпионатта сынық қабырғаларымен ойнады және үш алаңға гол соқты. Гроза 1953 жылы рекорд орнатты, ол 23 алаңға гол соқты және 88,5% сәттілік көрсетті, бұл 28 жыл бойы сақталған бір маусымдық рекорд. Ол 1952 және 1953 жылдары қайтадан Pro Bowl-ға қатысып, екі жыл ішінде де All Pro бірінші командасының таңдаулы мүшесі болды. 1954 жылы «Браунс» командасы тағы да чемпионатты жеңіп алды. Сол жылы Гроза «Sporting News» басылымының NFL-дің ең құнды ойыншысы атанды. Кливленд 1955 жылы «Рамс» командасын 38–14 есебімен жеңіп, тағы да чемпионатты жеңіп алды. Гроза 1954 және 1955 жылдары Про Боулға шақырылды және спорт журналистерінің All Pro командаларына енді. Грэмның маусымды бастамас бұрын зейнеткерлікке шығуына байланысты Кливленд 1956 жылы алғаш рет жеңіліске ұшырады. Грозаның мергендік қабілеті келесі үш жыл бойы да күшін жойған жоқ: ол 1957, 1958 және 1959 жылдары Про Боулға қатысты және 1957 жылы лигадағы ұпайлар бойынша көшбасшымен тең болды. «Браунс» командасы 1958 жылы «Нью-Йорк Джайентс» командасына қарсы жеңіліске ұшырады және 1959 жылы плей-оффқа қатыса алмады. Гроза 1959 жылғы маусымнан кейін арқасының жарақатына байланысты ойнамайтын болды және зейнеткерлікке шыққан деп есептелді. Грозаның командаға ең көрінетін үлесі – мергендік қабілеті болғанымен, ол жарақат алғанға дейін шабуылдағы қанатқа да кірді, онда Браун оны Дик Шафратпен алмастырды. «Лу өз мергендік қабілетінің арқасында танымал болғандықтан, шабуылдағы қанат ретіндегі ойынына лайықты баға берілмеді», – деді Грозаға қарсы ойнаған қорғаушы Энди Робустелли. Гроза 1960 жылды демалысқа шығып, команда үшін скаут ретінде жұмыс істеді. Сондай-ақ, ол өзі бастаған сақтандыру бизнесіне көңіл бөлді. «Мен 36 жаста болдым және зейнеткерлікке шыққанымды ойладым», – деді ол. Бірақ келесі жылы ол Арт Моделлдің шақыруымен командаға оралды, ол сол жылы «Браунс» командасын сатып алды. Ростерде мергендікке маманданған ойыншыны пайдаланғысы келмеген (Грозаның арқасының жарақаты оның қанатта ойнауына мүмкіндік бермеді), Браун Сэм Бейкерді мергендікке және жартылай қорғаушыға шақырды. Бірақ Гроза қайта оралуға асықты және Моделл талап етті. Гроза 1967 жылға дейін командада алаңға гол соққан ретінде қалды және 1964 жылғы чемпионатты жеңіп алған «Браунс» командасының құрамында болды. Гроза ойынның үшінші тоқсанында алаңға гол соғып, ойынға алғашқы ұпайларын енгізді. Сондай-ақ, ол «Балтимор Колтс» командасының ендік шегінен бес алаңнан астам гол соқты, олардың қайтарылуына жол бермеді. Кливленд 27:0 есебімен жеңіске жетті. Гроза 1968 жылы 21 маусымдық кәсіби футболдан зейнеткерлікке шыққанда, ол NFL-дегі ұпайлар, алаңға соққан голдар және қосымша ұпайлар бойынша рекордтарды иеленді. Ол NFL-де 234 алаңға гол соқты, 641 қосымша ұпай жинады және барлығы 1349 ұпай жинады. ААФК жылдарын есепке алғанда, оның жалпы ұпай саны 1603 құрады. Ол Огайо штатының Миддлбург Хайтс қаласындағы ауруханаға түсті, онда қайтыс болды. Гроза мен оның әйелі үш ұл мен қыз тәрбиеледі. Гроза тура соққымен гол соққан мерген болды. Ол футболға тура сызықпен ұмтылып, доптың үстінен аяғымен соқты, доптың ортасына бағытталды. Мансабының басында Гроза өзінің соққыларын бағыттау үшін аяқ киімдерімен жерде тура сызықтар жасады. Кейін ол катушкаланған дюймдік желімді таспаны қасқырлығының ішіне салды. 1950 жылғы «Лу Гроза қағидасы» допты соғуға арналған жасанды көмекші құралдарды, соның ішінде таспаны пайдалануға тыйым салды. Гроза және оның дәуіріндегі басқа мергендер қолданған тура соққы стилі қазіргі кезде аяқпен соққымен ауыстырылды. «Неліктен барлық балалар аяқпен соғады екенін білмеймін», – деді ол 1997 жылы. «Олар допты аяқтарының бүйірімен соғады, бұл оларға жақсырақ бақылау береді дейді. Білмеймін, мен оны ешқашан сынап көрген емеспін».

Мұра

Гроз 1969 жылы Ұлттық футбол лигасының 1950-ші жылдардың үздік ойыншылары тобына енді және 1974 жылы Профутбол даңқы залына қабылданды. «Браунс» командасы оның 76-шы нөмірін пайдаланудан тоқтатты; ол сондай-ақ команданың «Құрмет сақинасында» бар, ол клуб тарихындағы ең үздік ойыншылардың тобын білдіреді, олардың есімдері FirstEnergy стадионының жоғарғы қабатындағы орындықтардың астында көрсетілген. 1992 жылы Палм-Бич округінің спорт комиссиясы Лу Гроза атындағы сыйлықты құрды, ол Ұлттық студенттік спорт қауымдастығының Футбол лигасының (бұрынғы I А дивизионы) ең үздік мергеніне беріледі. Оның бір футбол бутсы Вашингтондағы Смитсонов институтының қорында сақталады. 2012 жылы Берея қаласында Лу Гроза алаңы салынды. Аталған алаң Кливленд маңындағы жасөспірімдерге арналған Лу Гроза футбол бағдарламасының үйі болып табылады. 2016 жылы Грозға оның атымен аталған алаңның алдына ескерткіш орнатылды.