Кіріспе

Британдық Оңтүстік Африкалық шенеуніктер тобы

Милнердің балабақшасы – екінші Бур соғысы мен 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағының құрылуы арасында Оңтүстік Африканың жоғары комиссары Альфред, лорд Милнердің басшылығымен Оңтүстік Африка мемлекеттік қызметінде қызмет еткен британдықтардың бейресми атауы. Балабақша идеясы отаршылдық министр Жозеф Чемберленге тиесілі болуы мүмкін, өйткені оның күнделігінде 1901 жылдың 14 тамызында Чемберленнің көмекші хатшысы Джеффри Робинсон: «Кезекті ұзақ күнді негізінен Лорд Милнерге Оңтүстік Африкадан кандидаттардың тізімін (мемлекеттік) қызметтегі адамдардан жинаумен өткіздім» деп жазған. Олар Оңтүстік Африканы біріктіруді және, әрі қарай, Британ империясымен Императорлық федерация құруды қолдады. Милнер зейнетке шыққаннан кейін, көптегендері Милнердің ізбасары және Колониялық кеңседегі екінші тұлға болған лорд Селборн басшылығымен қызметін жалғастырды. Балабақша 12 адамнан құралды, олардың көпшілігі Оксфорд түлектері және ағылшын мемлекеттік қызметкерлері болатын. Олар 1901 жылы Оңтүстік Африкаға сапар шегіп, лорд Милнерге соғыстан қираған экономиканы қайта жаңғыртуға көмектесті. Олардың бірі жас және тәжірибесіз болғандықтан, Ф.С. Оливердің Александр Гамильтон туралы жазған өмірбаянын алып келді. Ол кітапты оқыды, ал Оңтүстік Африканың жаңа үкіметін қайта құру жоспары кітаптағы Гамильтонның федералистік философиясы мен қазыналық істер жөніндегі біліміне негізделді. «Милнердің балабақшасы» деген атауды алғаш рет сэр Уильям Такерри Мариотт еңкейтумен қолданғанмен, топ оны өз атауы ретінде қабылдады.

Бура соғысы

1867 жылы Оңтүстік Африкадағы британдық колонияда орналасқан Трансваль мен Оранж еркін мемлекетінде алтынның табылуы екі халық арасында қақтығыс тудырды, себебі британдық қоныс аударушылар ("Уитландерлер") аймаққа көшіп келді. Бұл тұрғындарға азаматтық құқықтарды бермеуіне себеп болды, мүмкін британдықтардың күшін басып алуынан қорқып, бур үкіметтері оларға азаматтық беруден бас тартты. Келіссөздер нәтижесіз аяқталды және соңында қақтығыс басталды. 1895 жылдың соңында британдық колониялық әкімші Старр Джеймсон бастаған Трансваал үкіметін құлатуға жасалған рейд ағылшыздар үшін ұятқа әкелді. Джеймсон рейдінен кейін 1897 жылдың 15 ақпанында сенімді губернатор, сэр Альфред Милнер тағайындалды. Бірақ бурлармен келіссөздер аз нәтиже берді. Милнер бұған Трансваал және Оранж республикаларындағы бур президенті Пол Крюгердің консервативті және оқшауланған саясатын жабалап айыптады. "Крюгершілдікке" қарсы тұру үшін британдықтар Оңтүстік Африкадағы әскери күштерін арттыруға шешім қабылдады, бұл Крюгердің барлық әскерлерді елдеріне қайтару талабына әкелді. Британдықтар бас тартқаннан кейін бур республикалары соғыс жариялады. Олардың бастапқы әскери жетістіктері ақырында британдықтардың көптеген әскерінің артықшылығымен жеңілді. 1899 жылдың қазанынан 1902 жылдың мамырына дейін жалғасқан соғыс екі тарапқа да қымбатқа түсті. Ол қоршаулармен және бурлардың партизандық соғысымен, сондай-ақ британдықтардың жерді өртеу тактикасымен және бур отбасыларын орталықтандыру үшін концлагерьлермен ерекшеленді. Бурлардың әскерлік күші таусылғаннан кейін 1902 жылдың 31 мамырында бейбіт келісімге қол қойылды. Екі бур республикасы Британ империясына қосылды, оларға жеңіл шарттар, қайта құру және қаржылық көмек ұсырылды. Пол Крюгер Оңтүстік Африканы мүлдем тастап кетті, бурлардың басшылығын сенімді серіктері Луи Ботха мен Ян Сматсқа тапсырды.

Неге Милнер?

Джеймсон шабуылына жауап ретінде британдықтар мен бурлар арасындағы келіссөздер қиын жағдайға түсті. Крюгер үкіметі алғаш рет британдықтарға ашық қарсылық көрсетті және Германиядан көп бөлігі импортталатын қару-жарақ пен оқ-дәрінің көлемін арттырды. Британдықтар тарапынан, шабуылға қатысқан жоғары комиссары Лорд Росмидті алмастыруға және оның қатал келіссөз жүргізу тактикасын жұмсартуға тырысты. Алты ай іздеуден кейін және премьер-министр Солсберидің мақұлдауымен, Отарлар жөніндегі хатшы Джозеф Чемберлен сэр Альфред Милнерді таңдады. Милнердің кандидатурасын Чемберленге Колониялық кеңседегі екінші тұлға, Милнердің досы Лорд Селборн ұсынды. Чемберлен 1889 жылы Мысырға саяхат жасағанда Милнермен танысқан, ал Милнер кейіннен «Мысырдағы Англия» атты кітап жазды, оны Чемберлен оқып, жоғары бағалаған. 1897 жылдың 8 қаңтарында премьер-министрге шешімі туралы хат жазғаннан кейін, Солсбери: «Сіздің Мысқа Милнерді тағайындауыңыз, менің ойымша, табысқа жетеді» деп жауап берді. Автор Нимокс Милнердің колонияларға қатысты көзқарасы үкіметтегі ең жақсы саясаткерлердің көзқарасына ұқсас болғанын айтады, сондықтан оны осы қызметке таңдаған болуы мүмкін. Бұл шешім туралы жұртшылыққа 1897 жылдың 15 ақпанында хабарланды. Милнер 17 сәуірде Оңтүстік Африкаға аттанды. Ол кетер алдында Чемберлен оған: «Өзіміздің құқығымызды қорғап, жағдайдың қалай дамитынын күте тұрыңыз» деді. Оңтүстік Африкадағы жағдайды бір жыл зерттегеннен кейін Милнер басшысына хат жазып, былай деді: «Екі толығымен қарама-қарсы жүйе – ортағасырлық нәсілдік олигархия және заманауи индустриалды мемлекет, түрлі ақ нәсілдер арасында мәртебелік айырмашылықты мойындамай, ақыры бір елде тұрақты өмір сүре алмайды. Нәсілдік олигархияны жою керек, мен оның өздігінен тарап кететін белгілерін көрмеймін». Шындығында, он жеті айдан кейін соғыс басталды.

Лорд Милнердің ықпалы

Оңтүстік Африка соғысының нәтижесінде қайта құру жұмыстары Лорд Милнердің жауапкершілігіне жүктелді. Жауаптылықты сенімді адамдарға тапсыру қажеттілігі оны Оксфорд университетінен және отарлық кеңседен жас жігіттер тобын жинауға мәжбүр етті. Кромер графының ұсынысымен ол былай деді:

"Мен жас жігіттерді алғым келеді. Бұл жерде қызу пікірталас болады, жігіттер, Оксфорд және жұмыс туралы көп сөз болады. Бірақ мен тәжірибеден гөрі акыл-ойы мен мінез-құлқына баға беремін. Бірінші сыныпты тәжірибелі адамдарды табу мүмкін емес. Оларды қазіргі қызметтерінен айыруға ешқандай ұсыныс жете алмайды. Жоқ! Мен ұзаққа қалмаймын, бірақ кеткенде артымда көп жұмыс істей алатын жастарды қалдырамын."

Лорд Милнердің шәкірттерінің көпшілігі қайта құруға ең көп қажеттілік болған Трансвальда жұмыс істеді. Олар 1905 жылғы 2 сәуірде Англияға кеткеннен кейін де өз қызметтерін жалғастырды, 1907 жылы жауапты үкімет құрылғанға дейін Лорд Селборнның басшылығымен қызмет етті. "Балалар бағы" деп аталған бұл топ бір-бірімен жақын қарым-қатынас орнатты және өмірінің соңына дейін дос болып қалды.

Бір қадам артқа

Бейбітшілік шарты бойынша келіссөздер жүргізілген кезде генерал Герберт Киченер қатал позициядағы Жан Смутсты алдағы британ сайлауларында либерал премьер-министр сайланатынын, ал ол сайланған жағдайда буарларға толық өзін-өзі басқару құқығы берілетінін айтып, оны ықпалына алды. Бұл ақпаратты білген буарлар шартыны 54 дауысқа 6 қарсы қолдады. 1905 жылғы 5 желтоқсанда либерал Генри Кэмпбелл Баннерман сайланғаннан кейін буарлар еркін сайлауға және көпшілік билікке қайта оралды. Шындығында, Уинстон Черчилль Оңтүстік Африканы буарларға қайтару мақсатымен колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары болып тағайындалды. «Балабақша» институтының реформаларының бір бөлігі, бірақ барлығы емес, кері қайтарылды, ал Луи Бота мен Ян Смутс жаңа Оңтүстік Африканың жетекшілері болды. Дегенмен, ел монархқа адал болды және екеуі де Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания үшін маңызды рөл атқарды. «Балабақшаның» ықпалын бағалау қиын. Оның кезінде жергілікті деңгейде заманауи демократиялық өкілдік енгізілді. Қаржы да британдықтардың қатаң бақылауында болды. Буарлар алтын өнеркәсібінен жинаған 5% салық 10%-ға дейін өсірілді, ал жаңа Оңтүстік Африка мемлекетіне қайта құруға 9,5 миллиард фунт стерлинг көлемінде гранттар берілді. Осы арада лорд Милнер қолдаған және 1905 жылғы 31 наурызда заң күшіне енген Литтелтон конституциясы Кэмпбелл Баннерман үкіметі тарапынан жойылды, ал буарлар бұрынғы аумақтарында толық өзін-өзі басқару құқығын алды. 1906-1907 жылдары Кёртис, Керр және Робинсон басқарып, Оңтүстік Африканы британдық басқаруда ұстап тұруға бағытталған күш-жігерге қарамастан, 1907 жылы Трансвааль және Оранж-Ривер колониясындағы халық сайлаудан кейін 400 британдық мемлекеттік қызметкер жұмыстан босатылды. «Балабақшаның» Оңтүстік Африканың төрт колониясы үшін американдық үлгідегі федеративтік республика құруға деген ұмтылысы 1909 жылы барлық билік жоғарыда шоғырланған біртұтас үкімет пайдасына жеңіліске ұшырады. Алайда «Балабақша» федералистік принциптерді «Round Table Journal» журналында қолдануын жалғастырды, федеративтік үкімет формасы Ұлыбританиядағыдан жақсырақ деп сенді.

Оңтүстік Африка почтасы

1909 жылдың шілдесінде Оңтүстік Африкадағы істерінің көп бөлігі аяқталған соң, Лорд Селборн және «Балабақша» тобының көптеген мүшелері Англияға оралды. Олар тәжірибе жинап, Лорд Милнердің басшылығымен, өз елдеріне оралғаннан кейін, топтарын «Дөңгелек үстел» деп атады. «Дөңгелек үстел» қатарына Уильям Палмер, 2-ші Селборн графы (Колониялық кеңседегі хатшы), Вальдорф Астор, 2-ші виконт Астор және Ф. С. Оливер (кәсіпкер және Александр Гамильтон туралы кітап авторы) қосылды. Оңтүстік Африкамен және Англияның көп бөлігінде даулы болған колониализммен байланысына қарамастан, «топ саяси партиялармен қандай да бір байланысқа түсуден бас тартты». Сол кезде Англиядағы басты саяси күштер – Юнионисттік үкімет пен Либералдық партия еді. Халыққа ұнамайтын соғыс Артур Балфурдың консервативтік үкіметін 1905 жылдың 4 желтоқсанында ерте тоқтатып, 1895 жылдан бері сақталып келген консервативтік басшылықтың билігін де аяқтады. Лорд Милнер өзін таныстырған императорлық басшылардың ұрпағы (Балфур, Чемберлен, Солсбери және Гошен) шеттетілгендіктен, ол ұзақ мерзімді демалысқа шықты. Осы уақытта «Дөңгелек үстел» мүшелері бірігіп, әріптестік қарым-қатынас жасай бастады. Филип Керр Вальдорф Астормен жақын дос болды, Р. Х. Брэнд Астор отбасымен туыс болды, және өмір бойы сақталатын тағы да басқа достықтар құрылды. Топ Оливердің ауылдық үйінде, Лорд Солсберидің резиденциясында, Лорд Лотианның және Вальдорф Астордың Кливедендегі сарайында жиналатын. Олар Империя туралы хабарды жұртшылыққа және билік органдарына жеткізуді шешті. Бастапқыда Лайонель Кертис Доминиондардың әрқайсысына арналған «Журнал» атты журналды құру туралы идеяны ұсынды. Бұл идея Лорд Милнерге ұнады. Алайда, логистикалық және практикалық себептерге байланысты Милнер жазушыларды қайдан табуға болатынын және кім қаржыландыратынын білмеді. Нәтижесінде, бір журнал жарық көрді, ол «Дөңгелек үстел» деп аталды – Британ империясы саясатының тоқсандық шолуы. Оның қаржысының көп бөлігі Оңтүстік Африканың кен байлықтарын иеленген Эб Бейлиден, ал қалғаны Родс отбасының қорынан түсті. Оның алғашқы саны 1910 жылдың қараша айында жарық көрді. 1966 жылы атауы өзгергенімен, ол бүгінге дейін «Дөңгелек үстел: Халықаралық істер жөніндегі Ұлттар Достастығы журналы» деген атпен жарияланып келеді.