Кіріспе

1947 жылы Томас Маннның романы «Доктор Фауст» – Томас Маннның 1943 жылы жазыла бастап, 1947 жылы «Доктор Фауст: Неміс композиторы Адриан Леверкюннің өмірі, досының баяны» («Doktor Faustus: Das Leben des deutschen Tonsetzers Adrian Leverkühn, erzählt von einem Freunde») деген атпен жарияланған неміс романы.

Контурлық

Роман – 20 ғасырдың бірінші жартысындағы және Германияның сол кезеңдегі құлпырауы аясында қайта жаңартылған Фауст аңызы. Оқиға (қазақша) композитор Адриан Леверкюннің өмірі мен шығармашылығына арналған. Баяндаушы – Леверкюхнның балалық шақтағы досы Серен Зайтблом, ол 1943–1946 жылдары Германияда жазады. Леверкюннің жас кезіндегі ерекше зиялы қабілеті мен шығармашылығы оның табысқа жететінін көрсетеді, бірақ оның мақсаты – нағыз ұлылыққа қол жеткізу. Ол шығармашылық гениальдық үшін Фаусттық келісімге барады: ол қасақана сифилис жұқтырады, бұл оның өнерлік шабытын қоздырып, ақылын шатастырады. Содан кейін оған Мефистофель бейнесі келеді (ол, мәнінде, «Сен мені тек ақыл-есіңнен айырылғандықтан көре аласың, бірақ мен жоқпын деген сөз емес» дейді), ол махаббаттан бас тартып, жиырма төрт жылдық гениальдық үшін жанын саудалайды. Оның ақылынан айырылуы – оның зұлымдық шабыты – ерекше музыкалық шығармашылыққа алып келеді (бұл Арнольд Шенбергтің нақты жаңалықтарымен сабақтас). Леверкюннің соңғы шығармашылық жылдары Апокалипсис және Соңғы Сот туралы ойлармен мазасыздыққа толы болады. Ол нейросифилистік ақылынан айырылуының толық күйреуге қарай қадам сайын жылғанын сезінеді. Фауст аңыздарындағыдай, ол өзінің ең жақын достарын соңғы құлдырауына куә болуға шақырады. «Доктор Фаусттың ақталуы» кантатасының камералық оқылысы кезінде ол түсініксіз сөйлей бастамас бұрын, өзінің зұлымдық келісімін мойындайды. Оның ақылынан айырылуы оны балалық жасқа дейін төмендетіп, он жыл бойын туыстарының күтімінде өмір сүруге мәжбүр етеді. Леверкюннің өмірі нацистік Германияның өрлеуі мен құлдырауына әкелген неміс мәдени және саяси ортасының аясында және оған параллель өтеді. Бірақ Леверкюннің шайтанмен келісіміне алып келген алғышарттар кейіпкерде және өнер өмірінде, өнер процестерінде қаланады, саяси аллегория ретінде емес. Баяндаушының тарихи жағдайы, Леверкюннің ақылынан айырылуының дамуы және ол өзімен саналы түрде байланыстыратын ортағасырлық аңыздар арасындағы қабаттардың өзара әрекеті аса бай символдық желі құрады, оны бір ғана түсіндірмеге дейін тоғыту мүмкін емес күрделілікке әкеледі.

Сюжет

Айтқыш пен кейіпкердің Сааледегі Кайзерсашерн шағын қаласында пайда болуы, Зайтбломның дәріханашы әкесі Вольгемуттың аты және Адриан Леверкюннің ескірген неміс типі ретінде сипатталуы, "Отыз жылдық соғыстан бұрынғы" ерекшеліктері бар сырт пішінімен, ескі ортағасырлық Германияны еске салады. Олардың католик және лютерандық тегі мен теологиялық білімі бойынша, олар неміс қайта өрлеуінің және Дюрер мен Бах әлемінің мұрагерлері, бірақ "жұдайымдық шеңберлердің өткір сезімтал қабылдауына" құрметпен қарап, оларға жақын. Музыкалық білімді оларға неміс-американдық лекторы және музыкатанушы Венделл Крецшмар оятады. Бірге оқығаннан кейін екеуі де Галледе оқиды – Адриан теологияны зерттейді, ал Зайтблом зерттемейді, бірақ теология студенттерімен пікір алмасады. Бірақ Адриан музыкалық келісім, контрапункт және полифонияға метафизика мен мистикалық сандардың кілті ретінде ден қойып, Кретцшмармен бірге Лейпцигке оқуға кетеді. Зайтблом Адрианның сифилис жұқтырған әйелді (Адриан оны әкесін таң қалдыратын көбелектің атымен "Эсмеральда" деп атайды) құшақтағанын, оның есімін нота шифрларында қалай жазғанын және оны емдеуге тырысқан дәрігерлердің барлығына қалай құпия және өлімге әкелетін араласу арқылы емдеуге кедергі келтіргенін сипаттайды. Зайтблом Адрианның басқа да достықтарын дамытуын сезе бастайды, біріншіден, аудармашы Рудигер Шилднаппен, содан кейін Мюнхенге көшкеннен кейін жас скрипкашы Руди Швердфегермен, Фрау Роддемен және оның қасіретті қыздары Кларисса мен Инеспен, доктор Кранич есімді нумизматпен және Лео Цинк пен Баптист Шпенглер есімді екі суретшімен. Алайда, Зайтблом өзінің Адрианмен ерекше жақын қарым-қатынасын мойындайды, өйткені ол композиторға тек таныс етістікпен сөйлейтін жалғыз адам болып қалады. Адриан Швейгестиль отбасымен Мюнхеннен бір сағат қашықтықтағы Пфайфферингте кездеседі, ол кейіннен оның тұрақты үйі мен тынығу орнына айналады. Бұл ойдан туған қала болғанымен, Манн Пфайфферингті Баварияның нақты Полинг қаласына негіздеген. Ол 1912 жылы Италиядағы Палестринада Шилднаппен бірге тұрады, ал Зайтблом оларға барады. Шекспирдің "Сүйіспеншілік еңбегінің жоғалуы" опералық бейімделуіне музыка жазатын Адрианның Мефистофель кейіпіндегі тұлғамен ұзақ әңгімесі болады, ол объективті түрде немесе оның өзінің ауыр жанынан көрінеді. Бұл оқиғаның шешімді нүктесіндегі орталық беттерде, Зайтблом Адрианның әңгімесі жазылған қолжазбасын ұсынады. Ескі неміс тілінде сөйлейтін жын Эсмеральданы Адрианды тұзаққа түсіретін құрал ретінде атайды және егер ол махаббаттың жылуынан бас тартса, оған 24 жылдық гений өмірін сыйлайды – оның сифилисінің инкубациялық кезеңі. Диалог Леверкюннің ой-пікірінің құрылымын ашады. Содан кейін Адриан Пфайфферингке тұрақты түрде көшіп келеді және Зайтбломмен сөйлескенде өмірге қараңғы көзқарасын білдіреді. Бұрынғы ұрпақтың құдайларын құлату үшін доктор Хаим Брейсахер сияқты жын-шайтанның кейіпкерлері пайда болады. 1915 жылы Инес Родде үйленеді, бірақ Руди Швердфегерге адалдығын бұзады. Адриан құсу, бас ауруы және мигрень сезіміне тап болады, бірақ жаңа және жақсырақ музыка жасайды, оның үлкен жұмысына – "Апокалипсис фигуралармен" атты ораторияға жол ашады. Швердфегер Адрианның жалғыздығына еніп, олардың платондық одағының ұрпағы сияқты скрипкалық концертті сұрайды. 1919 жылдың тамызында Адриан "Апокалипсис" эскизін аяқтайды. Сонымен қатар, өнер сарапшысы Секст Кридвисс, Хаим Брейсакер, палеозоолог доктор Эгон Унруэ, әдебиет тарихшысы Георг Воглер, Дюрер ғалымы доктор Холцшухер және сатурндық ақын Даниэль зюр-Хойге сияқты зиялы достар тобы бар. Олардың пікірлесулерінде буржуазиялық жұмсақтықтан бас тарту және ортағасырлық қаталдыққа дайындық қажеттігін жариялайды. Адриан Зайтбломға коллективизм буржуазиялық мәдениеттің нағыз қарсысы екенін жазады, ал Зайтблом эстетизм варварлықтың жаршысы екенін байқайды. "Апокалипсис" 1926 жылы Франкфуртта Отто Клемперердің жетекшілігімен "Эрбе" – Сент-Джон баяндаушысы ретінде орындалды. Зайтблом бұл шығарманы үмітсіз сағынышпен, тозақтық күлкімен, тіпті сфералар мен періштелердің жандыратын дыбыстарына айналдырылған күймен сипаттайды. Адриан, Руди сұраған концертті жазады, келісімшартынан бас тартып, Рудиді өзінің махаббатының хабаршысы ретінде жұмысқа алып, әйел алуға тырысады. Бірақ ол Адрианға емес, Рудидің өзіне көбірек қызығушылық танытады. Осыдан кейін Руди қызғаныштан Инеспен трамвайда атып өлтіріледі. Адриан 1928 жылы екінші оратория "Доктор Фаустустың жоқтауы" жоспарлай бастағанда, оның қарындасының баласы Непомук оның қолына беріледі. Бала, өзін "Эхо" деп атайды, баршаға жақын. Адрианның санасында алып көлемдегі жұмыс дами келе жатқанда, бала ауырып қайтыс болады, ал Адриан, үмітін жоғалтып, оны махаббатпен қарап, келісімшартын бұзып, оны улағыш және тозақтық ықпалмен өлтіргенін сендіреді. "Жоқтаудың" нотасы 1930 жылы аяқталады, Адриан достарын және қонақтарын шақырып, музыканы орындамай, оның тозақтық келісімшартының тарихын айтады және он жылға созылған ми ауруына түседі. Зайтблом оны кейде барып көреді және Германияның "әдепсіз жеңістерінің" құлауын көрген күйі, достасының тарихын айтады.

Шығару көздері мен шығу тегі

Манн 1949 жылы романның туындауына қатысты өз түсіндірмесін жариялады. Романның атауы мен тақырыптары неміс әдебиетінде Гетенің "Фауст I" және "Фауст II" поэмаларындағы ең биік драмалық бейнесімен ажырамас байланыста, және Манн неміс мінезін терең, шынайы зерттеп, бейнелеу арқылы өз тақырыбына қатысу ниетін білдіреді. Алайда, бұл байланыс тікелей емес, Леверкюннің кейіпкерінің фаусттық жағы нацизмді қоршаған ерекше жағдайлармен салыстырылады. Романның алғашқы ағылшын тіліне аудармашысы Хелен Лоу Портер оның тақырыптары туралы былай деп жазды: "Фаустты оқығандар осы кітаптың үш бағытына да қызығушылықпен қатысады: неміс оқиғасын іштен және оның кеңірек, жалпыға ортақ бастауларын; тек неміс емес, бүкіл өркениет үшін маңызды өнерді бейнелеуді; музыканы өнердің бір саласы ретінде және өнердің бүгінгі (1949 ж.) жағдайын; сондай-ақ, демондық күштерді шақыруды."

Ницше

Леверкюннің мансабының траекториясы Фридрих Ницшенің (1844–1900) өмірінен ішінара үлгі алған. Ницше 1889 жылы толыққанды психикалық күйзеліске ұшырап, 1900 жылы қайтыс болғанға дейін, сифилис жұқтырған деген болжамнан бастап, өмірі Леверкюнде еліктелетін маңызды мысал болып табылады. (Делиус пен Вольфтың аурулары да жақын, сондай-ақ Малердің баласының өлімі, оның тағдырмен ойнағанынан кейін (Алма Малердің пікірінше), Kindertotenlieder шығармасын жазғаннан кейін де еске түсіреді.) Ницшенің 1871 жылғы «Музыка рухынан туған трагедия» атты еңбегі өнердің эволюциясы Аполлондық және Дионисийлік грек импульстарының екіжақтылығымен байланысты екенін көрсетеді, бұл тақырып романның өзінде жарық көреді. Мүмкін, «сабырлы» Цайтблом мен трагедиялық Леверкюн неміс қоғамының аясында мінез бен шығармашылықта ақылға қонымды, ойлы прогреске ұмтылыс пен құмарлық пен қайғылы тағдырға ұмтылыс арасындағы осындай екіжақтылықты бейнелейді. Манн былай деп жазды: «Цайтблом – менің пародиям. Адрианның көңіл күйі менің көңіл күйіме қарағанда жақын, тіпті ойлағаннан да артық».

Нұсқаулық

Теодор Адорно Маннның кеңесшісі болды және оны кітаптың үлкен бөліктерін қайта жазуға ынталандырды. Манн мәтіннің әсерін сынау үшін шақырылған достар тобына тарауларды оқыды (Қафка да осы әдісті қолданған). Манн жұмыстың алдында музыкатануды және Моцарт, Бетховен, Гектор Берлиоз, Уго Вольф, Франц Шрекер және Альбан Берг сияқты көрнекті композиторлардың өмірбаяндарын зерттеді. Ол Игорь Стравинский, Арнольд Шенберг және Ханс Айслер сияқты замандас композиторлармен хабарласты. XXII тарауда Леверкюн он екі тондық техниканы немесе қатар жүйесін жасайды, бірақ оны шын мәнінде Арнольд Шенберг ойлап тапқан. Роман жазылып жатқанда Шенберг Маннның Лос-Анджелестегі көршісі болды. Ол өзінің рұқсатынсыз осыны пайдалануына қатты ашуланды, ал романның кейінгі басылымдарында техника Шенбергтің өнертабысы екенін мойындаған Автордың түсіндірмесі қосылды, сондай-ақ кітаптағы музыка теориясына қатысты бөлімдер көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер бойынша Шенбергтің «Harmonielehre» еңбегіне қарыз екені айтылды.

Композитордың модельдері

Леверкюнның жоспарлаған "Доктор Фаусттың зарлауы" 1941-1942 жылдардағы Эрнст Кренектің "Lamentatio Jeremiae prophetae" атты ораториясын еске түсіреді, ол Шёнбергтің он екі тондық техникасын модальдық контрапунктпен үйлестіреді. Композитор туралы аңыздың үлгісі ретінде Манн 1917 жылы Мюнхенде алғаш рет қойылған Ханс Пфицнердің "Палестрина" операсын жақсы білген. Леверкюнның полифониялық теорияға деген ынтасы операдағы композитор Палестринаның өзінің "Missa Papae Marcelli" шығармасында полифониялық композицияны сақтап қалуға жасаған тырысының тақырыбына байланысты. Тенор Карл Эрб (Бахтың "Матайдың құмарлығы" операсындағы Евангелист баяндаушысы ретінде де кең танымал) Пфицнердің операсындағы рөлді сомдады, ал Леверкюхнның "Apocalysis cum Figuris" операсындағы әнші баяндаушы оны еске алып, "Эрб" (яғни "мұра", дәстүрдің жалғасы) деп аталды. Сол дәуірдегі тағы екі неміс операсы – Берлиндегі Ферруччо Бусонидің "Доктор Фауст" (1924 жылы аяқталмаған) және Пол Хиндемиттің "Матис дер Малер" (Маттиас Грюневальд туралы, 1935 жылы аяқталған) шығармашылық тұлғаның жекешелігін де зерттейді, 20 ғасырдың басындағы этикалық, рухани және көркемдік дағдарыстарды неміс протестанттық реформациясының тамырлары арқылы көрсетеді.

Атау беру

Бүкіл шығармада жеке есімдер ортағасырлық тамырынан бастап неміс мәдениетінің жолын көрсету үшін аллюзия ретінде қолданылады. Мысалы, Zeitblom-ның әкесі Вольгемут, Альбрехт Дюрердің мұғалімі болған суретші Майкл Вольгемут есімін еске түсіреді. Оларды музыкаға баулыған Вендел Крецшмар, музыка талдаушысы Герман Крецшмарға сілтеме жасайды, оның "Концерт залына жол көрсеткіштері" кеңінен танымал болған. 19 ғасырда Австрия мен Оңтүстік Германияда кең таралған, өлімге тағдырланған баланың аты – Непомук, композитор Иоганн Непомук Хуммель мен драматург Иоганн Нестройды еске салады. Иоанн Непомукқа (Контрреформация) табынуды бейнелейтін бұл есім, Мюнхендегі Ассам бауырларының салған Санкт-Джон Непомук шіркеуінің архитектурасындағы жоғары рококо стилін, "қозғалыстың қайталануын" және, мүмкін, Генрих Вёльфлиннің оның сипаттамалары мен түсіндірмелерін де шақырады. Скрипкашы Руди Швердфегер кейіпі Маннның құрмет тұтқан досы, Дрездендік Пауль Эренбергтің бейнесінен жасалған. Бірақ, жалпы алғанда, кейіпкерлер мен есімдер нақты тұлғалардың портреттері немесе бейнелеуі емес, философиялық және интеллектуалдық ұстанымдарды көрсетеді. Олар Манн стилінің көп қабатты, көп мағыналы аллюзияларын күшейтеді, оның туындыларының символдық мәнін нығайтуға қызмет етеді.

Тақырыптар

Роман Фауст мифін қайта баяндап, мақтаныш, азғыру, ұлылықтың құны, адамгершіліктен айырылу және тағы да басқа тақырыптарды қамтиды. Тағы бір маңызды мәселе – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Германияның зияткерлік құлдырауы. Леверкюннің жеке көңіл-күйі мен идеологиясы Германияның 1930 жылдардағы зияткерлік өміріндегі гуманизмнен иррационалды нигилизмге өтуді шағылыстырады. Леверкюн денесі де, санасы да бұзылып, сифилис пен ақыл-ессіздікке шалдығады. Романдағы барлық тақырыптық байланыстар – Германияның зияткерлік құлдырауы, Леверкюннің рухани құлдырауы және оның денесінің физикалық жеңілі – фашистік Германияның ұлттық апатына тікелей сәйкес келеді. Маннның 1938 жылы АҚШ-қа жасаған лекциялық сапарының ("Демократияның алдағы жеңісі") жарияланған нұсқасында ол: "Кешірім сұрап мойындауым керек, жастық шағымда өмір мен интеллектіні, өнер мен саясатты толығымен бөлек әлемдер деп қараған қауіпті неміс ойлауын бөліскенмін" деді. Ол енді олардың бір-бірінен ажырамайтынын түсінді. "Доктор Фаустус" романында Леверкюннің жеке тарихы, оның көркемдік дамуы және Германияның саяси ахуалының өзгеруі баяндаушы Цайтблом арқылы байланыстырылады, ол өз ұлтының моральдық денсаулығын сезініп, алаңдайды (әдетте, ол досы Леверкюннің рухани денсаулығы үшін алаңдағандай).

Бейімделулер

Франц Зайцтың 1982 жылы Батыс Германия теледидары үшін романды бейімдеуінде Джон Финч Адриан Леверкюн рөлінде ойнады. Александр Сокуровтың "Фауст" (2011) фильмі Маннның романы мен Гётенің пьесасынан шабыттанған.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Х. Т. Лоу Портер Маннның көптеген шығармаларын, оның ішінде «Доктор Фауст» романын, олар жазылып бітісімен дерлік бірдей уақытта аударды. Манн «Доктор Фауст» романын 1947 жылы аяқтады, ал 1948 жылы Альфред А. Кнопф Лоу Портердің ағылшын тіліне аудармасын жариялады. Аудармашы өз алғы сөзінде: «Осы зор полотноның, кітаптың осы соборының, символизмнің осы тоқыма туындысының көшірушісі болуға тырысқан адам, әрине, зор қиындықтарға кезеседі» деп көрсеткен. Ол өз аудармасын «әрқашан терең адал болғанымен, әдемі деп айтуға болмайтын нұсқа» деп сипаттады. Ол ерте жаңа жоғарғы неміс тілінде сөйлейтін кейіпкерлердің мәтін бөліктеріне сәйкес келу үшін ортағасырлық ағылшын лексикасын және тіркестерін қолданды. Джон Э. Вудстың аудармасы (Knopf, 1997; Vintage, 1999) көбірек заманауи стильде жасалған және түпнұсқаны осылай бейнелеуге тырыспайды.